Мғнии тўӣии мурғи соъати шинос

مغنی توئی مرغ ساعت شناس

Бигӯ то зи шаб чанде рафтаст пос

بگو تا ز شب چندی رفتست پاس

Чу дайр омад овози мурғон ба гӯш

چو دیر آمد آواز مرغان به گوش

Аз он мурғи суғдии баровари хурӯш

از آن مرغ سغدی برآور خروش

Чу бод хазоне даромад ба дашт

چو باد خزانی درآمد به دشت

Дигаргуна шуд боғро саргузашт

دگرگونه شد باغ را سرگذشت

Аз он бод барбод шуд рахти боғ

از آن باد برباد شد رخت باغ

Фурӯи мард бар дасти гулҳо чароғ

فرو مرد بر دست گلها چراغ

Зарандуд шуд сабзаи ҷӯйбор

زراندود شد سبزهٔ جویبار

Раёҳини фурӯи рехт аз баргу бор

ریاحین فرو ریخت از برگ و بار

Дарахтони зи шох оташ афрӯхтанд

درختان ز شاخ آتش افروختند

Варақҳои рангин бар ӯ сӯхтанд

ورقهای رنگین بر او سوختند

Ба бозор деҳқон даромад шикаст

به بازار دهقان درآمد شکست

Нигаҳбони гулбун дар боғи баст

نگهبان گلبن در باغ بست

Фусурда шуд он обҳои равон

فسرده شد آن آبهای روان

Ки омад сӯии биркаи хусравон

که آمد سوی برکهٔ خسروان

На хуррам буд боғ бебаргу об

نه خرم بود باغ بی‌برگ و آب

ДроФкндаҳ девор гашта хароб

درافکنده دیوار گشته خراب

Биҷой майу соқӣу нӯшу ноз

بجای می و ساقی و نوش و ناز

Дад ва дом карда бадви трктоз

دد و دام کرده بدو ترکتاز

Гирифтаи забони мурғи гӯянда ро

گرفته زبان مرغ گوینده را

Хск бар гузари боди пӯянда ро

خسک بر گذر باد پوینده را

Тамошои равони боғи бгзоштаҳ

تماشا روان باغ بگذاشته

Муғон аз чаман рахт бардошта

مغان از چمن رخت برداشته

Ба савҳон зада сблти офтоб

به سوهان زده سبلت آفتاب

Чу савҳони пар аз чин шуда рӯй об

چو سوهان پر از چین شده روی آب

Тиҳии мондаи боғ аз рухи дилкашон

تهی مانده باغ از رخ دلکشان

На аз булбули ово на аз гули нишон

نه از بلبل آوا نه از گل نشان

Зада хор бар ҳар гулии доғҳо

زده خار بر هر گلی داغها

Нўоӣӣу баррагӣ на дар боғҳо

نوائی و برگی نه در باغها

Ба ҳангоми он барги резони сахт

به هنگام آن برگ ریزان سخت

Фурӯи пжмриди он киёнии дарахт

فرو پژمرید آن کیانی درخت

Сикандари сеӣ сарви шоҳаншаҳӣ

سکندر سهی سرو شاهنشهی

Шуд аз ранҷи пар , вази саломати тиҳӣ

شد از رنج پر، وز سلامت تهی

Дамаи сарду шаҳи бодами сард буд

دمه سرد و شه بادم سرد بود

Ҷаҳонгардро бо ҷаҳони гирд буд

جهانگرد را با جهان گرد بود

Чу бунёди давлат ба сустӣ расед

چو بنیاد دولت به سستی رسید

Тавоно ба нотандурустӣ расед

توانا به ناتندرستی رسید

Шикаста шуд он мурғро пару бол

شکسته شد آن مرغ را پر و بال

Ки ҷавлон задӣ дар ҷаҳони моҳи всол

که جولان زدی در جهان ماه وسال

Ба пжмрди лолаи биФтоди сарв

به پژمرد لاله بیفتاد سرو

Ба чанголи шоҳин таба шуд тзрў

به چنگال شاهین تبه شد تذرو

Табибони лашгари бузургони шаҳр

طبیبان لشگر بزرگان شهر

Нишастанд баргарди солори даҳр

نشستند برگرد سالار دهر

Мудовоӣ беморӣ ангехтанд

مداوای بیماری انگیختند

з ҳар гӯнаи шарбати бромихтнд

ز هر گونه شربت برآمیختند

зи қорўраҳу набзи ҷустанди роз

ز قاروره و نبض جستند راز

Ншинндаҳро рафтан омад фароз

نشیننده را رفتن آمد فراز

Табиб арча донад мудово намӯд

طبیب ارچه داند مداوا نمود

Чу муддат намонад аз мудово чаҳ суд

چو مدت نماند از مداوا چه سود

Пажӯҳиши кунони чораи ҷустанди боз

پژوهش کنان چاره جستند باز

Наомад ба кафи умр гум гашта боз

نیامد به کف عمر گم گشته باز

Ба чорагарӣ номади он дар ба чанг

به چاره‌گری نامد آن در به چنگ

Ки пӯянда ёбад замонии диранг

که پوینده یابد زمانی درنگ

Чўўқт раҳил ояд аз ранҷу дард

چووقت رحیل آید از رنج و درد

Замонаи براردи баҳона ба мард

زمانه برآرد بهانه به مرد

Чунон афшурди рӯзгораши гулӯ

چنان افشرد روزگارش گلو

Ки бар марг хеш оядаш орзӯ

که بر مرگ خویش آیدش آرزو

Сголш басӣ шуд дар он ранҷу тоб

سگالش بسی شد در آن رنج و تاب

Науфтод аз он ҷумла рое савоб

نیفتاد از آن جمله رایی صواب

Чароғӣ ки маргаш кунад дардманд

چراغی که مرگش کند دردمند

Ҳам аз равған хеш ёбад газанд

هم از روغن خویش یابد گزند

Ҳар он мивае кӯ буд дарднок

هر آن میوه‌ای کو بود دردناک

Ҳам аз ҷунбиши худ дроФтд ба хок

هم از جنبش خود درافتد به خاک

Пизишкӣ ки ӯ чора ҷон кунад

پزشکی که او چاره جان کند

Чу дармонда бинад чаҳ дармон кунад

چو درمانده بیند چه درمان کند

Шносндаҳи ҳарф на тахти нил

شناسندهٔ حرف نه تخت نیل

Ҳисоб фалак ронад бар тахту майл

حساب فلک راند بر تخت و میل

Рухи толеъи асл бенур ёфт

رخ طالع اصل بی نور یافت

Назарҳои саъдон азов давр ёфт

نظرهای سعدان ازاو دور یافت

Надид аз мудорои ҳеҷ ахтарӣ

ندید از مدارای هیچ اختری

Дар озарми ҳилоҷи ёрӣгарӣ

در آزرم هیلاج یاریگری

Чу дид ахтаронро дили андари ҳарос

چو دید اختران را دل اندر هراس

Ҳросндаҳ шуд марди ахтаршинос

هراسنده شد مرد اخترشناس

Чу Искандари ойӣна дар пеш дошт

چو اسکندر آیینه در پیش داشت

Назар дар танумандӣ хеш дошт

نظر در تنومندی خویش داشت

Танӣ дид чун мӯии бгдохтаҳ

تنی دید چون موی بگداخته

Гурезандаи ҷонӣ ба лаб тохта

گریزنده جانی به لب تاخته

На дар табъи неру на дар тани тавон

نه در طبع نیرو نه در تن توان

Хамида шудаи зоди сарви ҷавон

خمیده شده زاد سرو جوان

Чу шамъ аз ҷудои гаштани ҷону тан

چو شمع از جدا گشتن جان و تن

Ба сад дида бигирист бар хештан

به صد دیده بگریست بر خویشتن

Талаб кард ёрони дмсоз ро

طلب کرد یاران دمساز را

Ба саҳрои ниҳод аз дили он роз ро

به صحرا نهاد از دل آن راز را

Ки киштӣ даромад ба гирдоби танг

که کشتی درآمد به گرداب تنگ

Даҳан боз кард он дамандаи наҳанг

دهن باز کرد آن دمنده نهنگ

Хурӯш раҳил омад аз кӯчгоҳ

خروش رحیل آمد از کوچگاه

Ба нахҷӣр хоҳад шудани маҳди шоҳ

به نخجیر خواهد شدن مهد شاه

Фалаки пеши азин брмни осӯдаи гашт

فلک پیش ازین برمن آسوده گشت

Ба осоишам дошт бар кӯҳу дашт

به آسایشم داشت بر کوه و دشت

Ба кӣна кунад дрмн акнӯн нигоҳ

به کینه کند درمن اکنون نگاه

Ҳамон меҳрбонӣ шуд аз меҳру моҳ

همان مهربانی شد از مهر و ماه

Чунон бар ман ошуфта шуд рӯзгор

چنان بر من آشفته شد روزگار

Ки раҳи новарами сӯии сомони кор

که ره ناورم سوی سامان کار

Чаҳ тадбири созам ки чархи баланд

چه تدبیر سازم که چرخ بلند

Кулоҳи маро дар сари оради каманд

کلاه مرا در سر آرد کمند

Куҷои хозини лашгару ганҷи ман

کجا خازن لشگر و گنج من

Ба ришвати магар кам кунад ранҷи ман

به رشوت مگر کم کند رنج من

Куҷои лашгарам то ба шамшери тез

کجا لشگرم تا به شمشیر تیز

Диҳанд ин табашро зи ҷонами гурез

دهند این تبش را ز جانم گریز

Сикандари манам хусрави деви банд

سکندر منم خسرو دیو بند

Худованди шамшеру тахти баланд

خداوند شمشیر و تخت بلند

Камари баста ва теғ бардошта

کمر بسته و تیغ برداشته

Яке гӯш носуфта нагузошта

یکی گوش ناسفته نگذاشته

Ба тӯфони шамшери заҳр об хӯрд

به طوفان شمشیر زهر آب خورد

Здрёии қулзуми баровардаи гирд

زدریای قلزم برآورده گرد

Басии хирадро карда аз худ бузург

بسی خرد را کرده از خود بزرگ

Басии гӯсфандони рҳондаҳи зи гург

بسی گوسفندان رهانده ز گرگ

Шикастаи басиро баҳам баста ам

شکسته بسی را بهم بسته‌ام

Басии бастаро низ бишкаста ам

بسی بسته را نیز بشکسته‌ام

Ситамро ба шафқат бадал карда низ

ستم را به شفقت بدل کرده نیز

Басои мушкилиро ки ҳал карда низ

بسا مشکلی را که حل کرده نیز

зи қнўҷ то қулзуму қирвон

ز قنوج تا قلزم و قیروان

Чу меғии равон буд теғами равон

چو میغی روان بود تیغم روان

Чу марг омад он теғ занҷир шуд

چو مرگ آمد آن تیغ زنجیر شد

На занҷири дом гаулӯгир шуд

نه زنجیر دام گلوگیر شد

Нбштми басии кӯҳу дарёу дашт

نبشتم بسی کوه و دریا و دشت

Каз онсон касе дар надонад набшат

کز آنسان کسی در نداند نبشت

Ба дорои давлати сроФрохтм

به دارای دولت سرافراختم

зи доро ба давлати срондохтм

ز دارا به دولت سرانداختم

Задам гардани Фўри қаттол ро

زدم گردن فور قتال را

Гирифтам ба чини ҷои чипол ро

گرفتم به چین جای چیپال را

зи қобилу Њобили кини хостам

ز قابیل و هابیل کین خواستم

зи носк ба мнск зиҳ оростам

ز ناسک به منسک زه آراستم

Фурӯи шастам аз малики расми маҷус

فرو شستم از ملک رسم مجوس

Баровардам оташи зи дарёии рӯс

برآوردم آتش ز دریای روس

Шудам бар сари тахти ҷамшеди вор

شدم بر سر تخت جمشید وار

зи ганҷи Фаридуни кушодами ҳисор

ز گنج فریدون گشادم حصار

Барандохтам дахмаи од ро

برانداختم دخمه عاد را

Кушодам дар қасри шаддод ро

گشادم در قصر شداد را

Срондибро кор барҳам задам

سراندیب را کار برهم زدم

Қадам бар қадамгоҳ одам задам

قدم بر قدمگاه آدم زدم

Хабар додам аз рустаму лухт ӯ

خبر دادم از رستم و لخت او

Ҳам аз ҷоми Кайхусраву тахт ӯ

هم از جام کیخسرو و تخت او

зи машриқ ба мағриб расонадам наванд

ز مشرق به مغرب رساندم نوند

Ҳамон сад ёҷўҷ кардам баланд

همان سد یاجوج کردم بلند

Ба қудс оваредам чу одам нишаст

به قدس آوریدم چو آدم نشست

Задам низ дар ҳалқаи каъбаи даст

زدم نیز در حلقه کعبه دست

зи зулмот мшғл барафрӯхтам

ز ظلمات مشغل برافروختم

Ба зулми ҷаҳони таҳтаи брдўхтм

به ظلم جهان تخته بردوختم

Ба бозии ниндўхтми ҳеҷ ном

به بازی نیندوختم هیچ نام

Ба ғифлати нпрдохтми ҳеҷ гом

به غفلت نپرداختم هیچ گام

Бҳрҷо ки рафтан бсичидаҳ ам

بهرجا که رفتن بسیچیده‌ام

Сар аз дод ва дониш напечида ам

سر از داد و دانش نپیچیده‌ام

Ҳавоӣ казу санг хоро гудохт

هوایی کزو سنگ خارا گداخت

Чу неруии тан буд бо мо бсохт

چو نیروی تن بود با ما بساخت

Кунун дар шабистон хаз ва паранд

کنون در شبستان خز و پرند

Чу неру намондам шудам дардманд

چو نیرو نماندم شدم دردمند

Саромад ба болин чу тани гашти суст

سرآمد به بالین چو تن گشت سست

Напояд ба болин сар тундараст

نپاید به بالین سر تندرست

Сияҳ то сияҳ дидам ин коргоҳ

سیه تا سیه دیدم این کارگاه

Зриги сияҳ то ба оби сиёҳ

زریگ سیه تا به آب سیاه

Гарми бозпурсӣ ки чун бӯда ам

گرم بازپرسی که چون بوده‌ام

Намоям ки як дам нпимўдаҳ ам

نمایم که یک دم نپیموده‌ام

Бидон Тифли як рӯзаи монам ки мард

بدان طفل یک روزه مانم که مرد

Надидаи ҷаҳонро ҳамеи ҷони супурд

ندیده جهان را همی جان سپرد

Ҷаҳон ҷумла дидам зи болоу зер

جهان جمله دیدم ز بالا و زیر

Ҳанузам нашуд дида аз дид сайр

هنوزم نشد دیده از دید سیر

На ин сӣ ва шашгар буд сӣ ҳазор

نه این سی و شش گر بود سی هزار

Ҳамин нукта гӯям саранҷоми кор

همین نکته گویم سرانجام کار

Кушодам дар розҳои сипеҳр

گشادم در رازهای سپهر

Ҳам аз моҳ додам нишони ҳам зи меҳр

هم از ماه دادم نشان هم ز مهر

Ҷаҳони дидагонро шудам ҳақи шинос

جهان دیدگان را شدم حق شناس

Ҷаҳони офаринро намудем сипос

جهان آفرین را نمودم سپاس

Набардам ба сари умр дар ғофилӣ

نبردم به سر عمر در غافلی

Магар дар ҳунармандӣу оқилӣ

مگر در هنرمندی و عاقلی

Заҳри донишии дафтарӣ хонда ам

زهر دانشی دفتری خوانده‌ام

Чу марг омад онҷо фурӯмонда ам

چو مرگ آمد آنجا فرومانده‌ام

Кушодам дар ҳар ситамкора Эй

گشادم در هر ستمکاره‌ای

Надонам дар маргро чора Эй

ندانم در مرگ را چاره‌ای

Биҷузи марг ҳар мушкилиро ки ҳаст

بجز مرگ هر مشکلی را که هست

Ба чорагарӣ чора омад ба даст

به چاره گری چاره آمد به دست

Куҷо рафтаанд он ҳакямони пок

کجا رفته‌اند آن حکیمان پاک

Ки зар мефишондам барояшон чу хок

که زر می‌فشاندم برایشان چو خاک

Биёеди гӯи хокро зар кунед

بیایید گو خاک را زر کنید

Мудовои ҷон Сикандар кунед

مداوای جان سکندر کنید

Арастӯи куҷо то ба фарҳангу рой

ارسطو کجا تا به فرهنگ و رای

Бурунами ҷаҳонади азин тангноӣ

برونم جهاند ازین تنگنای

Блиноси кӯ то ба афсунгарӣ

بلیناس کو تا به افسونگری

Кунад чораи ҷони Искандарӣ

کند چارهٔ جان اسکندری

Куҷо шуд Флотўни парҳезгор

کجا شد فلاطون پرهیزگار

Магари нуктае бо ман орад ба кор

مگر نکته‌ای با من آرد به کار

Намӯдори волис доно куҷост

نمودار والیس دانا کجاست

Бидонади магари кини газанд аз чаҳ хост

بداند مگر کین گزند از چه خاست

Бихонед суқроти фарзона ро

بخوانید سقراط فرزانه را

Кушояди магари қуфли ин хона ро

گشاید مگر قفل این خانه را

Ду асба ба ҳирмис фиристед кас

دو اسبه به هرمس فرستید کس

Магари шоҳро дил диҳад як нафас

مگر شاه را دل دهد یک نفس

Бурид ин ҳикоят ба ФрФўриўс

برید این حکایت به فرفوریوس

Магари бози хиради марои зини фусӯс

مگر باز خرد مرا زین فسوس

Дигар бора гуфт ин сухан ҳаст бод

دگر باره گفت این سخن هست باد

Дарин дард аз эзад тавон кард ёд

درین درد از ایزد توان کرد یاد

зи ранҷам дар осоиши оради магар

ز رنجم در آسایش آرد مگر

Барӣни хоки бахшоиши оради магар

براین خاک بخشایش آرد مگر

Нагирад касами дасту норад ба ёд

نگیرد کسم دست و نارد به یاد

Бад-ӣн бе касе дар ҷаҳон кас мабод

بدین بی کسی در جهان کس مباد

Чу гашти осмонами чунин гӯши печ

چو گشت آسمانم چنین گوش پیچ

Набояд баровардани овози ҳеҷ

نباید برآوردن آواز هیچ

зи хокӣ ки сар барграфтам нахуст

ز خاکی که سر برگرفتم نخست

Ҳамон хокро боядам бози ҷуст

همان خاک را بایدم باز جست

Аз он пеш ки уфтам дар он обкнд

از آن پیش که افتم در آن آبکند

Сипар бар сар об хоҳам фиканд

سپر بر سر آب خواهم فکند

зи модари бараҳнаи расидами фароз

ز مادر برهنه رسیدم فراز

Бараҳна ба хокам супоранд боз

برهنه به خاکم سپارند باز

Сабки бори зодами гарон чун шавам

سبک بار زادم گران چون شوم

Чунон комдм ба ки берун шавам

چنان کامدم به که بیرون شوم

Яке мурғ бркўаҳ бинишаст ва хост

یکی مرغ برکوه بنشست و خاست

Чаҳ афзуд бар кӯҳи бозу чаҳ кост

چه افزود بر کوه بازو چه کاست

Ман он мурғаму мамлакати кӯҳи ман

من آن مرغم و مملکت کوه من

Чу рафтам ҷаҳонро чаҳ андӯҳи ман

چو رفتم جهان را چه اندوه من

Басӣ чун марои зод ва ҳам зуди кишт

بسی چون مرا زاد و هم زود کشت

Ки нафрини барӣни дояи гўжпшт

که نفرین براین دایه گوژپشت

зи ман гарчи диданди шафқати басӣ

ز من گرچه دیدند شفقت بسی

Ситам низ ҳам дида бошад касе

ستم نیز هم دیده باشد کسی

Ҳалолам кунед ар ситам карда ам

حلالم کنید ار ستم کرده‌ام

Ситамгари кашӣ низ ҳам карда ам

ستمگر کشی نیز هم کرده‌ام

Чу мшгини сарирами даройад ба хок

چو مشگین سریرم درآید به خاک

Ба мшкўии покони баради ҷони пок

به مشکوی پاکان برد جان پاک

Биҷои ғуборӣ ки бар сар кунед

بجای غباری که بر سر کنید

Ба омурзиши ман забон тар кунед

به آمرزش من زبان‌تر کنید

Бигуфт ин ва чун каси надодаши ҷавоб

بگفت این و چون کس ندادش جواب

Фурӯ хуфт ва бехештан шуд ба хоб

فرو خفت و بی خویشتن شد به خواب