Арастӯии равшандили ҳӯшманд

ارسطوی روشن‌دل هوشمند

Сано гуфт бар тоҷдори баланд

ثنا گفت بر تاجدار بلند

Ки доим ба дониш гроиндаҳ бош

که دایم به دانش گراینده باش

Дар бастагиро гушоянда бош

در بستگی را گشاینده باش

Ба неруӣ дод офарини шоди зӣ

به نیروی داد آفرین شاد زی

зи бандӣ ки накушояд озоди зӣ

ز بندی که نگشاید آزاد زی

Чу фармон чунин омад аз шаҳриёр

چو فرمان چنین آمد از شهریار

Каз оғоз ҳастӣ намоями шумор

کز آغاز هستی نمایم شمار

Нахустин яке ҷунбишӣ буд фард

نخستین یکی جنبشی بود فرد

Биҷунбед чндонкаҳи ҷунбиш ду кард

بجنبید چندانکه جنبش دو کرد

Чун он ҳардуи ҷунбиш ба як ҷо фитод

چون آن هر‌دو جنبش به یک جا فتاد

з ҳар ҷунбишии ҷунбишии нави бзод

ز هر جنبشی جنبشی نو بزاد

Биҷузи онкии он ҷунбишии фард буд

بجز آنکه آن جنبشی فرد بود

Се ҷунбиш ба якҷоӣ дар хӯрд буд

سه جنبش به یکجای در خورد بود

Се хат зон се ҷунбиш падедор шуд

سه خط زان سه جنبش پدیدار شد

Се даврӣ дар он хат гирифтор шуд

سه دوری در آن خط گرفتار شد

Чу гашти он се даврии зи маркази аён

چو گشت آن سه دوری ز مرکز عیان

Тануманд шуд ҷавҳарии дармиён

تنومند شد جوهری در میان

Чу он ҷавҳар омад бурун аз навард

چو آن جوهر آمد برون از نورد

Хиради ном ӯ ҷисм ҷанбнда кард

خرد نام او جسم جنبنده کرد

Дар он ҷисми ҷанбндаи номади қарор

در آن جسم جنبنده نامد قرار

Ҳаме буд ҷунбони басии рӯзгор

همی بود جنبان بسی روزگار

Аз он ҷисми чндонкаҳи тобанда буд

از آن جسم چندانکه تابنده بود

Ба болои маркази шитобанда буд

به بالای مرکز شتابنده بود

Чу гардандаи гашти ончии болои давид

چو گردنده گشت آنچه بالا دوید

Сукӯнат гирифт ончӣ зер орамид

سکونت گرفت آنچه زیر آرمید

Аз он ҷисми гардандаи тобнок

از آن جسم گردندهٔ تابناک

Равон шуд сипеҳри дирафшони пок

روان شد سپهر‌ دَرَفشان پاک

Змилӣ ки бар марказ хеш дид

ز میلی که بر مرکز خویش دید

Сӯии доираи майли худ пеш дид

سوی دایره میل خود بیش دید

Ба он майли коўли гроиндаҳ буд

به آن میل که‌اول گراینده بود

Ҳамаи солаи ҷунбиши намоянда буд

همه ساله جنبش نماینده بود

Чу паргори аввали чунон басти банд

چو پرگار اول چنان بست بند

Казу созўр шуд сипеҳри баланд

کزو سازور شد سپهر بلند

зи гашти сипеҳр оташ омад падед

ز گشت سپهر آتش آمد پدید

Ки оташи зи неруӣ гардиш дамид

که آتش ز نیروی گردش دمید

зи неруии оташи ҳавойии кушод

ز نیروی آتش هوایی گشاد

Ки монанди ӯ гарм дорад ниҳод

که مانند او گرم دارد نهاد

Батарӣ гроиндаҳ шуд гавҳараш

به تری گراینده شد گوهرش

Ки гардандагии давр буд аз буриш

که گردندگی دور بود از برش

Чакид аз ҳавотаре дар муғок

چکید از هوا تری‌یی در مغاک

Падед омад обии хушу нағзу пок

پدید آمد آبی خوش و نغز و پاک

Чу осӯдаи гашти об ва дардӣ нишаст

چو آسوده گشت آب و دُردی نشست

Аз он дард пайдо шуд ин хоки паст

از آن درد پیدا شد این خاک پست

Чу ҳар чори ҷавҳар ба амри худоӣ

چو هر چار جوهر به امر خدای

Гирифтанд бар маркази хеши ҷой

گرفتند بر مرکز خویش جای

Мизоҷи ҳама дар ҳам омехтанд

مزاج همه در هم آمیختند

Ваз ӯ рстниҳо барангехтанд

وز او رُستنی‌ها برانگیختند

Взони рстниҳои пардохта

وزآن رستنی‌های پرداخته

з ҳар гӯна шуд ҷонвари сохта

ز هر گونه شد جانور ساخته

Ба андозаи ақли нисбати шинос

به اندازهٔ عقل نسبت شناس

Аз ин беш натавон намӯдани қиёс

از این بیش نتوان نمودن قیاس