Низомии ҳону ҳон то зинда бошӣ
نظامی هان و هان تا زنده باشی
Чунон хоҳам чунон ки афканда бошӣ
چنان خواهم چنان کهافکنده باشی
Набинӣ дар ки дрёпрўр омад
نبینی دُر که دریاپرور آمد
Аз афтодан чигуна бар сар омад ?
از افتادن چگونه بر سر آمد؟
Чу дона гар беафтӣ бар сари ое
چو دانه گر بیفتی بر سر آیی
Чу хӯшаи сари макаш каз по дарое
چو خوشه سر مکش کز پا درایی
Мудоро кун ки хуии чарх тунд аст
مدارا کن که خوی چرخ تند است
Ба ҳиммати рӯ ки пой умр кунад аст
به همّت رو که پای عمر کند است
Ҳаво масмӯм шуд бо гирд май соз
هوا مسموم شد با گرد میساز
Даво маъдӯм шуд бо дард май соз
دوا معدوم شد با درد میساز
Табиби рӯзгори афсун фуруш аст
طبیب روزگار افسونفروش است
Чу зроқон азон даҳ ранг пӯш аст
چو زراقان ازان دهرنگپوش است
Гуҳӣ нешӣ занад кин нӯши аъзои сет
گهی نیشی زند کاین نوش اعضاست
Гуҳи оради туршӣ ӣӣ кин дафъи сафрои сет
گه آرد ترشییی کاین دفعِ صفراست
Алоҷи алрأс ӯ анҷидни гӯш
علاجالرأس او انجیدن گوش
Дами алохўин ӯ хӯни Сиёвуш
دمالاخوین او خون سیاووش
Бад-ӣни марҳами ҷароҳат баст натавон
بدین مرهم جراحت بست نتوان
Бад-ӣни доруи з иллат раст натавон
بدین دارو ز علت رست نتوان
Чу Тифли ангушти худ мимз дар ин маҳд
چو طفل انگشت خود میمز در این مهد
зи хӯн хеш кун ҳам шер ва ҳам шаҳд
ز خون خویش کن هم شیر و هم شهد
Бигир ойини хурсандии зи анҷӣр
بگیر آیین خرسندی ز انجیر
Ки ҳам Тифли сет ва ҳам пистон ва ҳам шер
که هم طفلست و هم پستان و هم شیر
Бар ин рқъаҳ ки шатранҷ зиён аст
بر این رقعه که شطرنج زیان است
Каминаи бозиаш байн алрхон аст
کمینه بازیاش بینالرخان است
Дареғ он шуд ки дар нақши хатарнок
دریغ آن شد که در نقش خطرناک
Муқобил мешавад рух бо рухи хок
مقابل میشود رخ با رخ خاک
Дарин хайма чаҳ гардии банд бар пой ?
درین خیمه چه گردی بند بر پای؟
Гулӯро зини танобӣ чанд бигушоӣ
گلو را زین طنابی چند بگشای
Буруни каши пои азин почилаҳи танг
برون کش پای ازین پاچیلهٔ تنگ
Ки кафш танг дорад пойро ланг
که کفش تنگ دارد پای را لنگ
Қадами дрнаҳ ки чун рафтӣ раседӣ
قدم درنه که چون رفتی رسیدی
Ҳамон пиндор кин даҳро надидӣ
همان پندار کاین ده را ندیدی
Агар айшӣаст сад тимор бо ӯст
اگر عیشی است صد تیمار با اوست
Вагар барги гулии сад хор бо ӯст
و گر برگ گلی صد خار با اوست
Ба талхӣ ва ба туршӣ шуд ҷавонӣ
به تلخی و به ترشی شد جوانی
Ба сафро ва ба савдои зиндагонӣ
به صفرا و به سودا زندگانی
Ба вақти зиндагӣ ранҷур ҳолем
به وقت زندگی رنجور حالیم
Ки бо гиреҳгони ваҳшӣ дар ҷуволем
که با گرگان وحشی در جوالیم
Ба вақти марг бо сад доғи ҳурмон
به وقت مرگ با صد داغ حرمان
з гиреҳгон рафт бояд сӯии Кирмон
ز گرگان رفت باید سوی کرمان
зи гиреҳгон то ба Кирмони роҳ кам нест
ز گرگان تا به کرمان راه کم نیست
зи мо то марги мӯе низ ҳам нест
ز ما تا مرگ مویی نیز هم نیست
Сиррӣ дорем ва он сари ҳам шикаста
سری داریم و آن سر هم شکسته
Ба ҳасрат бар сар зону нишаста
به حسرت بر سر زانو نشسته
Сиррии кови ҳайбат ҷаллод бинад
سری کاو هیبت جلاد بیند
Савоб он шуд ки бар зону нишинад
صواب آن شد که بر زانو نشیند
Вилояти байн ки моро кӯчгоҳи сет
ولایت بین که ما را کوچگاهست
Вилоят нест ин зиндону чоҳи сет
ولایت نیست این زندان و چاهست
зи гармойӣ чу оташ тоб гирем
ز گرمایی چو آتش تاب گیریم
Ҷигар дартарӣ брФоб гирем
جگر در تری برفاب گیریم
Чу мӯеи барфи резад пар бирезем
چو مویی برف ریزد پر بریزیم
Ҳама дар мӯии дом ва дад гурезем
همه در موی دام و دد گریزیم
Бад-ӣни по то куҷо шояд расӣдан
بدین پا تا کجا شاید رسیدن
Бад-ӣни пар то куҷо шояд паридан
بدین پر تا کجا شاید پریدن
Ситами кор ӣ кунем онгаҳ ба ҳар кор
ستمکاری کنیم آنگه به هر کار
Зиҳии муштии заъифони ситамкор
زهی مشتی ضعیفان ستمکار
Касе ков бар пари мӯрӣ ситам кард
کسی کاو بر پر موری ستم کرد
Ҳам аз Марии қафои он ситам хӯрд
هم از ماری قفای آن ستم خورد
Ба чашм хеш дидам дар гузаргоҳ
به چشم خویش دیدم در گذرگاه
Ки зад бар ҷони мӯрии мурғакии роҳ
که زد بر جان موری مرغکی راه
Ҳануз аз сайди минқор ш напардохт
هنوز از صید منقارش نپرداخت
Ки мурғӣ дигар омад кор ӯ сохт
که مرغی دیگر آمد کار او ساخت
Чу бад кардӣ мабош эмини зи офот
چو بد کردی مباش ایمن ز آفات
Ки воҷиб шуд табиатро мукофот
که واجب شد طبیعت را مکافات
Сипеҳри ойӣнаи адли сет ва шояд
سپهر آیینه عدلست و شاید
Ки ҳарчи он аз ту бинад вои намояд
که هرچ آن از تو بیند وا نماید
Мунодӣ шуд ҷаҳонро ҳар ки бад кард
منادی شد جهان را هر که بد کرد
На бо ҷон касе , бо ҷон худ кард
نه با جانِ کسی، با جان خود کرد
Магар нишнидӣ аз фарроши ин роҳ
مگر نشنیدی از فراش این راه
Ки ҳар ков чоҳ кунад афтод дар чоҳ
که هر کاو چاه کند افتاد در چاه
Сарои офариниш срсрӣ нест
سرای آفرینش سرسری نیست
Замину осмон бедоварӣ нест
زمین و آسمان بیداوری نیست
Ҳарон сангӣ ки дарёӣу конии сет
هران سنگی که دریایی و کانیست
Дар ӯ дарӣу ёқӯтӣ наоне сет
در او دری و یاقوتی نهانیست
Чу исо ҳар ки дорад тўтёиӣ
چو عیسی هر که دارد توتیایی
з ҳар бехӣ кунад доруи гёиӣ
ز هر بیخی کند داروگیایی
Чу моро чашми ибрати байн табоҳ аст
چو ما را چشم عبرتبین تباه است
Куҷо донем ки ин гул ё гиёҳаст ?
کجا دانیم کهاین گل یا گیاه است؟
Гирифтам худ ки аттори вуҷӯдӣ
گرفتم خود که عطارِ وجودی
Ту низ охир бисӯзӣ , гарчи авдӣ
تو نیز آخر بسوزی، گرچه عودی
Вагар худ илми ҷолинуси доне
و گر خود علم جالینوس دانی
Чу марг омад ба ҷолинуси Монӣ
چو مرگ آمد به جالینوس مانی
Чу оҷизи вор бояд оқибати мард
چو عاجزوار باید عاقبت مرد
Чаҳ афлотӯни юнонӣ чаҳ он кард
چه افلاطون یونانی چه آن کرد
Ҳамон ба кин насиҳат ёд гирем
همان به کاین نصیحت یاد گیریم
Ки пеш аз марги як навбат бимирем
که پیش از مرگ یک نوبت بمیریم
з меҳнат раст ҳар кови чашми дарбаст
ز محنت رست هر کاو چشم دربست
Бад-ӣни тадбири тӯтӣ аз қафас раст
بدین تدبیر طوطی از قفس رست
Агар бо ин куҳани гурги хашини пӯст
اگر با این کهنگرگِ خشنپوست
Ба сад савганд чун Юсуфи шӯии дӯст
به صد سوگند چون یوسف شوی دوست
Лбодтро чунон бар гови бандад
لبادت را چنان بر گاو بندد
Ки чашмӣ гиряд ва чашмят хандад
که چشمی گرید و چشمیت خندد
Чаҳ пиндорӣ каз аинсони ҳафт хуоне
چه پنداری کز اینسان هفتخوانی
Буд мавқуфи хӯнӣу устихонӣ
بود موقوف خونی و استخوانی
Бад-ӣни қорўраҳ то чанд оби резӣ ?
بدین قاروره تا چند آب ریزی؟
Бад-ӣни ғарбол то кӣ хоки безӣ ?
بدین غربال تا کی خاک بیزی؟
Нахоҳад монад охири ҷовдона
نخواهد مانَد آخر جاودانه
Дарин на матбахи ин як чорхонаҳ
درین نُه مطبخ این یک چارخانه
Чу вақт ояд ки вақт ояд ба охир
چو وقت آید که وقت آید به آخِر
Наоне ҳо кунанд аз пардаи зоҳир
نهانیها کنند از پرده ظاهر
На бинии гирди азин даврон ки бинӣ
نهبینی گرد ازین دوران که بینی
Ҷузи он қолаб ки дар қалбаши нишинӣ
جز آن قالب که در قلبش نشینی
Азинҷои тӯша бар , конҷо алаф нест
ازینجا توشه بَر، کانجا علف نیست
Дар ӣнҷои ҷӯ , ки онҷои ҷуз садаф нест
دُر اینجا جو، که آنجا جز صدف نیست
Дарин мишкӣни садафҳои наоне
درین مشکین صدفهای نهانی
Басои дарҳо ки бинии армағонӣ
بسا درها که بینی ارمغانی
Нави ойини пардае бинии диловез
نو آیین پردهای بینی دلاویز
Навой ӯ навозишҳои нави хез
نوای او نوازشهای نوخیز
Куҳани кори ани сухан покиза гуфтанд
کهنکاران سخن پاکیزه گفتند
Сухан бигзор , марворид сифтанд
سخن بگذار، مروارید سفتند
Суханҳои куҳани золии мтрост
سخنهای کهن زالی مطراست
Вагар зол зараст ингори анқои сет
و گر زال زر است انگار عنقاست
Диранги рӯзгору гӯнаи гирд
درنگ روزگار و گونهٔ گَرد
Кунад рухсори марворидро зард
کند رخسار مروارید را زرد
Нагӯям зари пешин нав наярзад
نگویم زر پیشین نو نیرزد
Чу дқёнўс гуфтӣ ҷӯ наярзад
چو دقیانوس گفتی جو نیرزد
Гузашт аз панҷсад ва ҳафтод шаш сол
گذشت از پانصد و هفتاد شش سال
Назд бар хати хубони каси чунин хол
نزد بر خط خوبان کس چنین خال
Чу донистам ки дорад ҳар диёрӣ
چو دانستم که دارد هر دیاری
зи меҳри ман арӯсӣ дар канорӣ
ز مهر من عروسی در کناری
Тилисми хешро аз ҳам гусастам
طلسم خویش را از هم گسستم
Ба ҳар байтии нишонеи бози бастам
بههر بیتی نشانی باز بستم
Бидон то ҳар ки дорад диданами дӯст
بدان تا هرکه دارد دیدنم دوست
Бибинад мағзи ҷонамро дар ин пӯст
ببیند مغز جانم را در این پوست
Агар ман ҷони маҳҷӯбам , тан инаст
اگر من جان محجوبم، تن اینست
Вагар Юсуф шудам , пероҳан инаст
و گر یوسف شدم، پیراهن اینست
Арӯсиро ки фуруши гули напушад
عروسی را که فرش گل نپوشد
Агар пӯшади зи чашм аз дили напушад
اگر پوشد ز چشم از دل نپوشد
Ҳамаи пӯшидае бо мости зоҳир
همه پوشیدهای با ماست ظاهر
Чу гуфтӣ Хизр Хизр онҷост ҳозир
چو گفتی خضر خضر آنجاست حاضر
Низомӣ низ кин манзӯмаи хуоне
نظامی نیز کاین منظومه خوانی
Ҳузураш дар сухани ёбии аёнӣ
حضورش در سخن یابی عیانی
Ниҳон кӣ бошад аз ту ҷилва созӣ
نهان کی باشد از تو جلوهسازی
Ки дар ҳар байт гуяд бо ту розӣ
که در هر بیت گوید با تو رازی
Пас аз сад сол агар гӯйии куҷо ӯ
پس از صد سال اگر گویی کجا او
з ҳар байтии Нидои хезад ки «ҳо ӯ »
ز هر بیتی ندا خیزد که «ها او»
Чу карам қз шудам аз карда хеш
چو کرم قز شدم از کردهٔ خویش
Бришми бахшам ар баррагӣ кунам риш
بریشم بخشم ار برگی کنم ریش
Ҳаромами бод агар обӣ хӯрам хом
حرامم باد اگر آبی خورم خام
Ҳалолӣ бар наёрам пухта аз ком
حلالی بر نیارم پخته از کام
Нхсбми шаб ки ганҷӣ бар нснҷм
نخسبم شب که گنجی بر نسنجم
Дарӣ беқуфл дорад кони ганҷам
دری بیقفل دارد کانِ گنجم
Замин аслӣам дар бурдани ранҷ
زمین اصلیام در بردن رنج
Ки аз як ҷӯи падеди орми басии ганҷ
که از یک جو پدید آرم بسی گنج
зи дона гар хӯрам муштӣ ба оғоз
ز دانه گر خورم مشتی به آغاز
Даҳуми вақти дрўдни хирмании боз
دهم وقت درودن خرمنی باز
Барон хокии ҳазорон офарин беш
بران خاکی هزاران آفرین بیش
Ки муштӣ ҷӯ хӯрд ганҷӣ кунад пеш
که مشتی جو خورد گنجی کند پیش
Касе ков бар Низомӣ май баради рашк
کسی کاو بر نظامی میبرد رشک
Нафас беоҳ бинад дида бе ашк
نفس بیآه بیند دیده بیاشک
Биёи гӯ шаб бибин кон канданам ро
بیا گو شب ببین کان کندنم را
На кон кандан бибин ҷон канданам ро
نه کان کندن ببین جان کندنم را
Ба ҳар дар ки з даҳан хоҳам баровард
بههر دُر کهز دهن خواهم برآورد
Занами паҳлу ба паҳлу чанд новирд
زنم پهلو به پهلو چند ناورد
Ба сад гармии бсўзонми димоғӣ
به صد گرمی بسوزانم دماغی
Ба дасти орм ба шабҳо шаби чароғӣ
به دست آرم به شبها شبچراغی
Фиристам то тарозуи дори шоҳон
فرستم تا ترازودارِ شاهان
Ҷӯй чандам фиристад узрхоҳон
جوی چندم فرستد عذرخواهان
Худоёи ҳарфи гири ан дар камӣнанд
خدایا حرفگیران در کمینند
Ҳисории даҳ ки ҳарфамро набенанд
حصاری ده که حرفم را نبینند
Сухан бе ҳарфи нек ва бад набошад
سخن بیحرف نیک و بد نباشد
Ҳамаи кас нек хоҳад худ набошад
همه کس نیک خواهد خود نباشد
Вале он каз маъонӣ бо насиб аст
ولی آن کز معانی بانصیب است
Бидонад кин сухани тарзӣ ғариб аст
بداند کاین سخن طرزی غریب است
Агар ширӣ , ғарибонро Маяфкан
اگر شیری، غریبان را میفکن
Ғарибонро сегон бошанд душман
غریبان را سگان باشند دشمن
Басои мункир ки омад теғ дар мушт
بسا منکِر که آمد تیغ در مشت
Маро зад теғу шамъи хешро кишт
مرا زد تیغ و شمع خویش را کشت
Басо гуё ки бо ман гашти хомӯш
بسا گویا که با من گشت خاموش
Дарозяш аз забон омад сӯии гӯш
درازیش از زبان آمد سوی گوش
Чу исо бар ду зону пеш бинишаст
چو عیسی بر دو زانو پیش بنشست
Харӣ бо чорпо омад фарои даст
خری با چارپا آمد فرادست
Чаҳ бок аз таънаи хокӣу обӣ ?
چه باک از طعنهٔ خاکی و آبی؟
Чу дорам дръи заррини офтобӣ
چو دارم دِرع زرین آفتابی
Гар аз ман кавкабӣ шамъӣ барафрӯхт
گر از من کوکبی شمعی برافروخت
Кас аз ман офтобӣ дар наёмухт
کس از من آفتابی در نیاموخت
Кигар дар роҳи худ як зарра дидам
که گر در راه خود یک ذره دیدم
Ба сад дасташи илм боло кашидам
به صد دستش علم بالا کشیدم
Вагар сангии даҳан дар кос ман зад
و گر سنگی دهن در کاس من زد
Дарӣ шуд чун ки дар алмос ман зад
دُری شد چون که در الماس من زد
Таҳаммули байн ки байнами ҳиндӯии хеш
تحمل بین که بینم هندوی خویش
Чу тарконаши ҷнибт май кашами пеш
چو ترکانش جنیبت میکشم پیش
Гуҳи он бепардаро мавзун кунам соз
گه آن بیپرده را موزون کنم ساز
Гуҳи ин гунҷишкро гӯям зиҳии боз !
گه این گنجشک را گویم زهی باز!
з ҳар зоғӣ ба ҷуз чашмӣ наҷӯям
ز هر زاغی به جز چشمی نجویم
Ба ҳар зиФии ҷуз аҳсантӣ нагӯям
به هر زیفی جز احسنتی نگویم
Ба гӯшии ҷоми талхӣ ҳо кунам нӯш
به گوشی جام تلخیها کنم نوش
Ба дигар гӯш дорам ҳалқа дар гӯш
به دیگر گوش دارم حلقه در گوش
Нигаҳдорам ба чандини аўстодӣ
نگهدارم به چندین اوستادی
Чароғиро дарин тӯфони бодӣ
چراغی را درین طوفان بادی
з ҳар кишвар ки бархезад чароғӣ
ز هر کشور که برخیزد چراغی
Диҳандаш равғанӣ аз ҳар аёғӣ
دهندش روغنی از هر ایاغی
Вари ӣнҷои анбарин шамъӣ диҳад нур
ور اینجا عنبرینشمعی دهد نور
зи бод сардаш афшонанд кофур
ز باد سردش افشانند کافور
Ба шукри заҳр май бояд чашедан
به شکّر زهر میباید چشیدن
Пас ҳар нуктаи дашномии шунидан
پسِ هر نکته دشنامی شنیدن
Ман аз доман чу дарёи рехта дар
من از دامن چو دریا ریخته دُر
Гиребонами зи санги таънаҳо пар
گریبانم ز سنگ طعنهها پر
Кулӯх андохта чун хишт дар об
کلوخ انداخته چون خشت در آب
Кулӯх андозе нокарда дарёб !
کلوخ اندازیی ناکرده دریاب!
Даҳони халқи ширин аз забонам
دهان خلق شیرین از زبانم
Чу заҳри қотил аз талхии даҳонам
چو زهر قاتل از تلخی دهانم
Чу говӣ дар хроси афкандаи пӯён
چو گاوی در خراس افکنده پویان
Ҳамаи раҳи донаи резу донаи ҷӯён
همه ره دانهریز و دانهجویان
Чу барқии кови намояди хандаи хуш
چو برقی کاو نماید خنده خوش
Ғариқи об ва май сӯзад дар оташ
غریق آب و میسوزد در آتش
На ганҷӣ эй дил аз морон чаҳ нолӣ ?
نه گنجی ای دل از ماران چه نالی؟
Ки аз морон набошад ганҷи холӣ
که از ماران نباشد گنج خالی
Чу тоўс биҳишт ояд падедор
چو طاوس بهشت آید پدیدار
Ба ҷои ҳалқа дарбоне кунад мор
بهجای حلقه دربانی کند مار
Бад-ӣни товуси морон муҳра бошанд
بدین طاووس ماران مهره باشند
Ки тоўсону морони хоҷаи тошнд
که طاوسان و ماران خواجهتاشند
Нигор ӣ акдши сети ин нақши дмсоз
نگاری اکدشست این نقشِ دمساز
Падари ҳиндӯу модари тарки танноз
پدر هندو و مادر ترک طناز
Мисии пӯшидаи зери кӣмёӣ
مسی پوشیده زیر کیمیایی
Ғалат гуфтам ки ганҷӣу аждаҳое
غلط گفتم که گنجی و اژدهایی
Дарӣ дар жарфи дарёии ниҳода
دری در ژرف دریایی نهاده
Чароғӣ бар чилипоеи ниҳода
چراغی بر چلیپایی نهاده
Ту дар бурдору дарёро раҳо кун
تو دُر بردار و دریا را رها کن
Чароғ аз қиблаи тарсо ҷудо кун
چراغ از قبلهٔ ترسا جدا کن
Мубини котшгҳиро раҳнамӯн аст
مبین کاتشگهی را رهنمون است
Иборати байн ки талқандӯд хӯн аст
عبارت بین که طلقاندود خون است
Арӯсии бикри байн бо тахт ва бо тоҷ
عروسی بکر بین با تخت و با تاج
Сар ва бен баста дар тавҳиду миъроҷ
سر و بن بسته در توحید و معراج