Шартаст ки вақти барги резон

شرط است که وقت برگ‌ریزان

Хуноба шавад зи барги резон

خونابه شود ز برگ ریزان

Хӯнӣ ки буд дарун ҳар шох

خونی که بود درون هر شاخ

Берун чакад аз мсоми сӯрох

بیرون چکد از مسام سوراخ

Қорўраҳи об сард гардад

قارورهٔ آب سرد گردد

Рухсораи боғ зард гардад

رخسارهٔ باغ زرد گردد

Шохи обила ҳалок ёбад

شاخ آبلهٔ هلاک یابد

Зар ҷӯяд барг ва хок ёбад

زر جوید برگ و خاک یابد

Наргис ба ҷмозаҳ бар наад рахт

نرگس به جَمازه بر نهد رخت

Шамшод дар уфтад аз сари тахт

شمشاد در افتد از سر تخت

Симои саман шикаст гирад

سیمای سمن شکست گیرد

Гули номаи ғам ба даст гирад

گُل نامهٔ غم به دست گیرد

Бар фарқи чамани кулолаи хок

بر فرق چمن کلالهٔ خاک

Печида шавад чу мори заҳҳок

پیچیده شود چو مار ضحاک

Чун бод мухолиф ояд аз давр

چون باد مخالف آید از دور

Афтодан барг ҳаст маъзӯр

افتادن برگ هست معذور

Конон ки зи ғарқ гуҳ гурезанд

کانان که ز غرق‌گه گریزند

зи андешаи бод рахт резанд

ز اندیشهٔ باد رخت ریزند

Нозуки ҷигари ани боғи ранҷур

نازک‌جگر‌ان باغ رنجور

Ширини намакони токи махмур

شیرین نمکان تاک مخمور

Андохта ҳиндӯии кдиўр

انداخته هندوی کدیور

Зангии бачагони токро сар

زنگی بچگان تاک را سر

Сарҳои тиҳии зи турраи кох

سرهای تهی ز طرهٔ کاخ

Овехтаи ҳам ба турраи шох

آویخته هم به طرهٔ شاخ

Себ аз занахӣ бидон нигунӣ

سیب از زنخی بدان نگونی

Бар нори занахи занон ки чунӣ ?

بر نار زنخ زنان که چونی؟

Нор аз ҷигари кафидаи хеш

نار از جگر‌ِ کفیدهٔ خویش

Хунобаи чкондаҳ бар дили риш

خونابه چکانده بر دل ریش

Бар писта ки шуд даҳани дарида

بر پسته که شد دهن دریده

Унноби зи даври лаби гузида

عناب ز دور لب گزیده

Дар маърака чунин хазоне

در معرکهٔ چنین خزانی

Шуд захми расидаи гулистонӣ

شد زخم رسیده گلستانی

Лайлии зи сарири сарбаландӣ

لیلی ز سریر سربلندی

Афтод ба чоҳи дардмандӣ

افتاد به چاه دردمندی

Шуд чашм зада баҳори боғаш

شد چشم‌زده بهار باغش

Зад боди тапонча бар чароғаш

زد باد تپانچه بر چراغش

Он сар ки ъсобаҳҳои зари баст

آن سر که عصابه‌های زر بست

Худро ба ъсобаҳ дигар баст

خود را به عصابهٔ دگر بست

Гашти он тани нозуки қсби пӯш

گشت آن تن نازک قصب‌پوش

Чун тори қсби заъиф ва бе туаш

چون تار قصب ضعیف و بی‌توش

Шуд бадари маяш чун ҳилолӣ

شد بدر مهیش چون هلالی

Ваон сарви сеяш чун хаёлӣ

وان سرو سهیش چون خیالی

Савдои дилаш ба сар дар омад

سودای دلش به سر در‌آمد

Сарсоми сараш ба дил бар омад

سرسام سرش به دل بر آمد

Гармои тамӯзи жоларо барад

گرمای تموز ژاله را برد

Бод омаду барги лоларо барад

باد آمد و برگ لاله را برد

Таби ларзаи шикасти пайкараш ро

تب‌لرزه شکست پیکرش را

Тбхолаҳ гузид шукраш ро

تبخاله گزید شکرش را

Болин талабед зоди сарви ш

بالین طلبید زاد سرو‌َش

Вази сарв фитода шуд тзрўш

وز سرو فتاده شد تذروش

Афтод чунонкии дона аз кишт

افتاد چنانکه دانهء کشت

Сурбанд қсб ба рухи фурӯи ҳашт

سربند قصب به رخ فرو هشت

Бар модари хеш роз бикшод

بر مادر خویش راز بگشاد

Якбора дар ниёз бикшод

یکباره در نیاز بگشاد

К-эии модари меҳрбон чаҳ тадбир ?

کای مادر مهربان چه تدبیر‌؟

Ки оҳӯи барра заҳр хӯрд бо шер

که‌آهو بره زهر خورد با شیر

Дар кӯчи гуҳи аўФтоди рахтам

در کوچ‌گه اوفتاد رختم

Чун суст шудам мгири сахтам

چون سست شدم مگیر سختم

Хӯн мехӯрам ин чаҳ меҳрбонӣ аст

خون می‌خورم‌، این چه مهربانی است‌؟

Ҷон мекунам , ин чаҳ зиндагонӣаст ?

جان می‌کنم‌، این چه زندگانی است‌؟

Чандон ҷигар наҳуфта хӯрдам

چندان جگر نهفته خوَردم

Каз дил ба даҳан расед дардам

کز دل به دهن رسید دردم

Чун ҷони зи лабами нафаси кушояд

چون جان ز لبم نفس گشاید

Гар рози кушодаи гашт шояд

گر راز گشاده گشت شاید

Чун пардаи зи роз бар гирифтам

چون پرده ز راز بر گرفتم

Бадрӯд ки роҳ дар гирифтам

بدرود که راه در گرفتم

Дар гарданами ори дасти якбор

در گردنم آر دست یکبار

Хӯни ману гардани ту зинҳор

خون من و گردن تو زنهار

Кони лаҳза ки ҷон супурда бошам

کان لحظه که جان سپرده باشم

Вази даврии дӯст мурда бошам

وز دوری دوست مرده باشم

Серумаи ми зи ғубори дӯсти даракаш

سُرمه‌م ز غبار دوست درکش

Нилами зи ниёз дӯст баркаш

نیلم ز نیاز دوست برکش

Фарқами зи гулоби ашк тар кун

فرقم ز گلاب اشک تر کن

Атрами зи шмомаҳ ҷигар кун

عطرم ز شمامهٔ جگر کن

Бар банди ҳунутам аз гули зард

بر بند حنوطم از گل زرد

Кофур фишонам аз дами сард

کافور فشانم از دم سرد

Хӯн кун кафанам ки ман шаҳиди м

خون کن کفنم که من شهید‌م

То бошад ранги рӯзи идам

تا باشد رنگ روز عیدم

Ороста кун арӯси ворам

آراسته کن عروس‌وارم

Бисипор ба хоки пардаи дори м

بسپار به خاک‌ِ پرده‌دار‌م

Овораи ман чу гардад огоҳ

آوارهٔ من چو گردد آگاه

Ки овора шудам ман аз ватани гоҳ

که‌آواره شدم من از وطن‌گاه

Донам ки зи роҳи сӯгворӣ

دانم که ز راه سوگواری

Ояд ба саломи ин иморӣ

آید به سلام این عماری

Чун бар сари хок ман нишинад

چون بر سر خاک من نشیند

Ма ҷӯяд лек хок бинад

مه جوید لیک خاک بیند

Бар хоки ман он ғариби хокӣ

بر خاک من آن غریب خاکی

Нолад ба дареғу дарднокӣ

نالد به دریغ و دردناکی

Ёрасту аҷаби азиз ёр аст

یار است و عجب عزیز یار است

Аз ман ба бар ту ёдгор аст

از من به بر تو یادگار است

Аз баҳри худои накӯаши дорӣ

از بهر خدا نکوش داری

Дар вай накунӣ назар ба хорӣ

در وی نکنی نظر به خواری

Он дил ки наёбӣ аш биҷӯе

آن دل که نیابی‌اش بجویی

Ваон қисса ки доне аш бигӯе

وان قصه که دانی‌اش بگویی

Ман доштаам азизи вори ш

من داشته‌ام عزیز‌وار‌ش

Ту низ чу ман азизи дораш

تو نیز چو من عزیز دارش

Гӯи Лайлии азин сарои дилгир

گو لیلی ازین سرای دلگیر

Он лаҳза ки мебурид занҷир

آن لحظه که می‌برید زنجیر

Дар меҳри ту тан ба хок ме дод

در مهر تو تن به خاک می‌داد

Бар ёди ту ҷон пок ме дод

بر یاد تو جان پاک می‌داد

Дар ошиқии ту содиқӣ кард

در عاشقی تو صادقی کرد

Ҷон дар сари кор ошиқӣ кард

جان در سر کار عاشقی کرد

Аҳвол чаҳ пурсӣам ки чун рафт

احوال چه پرسی‌ام که چون رفت

Бо ишқи ту аз ҷаҳон бурун рафт

با عشق تو از جهان برون رفت

То дошт дар ин ҷаҳони шуморӣ

تا داشت در این جهان شماری

Ҷуз бо ғам ту надошт корӣ

جز با غم تو نداشت کاری

Ваон лаҳза ки дар ғами ту май мард

وان لحظه که در غم تو می‌مرد

Ғамҳои ту роҳи тӯша май барад

غم‌های تو راه‌توشه می‌برد

Ва имрӯз ки дар ниқоб хок аст

و‌امروز که در نقاب خاک است

Ҳам дар ҳаваси ту дарднок аст

هم در هوس تو دردناک است

Чун мунтазири ани дарини гузаргоҳ

چون منتظر‌ان دراین گذرگاه

Ҳаст аз қабл ту чашм бар роҳ

هست از قبل تو چشم بر راه

намепоед то ту дар паии ое

می‌پاید تا تو در پی آیی

Сар бозпасаст то кӣ ое

سر بازپس است تا کی آیی

Як раҳи бурҳон аз интизори ш

یک ره برهان از انتظار‌ش

Дар хаз ба хазинаи канораш

در خز به خزینهٔ کنارش

Ин гуфт ва ба гиряи дида тар кард

این گفت و به گریه دیده‌ تر کرد

Ва оҳанги вилоят дигар кард

و‌آهنگ ولایت دگر کرد

Чун рози наҳуфта бар забон дод

چون راز نهفته بر زبان داد

Ҷонон талабеду зуд ҷон дод

جانان طلبید و زود جان داد

Модар ки арӯсро чунон дид

مادر که عروس را چنان دید

Гӯйӣ ки қиёмати он замон дид

گویی که قیامت آن زمان دید

Мъҷри зи сар сипед бикшод

معجر ز سر سپید بگشاد

Мӯӣ чу саман ба боди брдод

موی چو سمن به باد برداد

Дар ҳасрат рӯйу мӯии фарзанд

در حسرت روی و موی فرزند

Бар мезаду мӯӣ ва рӯй ме кунад

بر می‌زد روی و موی می‌کند

Ҳар мӯя ки буд хондаш аз бар

هر مویه که بود خواندش از بر

Ҳар мӯӣ ки дошт кунадаш аз сар

هر موی که داشت کندش از سر

Перона гирист бар ҷавоняш

پیرانه گریست بر جوانیش

Хӯни рехт бар оби зндгониш

خون ریخت بر آب زندگانیش

Гуҳи рехти сиришк бар сарин аш

گه ریخت سرشک بر سَرین‌اش

Гуҳ рӯй ниҳод бар ҷабин аш

گه روی نهاد بر جبین‌اش

Чандон зи сиришкҳоаш хӯн раст

چندان ز سرشک‌هاش خون رست

Кони чашмаи обро ба хӯни шаст

کان چشمهٔ آب را به خون شست

Чандон зи ғамаш ба меҳр нолид

چندان ز غمش به مهر نالید

Каз нола ӯ сипеҳр нолид

کز نالهٔ او سپهر نالید

Он навҳа ки хӯн шавад бадви санг

آن نوحه که خون شود بدو سنگ

намекард барони ақиқи гулранг

می‌کرد بر آن عقیق گلرنگ

Маро зи ситора тавқ барбаст

مه را ز ستاره طوق بربست

Сандӯқи ҷигари ҳам аз ҷигари баст

صندوق جگر هم از جگر بست

Оросташ ончунон ки фармуд

آراستش آنچنان که فرمود

Гулро ба гулоб ва анбар олуд

گل را به گلاب و عنبر‌، آمود

Биспурад ба хоку номдши бок

بسپرد به خاک و نامدش باک

Ки осоиш хок ҳаст дар хок

که‌آسایش خاک هست در خاک

Хотун ҳисор шуд ҳисорӣ

خاتون حصار شد حصاری

Осуд ғам аз хазинаи дорӣ

آسود غم از خزینه‌داری

Тғрои каши ин мисоли машҳур

طغرا کش این مثال مشهور

Бар шақаи чунон набшати маншур

بر شقه چنان نبشت منشور

Каз ҳодисаи вафоти он моҳ

کز حادثهٔ وفات آن ماه

Чун Қайси шикаста дил шуд огоҳ

چون قیس شکسته‌دل شد آگاه

Гирён шуду талх талх бигирист

گریان شد و تلخ تلخ بگریست

Бе гиряи талх дар ҷаҳон кист

بی گریهٔ تلخ در جهان کیست

Омад сӯии он ҳзираҳи ҷӯшон

آمد سوی آن حظیره جوشان

Чун абр шуд аз даруни хурушон

چون ابر شد از درون خروشان

Бар Машҳад ӯ ки мавҷи хӯн буд

بر مشهد او که موج خون بود

Он сӯхта дил мапурс чун буд

آن سوخته دل مپرس چون بود

Аз дида чу хӯни сиришки резон

از دیده چو خون سرشک ریزان

Мардуми зи нафир ӯ гурезон

مردم ز نفیر او گریزان

Дар шӯшаи турбаташ ба сад ранҷ

در شوشهٔ تربتش به صد رنج

Печиди чунонкии мор бар ганҷ

پیچید چنانکه مار بر گنج

Аз бас ки сиришки лолаи гавани рехт

از بس که سرشک لاله‌گون ریخت

Лолаи зи гиёҳ гӯраш ангехт

لاله ز گیاه گورش انگیخت

Хуноби ҷигар чу шамъ полуд

خوناب جگر چو شمع پالود

Бикшод забон оташ олуд

بگشاد زبان آتش آلود

Ва онгоҳ ба дахмаи сар фурӯ кард

و‌آنگاه به دخمه سر فرو کرد

намегуфт ва ҳаме гирист аз дард

می‌گفت و همی‌گریست از درد

К-эии тозаи гули хазони расида

کای تازه گل خزان رسیده

Рафтаи зи ҷаҳони ҷаҳони надида

رفته ز جهانْ جهان‌ندیده

Чунӣ зи газанди хок чунӣ ?

چونی ز گزند خاک چونی؟

Дар зулмати ин муғок чунӣ ?

در ظلمت این مغاک چونی؟

Он хол чу машки дона чунаст ?

آن خال چو مشک‌دانه چون است؟

Ваон чашмаки оҳӯона чунаст ?

وان چشمک آهوانه چون است؟

Чунаст ақиқи обдори т ?

چون است عقیق آبدار‌ت؟

Вони ғолияҳои тобдори т ?

وآن غالیه‌های تابدار‌ت؟

Нақшат ба чаҳ ранг метароз над ?

نقشت به چه رنگ می‌طراز‌ند؟

Шамъат ба чаҳ ташт мегудозанд ?

شمعت به چه تشت می‌گدازند‌؟

Бар чашм ки ҷилва май намое ?

بر چشم که جلوه می‌نمایی؟

Дар мағз ки нофа май гушойӣ ?

در مغز که نافه می‌گشایی؟

Сарват ба кадом ҷӯйбораст ?

سروت به کدام جویبار است؟

Базмат ба кадоми лола зораст ?

بزمت به کدام لاله‌زار است؟

Чунӣ зи газандҳои ин хор ?

چونی ز گزندهای این خار‌؟

Чун май гузаронеи андари ин ғор ?

چون می‌گذرانی اندر این غار‌؟

Дар ғор ҳамеша ҷой мор аст

در غار همیشه جای مار است

эй моҳи туро чаҳ ҷой ғораст ?

ای ماه ترا چه جای غار است؟

Бар ғори ту ғам хӯрам ки ёрӣ

بر غار تو غم خورم که یاری

Чун ғам нахӯрам ки ёри ғорӣ ?

چون غم نخورم که یار غاری‌؟

Ҳам ганҷ шудӣ ки дар заминӣ

هم گنج شدی که در زمینی

Гар ганҷ нае чаро чунинӣ ?

گر گنج نه‌ای چرا چنینی؟

Ҳар ганҷ ки дар дарун ғорӣ аст

هر گنج که در درون غاری است

Бар доман ӯ нишаста Марӣ аст

بر دامن او نشسته ماری است

Ман мор каз ошён ба ранҷам

من مار کز آشیان به رنجم

Бар хоки ту посбони ганҷам

بر خاک تو پاسبان گنجم

Шӯридаи бадӣ чу рег дар роҳ

شوریده بُدی چو ریگ در راه

Осӯда шудӣ чу об дар чоҳ

آسوده شدی چو آب در چاه

Чун моҳи ғарибии ?ут насиб аст

چون ماه غریبی‌ات نصیب است

Аз ма на ғариб , агар ғариб аст

از مه نه غریب‌، اگر غریب است

Дар сӯрат агар зи ман наоне

در صورت اگر ز من نهانی

Аз роҳи сифати даруни ҷонӣ

از راه صفت درون جانی

Гар давр шудӣ зи чашми ранҷур

گر دور شدی ز چشم رنجور

Як чашм зад аз дилам нае давр

یک چشم‌زد از دلم نه‌ای دور

Гар нақши ту аз миёна бархест

گر نقش تو از میانه برخاست

Андӯҳи ту ҷовдона барҷост

اندوه تو جاودانه برجاست

Ин гуфту ниҳоди даст бар даст

این گفت و نهاد دست بر دست

Чархӣ зад ва дастбанд бишикаст

چرخی زد و دستبند بشکست

Бардошти раҳи вилояти хеш

برداشت ره ولایت خویش

Муштии ддгонш аз пасу пеш

مشتی ددگانش از پس و پیش

Дар рақси раҳил ноқа ме ронад

در رقص رحیل ناقه می‌راند

Бар ҳасби фироқ байт ме хонд

بر حسب فراق بیت می‌خواند

Дар гуфтани ҳолати фироқӣ

در گفتن حالت فراقی

Ҳарфии з вафо намонад боқӣ

حرفی ز وفا نماند باقی

намедод ба гиряи регро ранг

می‌داد به گریه ریگ را رنگ

намезад сиррӣ аз дареғ бар санг

می‌زد سری از دریغ بر سنگ

Бар раҳгузарӣ намонад хорӣ

بر رهگذری نماند خاری

Каз нола назд бар ӯ шарор ӣ

کز ناله نزد بر او شرار‌ی

Дар ҳеҷ раҳе намонад сангӣ

در هیچ رهی نماند سنگی

Каз хӯни худаш надоди рангӣ

کز خون خودش نداد رنگی

Чун сахт шудӣ зи гиряи кораш

چون سخت شدی ز گریه کارش

Бархестӣ орзӯ ӣ ёраш

برخاستی آرزو‌ی یارش

Аз кӯҳи даромадӣ чу силӣ

از کوه درآمدی چو سیلی

Рафтӣ сӯии равзаи гоҳи Лайлӣ

رفتی سوی روضه گاه لیلی

Сар бар сари хок ӯ наҳодӣ

سر بر سر خاک او نهادی

Бар хоки ҳазор бӯса додӣ

بر خاک هزار بوسه دادی

Бо турбати он бути вафодор

با تربت آن بت وفادار

Гуфтӣ ғами дил ба зории зор

گفتی غم دل به زاری زار

ӯ бар сари шуғлу меҳнати хеш

او بر سر شغل و محنت خویش

Ваон дому дади истода дар пеш

وان دام و دد ایستاده در پیش

ӯ замзам гашта зи оби дида

او زمزم گشته ز آب دیده

Воишони ҳарамӣ дар ӯ кашида

وایشان حرمی در او کشیده

Чашм аз раҳ ӯ ҷудо накарданд

چشم از ره او جدا نکردند

Касро бар ӯ раҳо накарданд

کس را بر او رها نکردند

Аз бим дадон бидон гузаргоҳ

از بیم ددان بدان گذرگاه

Бар ҷумлаи халқ баста шуд роҳ

بر جملهٔ خلق بسته شد راه

То ӯ нашудӣ зи мурғ то мӯр

تا او نشدی ز مرغ تا مور

Кас пай наниҳод гирди он гӯр

کس پی ننهاد گرد آن گور

Зини сони варақӣ сиёҳ ме кард

زین‌سان ورقی سیاه می‌کرد

Умрӣ ба ҳавас табоҳ ме кард

عمری به هوس تباه می‌کرد

Рӯзии ду се бо сегон он даҳ

روزی دو سه با سگان آن ده

намезист чунонкии марг аз ӯ ба

می‌زیست چنانکه مرگ از او به

Гуҳи қиблаи зи гӯри ёр ме сохт

گه قبله ز گور یار می‌ساخت

Гоҳ аз пас гӯри дашт май тохт

گاه از پس گور دشت می‌تاخت

Дар дидаи мӯр буд ҷояш

در دیدهٔ مور بود جایش

Вази гӯр ба гӯр буд поиш

وز گور به گور بود پایش

Вохр чу ба кори хеши дармонд

وآخر چو به کار خویش درماند

ӯ низ раҳил нома бархонад

او نیز رحیل‌نامه برخواند