Мғнии самоъии барангези гарм
مغنی سماعی برانگیز گرم
Сурӯдии баровар ба овози нарм
سرودی برآور به آواز نرم
Магари гармтар зин шавад кори ман
مگر گرمتر زین شود کار من
Касодии гурезади зи бозори ман
کسادی گریزد ز بازار من
Дуҳули зан чу зад бар дуҳули доғи чарм
دهلزن چو زد بر دهل داغ چرم
Ҳавои шаби сардро кард гарм
هوای شب سرد را کرد گرم
Форуманд зоғи сияҳи ноумед
فروماند زاغ سیه ناامید
Ба гуфтан дар омад хурӯси сипед
به گفتن در آمد خروس سپید
Сикандар нишаст аз бар тахти рӯм
سکندر نشست از بر تخت روم
Забонӣ чу оташи димоғӣ чу мум
زبانی چو آتش دماغی چو موم
Ҳамаи файласуфони сада дар сада
همهٔ فیلسوفان صده در صده
Ба поиингаҳи тахт ӯ саф зада
به پایینگه تخت او صف زده
Ба миқдор ҳар донишӣ беш ва кам
به مقدار هر دانشی بیش و کم
Ҳаме рафташон гуфтугӯе ба ҳам
همی رفتشان گفتگویی به هم
Яке аз табиии сухан соз кард
یکی از طبیعی سخن ساز کرد
Яке аз илоҳии гиреҳ боз кард
یکی از الهی گره باز کرد
Яке аз риёзии броФрохти ёл
یکی از ریاضی برافراخت یال
Яке ҳандасӣ баргушод аз хаёл
یکی هندسی برگشاد از خیال
Яке сикка бар нақд фарҳанг зад
یکی سکه بر نقد فرهنگ زد
Яке лофи номӯс ва найранг зад
یکی لاف ناموس و نیرنگ زد
Тафохури кунон ҳар яке дар фаннӣ
تفاخرکنان هر یکی در فنی
Ба фарҳанги худ олимӣ ҳар танӣ
به فرهنگ خود عالمی هر تنی
Арастӯ ба дилгармии пушти шоҳ
ارسطو به دلگرمی پشت شاه
БроФзўд бар ҳар яке пойгоҳ
برافزود بر هر یکی پایگاه
Ки аҳли хирадро манам чораи соз
که اهل خرد را منم چاره ساز
зи илм дигар бхрдон бе ниёз
ز علم دگر بخردان بینیاز
Ҳамон нақди ҳикмат ба ман шуд раво
همان نقد حکمت به من شد روا
Ба ҳикмати манам бар ҳамаи пешво
به حکمت منم بر همه پیشوا
Фалони илми хуб аз ман омад падед
فلان علم خوب از من آمد پدید
Фалони каси фалони нукта аз ман шунид
فلان کس فلان نکته از من شنید
Дурӯғӣ нагӯям дар ин доварӣ
دروغی نگویم در این داوری
Ба ҳуҷҷати занами лофи ном оварӣ
به حجت زنم لاف نام آوری
зи баҳри дили шоҳу тамкин ӯ
ز بهر دل شاه و تمکین او
Забонҳо мувофиқ ба таҳсин ӯ
زبانها موافق به تحسین او
Флотўн барошуфт азон анҷуман
فلاطون برآشفت ازان انجمن
Ки устодӣ ӯ дошт дар ҷумлаи фан
که استادی او داشت در جمله فن
Чу ҳар донишӣ конк андӯхтанд
چو هر دانشی کانک اندوختند
Нахустин варақ зу дромўхтнд
نخستین ورق زو درآموختند
Бурун рафт ва рӯй аз ҷаҳони дркшид
برون رفت و روی از جهان درکشید
Чу анқо шуд аз базми шаҳи нопадид
چو عنقا شد از بزم شه ناپدید
Шабу рӯз аз андеша чандон нахуфт
شب و روز از اندیشه چندان نخفت
Коғонӣ бурун оваред аз наҳуфт
کاغانی برون آورید از نهفت
Ба хами дршд аз халқ пай кард гум
به خُم درشد از خلق پی کرد گم
Нишони ҷуст аз овози ин ҳафт хам
نشان جست از آواز این هفت خم
Касе кови самоъӣ на дилкаш кунад
کسی کاو سماعی نه دلکش کند
Садои хами овоз ӯ хуш кунад
صدای خم آواز او خوش کند
Магари кони Ганаи соз овоз равад
مگر کان غنا ساز آواز رود
Дар он хами бад-ӣн узр гуфт он сурӯд
در آن خم بدین عذر گفت آن سرود
Чу соҳиби расади ҷой дар хам гирифт
چو صاحبرصد جای در خم گرفت
Паии чарху дунбол анҷум гирифт
پی چرخ و دنبال انجم گرفت
Бар оҳанги он нола конҷо шунид
بر آهنگ آن ناله کانجا شنید
Намӯдорӣ оварад ӣнҷои падед
نموداری آورد اینجا پدید
Чу он ноларо нисбат аз равад ёфт
چو آن ناله را نسبت از رود یافت
Дар он парда гуҳ равадгар равад бофт
در آن پردهگه رودگر رود بافت
Кадуии тиҳиро ба вақти сурӯд
کدوی تهی را به وقت سرود
Ба чарм андар оварад ва барбаст равад
به چرم اندر آورد و بربست رود
Чу бар чарми оҳӯи брондўди машк
چو بر چرم آهو براندود مشک
Навое тар ангехт аз равад хушк
نوایی تر انگیخت از رود خشک
Пас онгаҳ бар он расму ҳиأт ки хост
پس آنگه بر آن رسم و هیأت که خواست
Яке ҳайкал аз арғунун кард рост
یکی هیکل از ارغنون کرد راست
Дар ӯ нағмау нолаҳои дуруст
در او نغمه و نالههای درست
Ба аўтори нисбати фурӯи басти чуст
به اوتار نسبت فرو بست چست
Ба зеру Бам нола равад хез
به زیر و بم ناله رود خیز
Гуҳӣ нарм зад захмау гоҳи тез
گهی نرم زد زخمه و گاه تیز
зи нармӣу тезии зи болоу зер
ز نرمی و تیزی ز بالا و زیر
Навои сохт бар нолаи гову шер
نوا ساخت بر نالهٔ گاو و شیر
Чунон нисбат нолш омад ба даст
چنان نسبت نالش آمد به دست
Ки ҳар ҷо ки зад ҳар дуро пои баст
که هر جا که زد هر دو را پای بست
Ҳамон нисбати одамӣ то дада
همان نسبت آدمی تا دده
Бар он равадҳо шуд якояк зада
بر آن رودها شد یکایک زده
Чунон ки одамии зодро зон наво
چنان کهآدمیزاد را زان نوا
Ба рақсу тараби чираи гаштии ҳаво
به رقص و طرب چیره گشتی هوا
Сбоъу бҳоӣм бар он сози ҷуфт
سباع و بهائم بر آن ساز جفت
Яке гашти бедор ва дигар бихуфт
یکی گشت بیدار و دیگر بخفت
Чу бар нисбати нола ҳар касе
چو بر نسبت ناله هر کسی
Ба даст омадаш роҳи дастони басӣ
به دست آمدش راه دستان بسی
з мусиқӣ оварадсозӣ бурун
ز موسیقی آورد سازی برون
Ки онро нашуд каси ҷуз ӯ раҳнамӯн
که آن را نشد کس جز او رهنمون
Чунон сохт ҳар нисбатиро хурӯш
چنان ساخت هر نسبتی را خروش
Ки нолндаҳро дили дарорад ба ҷӯш
که نالنده را دل درآرد به جوش
Ба ҷое расонади он навогар навохт
بهجایی رساند آن نواگر نواخت
Ки донои бадви айбу иллати шинохт
که دانا بدو عیب و علت شناخت
Ба қонӯн аз он нолаи харгаҳӣ
به قانون از آن ناله خرگهی
з ҳар иллатӣ ёфт ақли огаҳӣ
ز هر علتی یافت عقل آگهی
Чу аўтори он арғунун шуд тамом
چو اوتار آن ارغنون شد تمام
Шуд он авди пухта ба аз авди хом
شد آن عود پخته به از عود خام
Бурун шуд ба саҳроу бнўохтш
برون شد به صحرا و بنواختش
Ба ҳар нисбати андозае сохташ
به هر نسبت اندازهای ساختش
Хаттии чорсўи гирди худ дркшид
خطی چارسو گرد خود درکشید
Нишаст андарони хат наво баркашид
نشست اندران خط نوا برکشید
Даду домро аз биёбону кӯҳ
دد و دام را از بیابان و کوه
Давонед бар худ гаравҳо гуруҳ
دوانید بر خود گروها گروه
Давиданд ҳар як ба овоз ӯ
دویدند هر یک به آواز او
Ниҳоданд сар бар хати соз ӯ
نهادند سر بر خط ساز او
Ҳамаи як як аз ҳуши рафтанди пок
همه یکیک از هوش رفتند پاک
Фитоданд чун мурда бар рӯй хок
فتادند چون مرده بر روی خاک
На гург ҷавон кард бар мяши зӯр
نه گرگ جوان کرد بر میش زور
На шер жён дошт пурвои гӯр
نه شیر ژیان داشت پروای گور
Дигар нисбатиро ки донист боз
دگر نسبتی را که دانست باز
Дароварди нағма ба он ҷуфти соз
درآورد نغمه به آن جفت ساز
Чунон кони дадон дар хурӯш омаданд
چنان کان ددان در خروش آمدند
Аз он бе ҳушии боз ҳуш омаданд
از آن بیهوشی باز هوش آمدند
Парокандаи гаштанд бар рӯй дашт
پراکنده گشتند بر روی دشت
Ки дорад ба ёди ин чунин саргузашт ?
که دارد به یاد این چنین سرگذشت ؟
Бигард ҷаҳони ин хабари гашти фош
بگرد جهان این خبر گشت فاش
Ки шуд кони ёқӯт ёқӯт бош
که شد کان یاقوت یاقوت باش
Флотўни чунин парда бар сохтаи сет
فلاطون چنین پرده بر ساختهست
Ки ҷузи ваии каси он пардаи нашинохтаи сет
که جز وی کس آن پرده نشناختهست
Барангехти овозӣ аз хушк равад
برانگیخت آوازی از خشک رود
Ки азтарӣ оради фалакро фурӯд
که از تری آرد فلک را فرود
Чу бар нисбатӣ ронад ангушти худ
چو بر نسبتی راند انگشت خوَد
Бхсбди броўоз ӯ дому дад
بخسبد برآواز او دام و دد
Чу бар нисбатии дигари оради шитоб
چو بر نسبتی دیگر آرد شتاب
Ба ҳуши оради он хуфтагонро зи хоб
به هوش آرد آن خفتگان را ز خواب
Шуд овоза бар даргаи шоҳ низ
شد آوازه بر درگه شاه نیز
Ки Њорут бо Зуҳра шуд ҳамситез
که هاروت با زهره شد همستیز
Арастӯ чу бишунид кони ҳӯшманд
ارسطو چو بشنید کان هوشمند
Барангехти зингўнаҳи кории баланд
برانگیخت زینگونه کاری بلند
Форуманд азон зиракии тнгдл
فروماند ازان زیرکی تنگدل
Чу хасмӣ ки гардад зи хасмии хаҷал
چو خصمی که گردد ز خصمی خجل
Ба андеша бинишаст бар кунҷи кох
به اندیشه بنشست بر کنج کاخ
Дили тангро дод майдони фарох
دل تنگ را داد میدان فراخ
Ба таълиқи он дарс пинҳон навис
به تعلیق آن درس پنهان نویس
Ки нақшии аҷаб буду нақдии нафис
که نقشی عجب بود و نقدی نفیس
Дар он кори алавии басии ранҷи барад
در آن کار علوی بسی رنج برد
Басии рӯзу шабро ба фикрати супурд
بسی روز و شب را به فکرت سپرد
Ҳам охири пас аз ранҷҳои дароз
هم آخر پس از رنجهای دراز
Сарриштаи розро ёфт боз
سررشتهٔ راز را یافت باز
Бурун оваред аз назарҳои тез
برون آورید از نظرهای تیز
Ки чун бошад он нола равад хез
که چون باشد آن نالهٔ رود خیز
Чигуна расонади навои сӯии гӯш
چگونه رساند نوا سوی گوش
Баради ҳушу оради дигари раҳ ба ҳуш
برد هوش و آرد دیگر ره به هوش
Ҳамон нисбат оварад райш ба даст
همان نسبت آورد رایش به دست
Ки донои пешина бар пардаи баст
که دانای پیشینه بر پرده بست
Ба саҳро шуду пардаро соз кард
به صحرا شد و پرده را ساز کرد
Тилисмоти беҳӯшӣ оғоз кард
طلسمات بیهوشی آغاز کرد
Чу аз ҳӯшмандони ситади ҳуш ро
چو از هوشمندان ستد هوش را
Дигар гӯна зад равад хомӯш ро
دیگر گونه زد رود خاموش را
Дар он нисбаташи бахти ёрии надод
در آن نسبتش بخت یاری نداد
Ки биҳушро орад аз ҳуши ёд
که بیهوش را آرد از هوش یاد
Бакӯшед то дар хурӯш оварад
بکوشید تا در خروش آورد
Навое ки дар хуфта ҳуш оварад
نوایی که در خفته هوش آورد
Надонист чндонкаҳ нисбат гирифт
ندانست چندانکه نسبت گرفت
Дар он кор саргашта монад эй шигифт
در آن کار سرگشته ماند ای شگفت
Чу оҷиз шуд аз роҳ ноёфтан
چو عاجز شد از راه نایافتن
зи раҳбари ншоисти сар тофтан
ز رهبر نشایست سر تافتن
Шуд аз роҳи рағбат ба таълим ӯ
شد از راه رغبت به تعلیم او
Аннан дод як раҳ ба таслим ӯ
عنان داد یک ره به تسلیم او
Бипурсед кони нисбати дилписанд
بپرسید کان نسبت دلپسند
Ки ҳаши рафтагонро кунад ҳӯшманд
که هش رفتگان را کند هوشمند
Надонам ки дар пардаи овоз ӯ
ندانم که در پردهٔ آواز او
Чгўнст ва чун пурварами соз ӯ
چگونست و چون پرورم ساز او
Флотўн чу донист кони сарфароз
فلاطون چو دانست کان سرفراز
Ба таълим ӯ гашти соҳиби ниёз
به تعلیم او گشت صاحب نیاز
Бурун шуд хаттии гирди худ дар кашид
برون شد خطی گرد خود در کشید
Навои сохт то нисбат омад падед
نوا ساخت تا نسبت آمد پدید
Ҳама рӯй саҳрои зи гӯру паланг
همه روی صحرا ز گور و پلنگ
Бар он хат кашиданд паргори танг
بر آن خط کشیدند پرگار تنگ
Ба беҳӯшӣ аз нисбати аввалаш
به بیهوشی از نسبت اولش
Ниҳоданд сар бар хати мндлш
نهادند سر بر خط مندلش
Навое дигар бораи барзад чу нӯш
نوایی دگر باره برزد چو نوش
Ки Арастӯии доно тиҳӣ шуд зи ҳуш
که ارسطوی دانا تهی شد ز هوش
Чу биҳуш буд ӯ ба як роҳи нағз
چو بیهوش بود او به یک راه نغز
Даду домро кард бедори мағз
دد و دام را کرد بیدار مغز
Дигар бора зад нисбати ҳуши бахш
دگر باره زد نسبت هوشبخش
Ки Арастӯи зи ҷои ҷуст ҳамчун дурахш
که ارسطو ز جا جست همچون درخش
Форуманд саргашта бар ҷои худ
فروماند سرگشته بر جای خود
Ки чун бехабар буд аз он дому дад ?
که چون بیخبر بود از آن دام و دد ؟
Аз он беҳушӣ чун ба ҳуш омаданд ?
از آن بیهوشی چون به هوش آمدند؟
Чаҳ буд онки азу дар хурӯш омаданд ?
چه بود آنک ازو در خروش آمدند؟
Шуд огаҳ ки донои дастони навоз
شد آگه که دانای دستان نواز
Ба дастон бар ӯ дошт пӯшидаи роз
به دستان بر او داشت پوشیده راز
Сано гуфт ва чандон азуи узри хост
ثنا گفت و چندان ازو عذر خواست
Ки он пардаи кажи бадви гашти рост
که آن پردهٔ کژ بدو گشت راست
Чу шуд ҳарфи он нисбат ӯ роҳи дуруст
چو شد حرف آن نسبت او راه درست
Набшати он ӯ он худро бишуст
نبشت آنِ او آنِ خود را بشست
Ба иқрор ӯ мағзро тоза кард
به اقرار او مغز را تازه کرد
Мудороӣ ӯ беш аз андоза кард
مدارای او بیش از اندازه کرد
Сикандар чу донист каз ҳар улӯм
سکندر چو دانست کز هر علوم
Флотўн шуд устоди дониш ба рӯм
فلاطون شد استاد دانش به روم
Бар афзуди поиш дар он сарварӣ
بر افزود پایش در آن سروری
Ба назд худаш дод болотрӣ
به نزد خودش داد بالاتری