Биёи соқии он роҳати ангези рӯҳ
بیا ساقی آن راحتانگیز روح
Бидиҳ то сабӯҳӣ кунам дар сабӯҳ
بده تا صبوحی کنم در صبوح
Сабӯҳӣ ки бар об кавсар кунам
صبوحی که بر آب کوثر کنم
Ҳалоли сет агар то ба маҳшар кунам
حلالست اگر تا به محشر کنم
Ҷаҳон дар баду нек парвардан аст
جهان در بد و نیک پروردن است
Басии неку бадҳоаш дар гардан аст
بسی نیک و بدهاش در گردن است
Шабу рӯз аз ин пардаи нилгун
شب و روز از این پرده نیلگون
Басии бозии чобуки оради бурун
بسی بازی چابک آرد برون
Гар ояд зи ман бозӣ ӣӣ дилпазир
گر آید ز من بازیيی دلپذیر
Ҳам аз бозии чархи гардандаи гир
هم از بازی چرخ گردنده گیر
зи найранги ин пардаи дайри сол
ز نیرنگ این پرده دیر سال
Хаёлӣ шудам чун набозам хаёл ? !
خیالی شدم چون نبازم خیال؟!
Бар онам ки ин парда холӣ кунам
بر آنم که این پرده خالی کنم
Дарин пардаи ҷодӯ хаёлӣ кунам
درین پرده جادو خیالی کنم
Хаёлии барангезам аз пайкар ӣ
خیالی برانگیزم از پیکری
Ки норади чунон ҳеҷ бозигар ӣ
که نارد چنان هیچ بازیگری
Нахуст ончунон кардам оғоз ӯ
نخست آنچنان کردم آغاز او
Ки сӯз оварад нағмаи соз ӯ
که سوز آورد نغمه ساز او
Чунон гуфтам аз ҳар чаҳ дидам шигифт
چنان گفتم از هر چه دیدم شگفت
Ки дили роҳ бовар шудаш барграфт
که دل راه باور شدش برگرفت
Ҳисобӣ ки буд аз хиради даври даст
حسابی که بود از خرد دوردست
Суханро накардам бар ӯ пои баст
سخن را نکردم بر او پای بست
Пароканда аз ҳар дарии дона Эй
پراکنده از هر دری دانهای
Броростм чун санами хона Эй
برآراستم چون صنم خانهای
Банно ба асосии ниҳодами нахуст
بنا به اساسی نهادم نخست
Ки девори он хона бошад дуруст
که دیوار آن خانه باشد درست
Ба тақдиму таъхир бар ман мгир
به تقدیم و تأخیر بر من مگیر
Ки набӯд гзорндаҳро зи он гзир
که نبود گزارنده را زآن گزیر
Дар артнги ин нақш чинӣ паранд
در ارتنگ این نقش چینی پرند
Қалам нест бар Монии нақши банд
قلم نیست بر مانی نقشبند
Чу мекардам ин достонро бсич
چو میکردم این داستان را بسیچ
Сухани рости рӯ буду раҳи печи печ
سخن راسترو بود و ره پیچپیچ
Асарҳои он шоҳи офоқи гирд
اثرهای آن شاه آفاقگرد
Надидам нигорида дар як навард
ندیدم نگاریده در یک نورد
Суханҳо ки чун ганҷи огндаҳ буд
سخنها که چون گنج آگنده بود
Ба ҳар насахтӣ дар пароканда буд
به هر نسختی در پراکنده بود
з ҳар нусхаи бардоштами моя ҳо
ز هر نسخه برداشتم مایهها
Бирав бастам аз назми пероя ҳо
برو بستم از نظم پیرایهها
Зиёдати зи таърих ҳои навай
زیادت ز تاریخهای نوی
Яҳӯдӣу насронӣу паҳлавӣ
یهودی و نصرانی و پهلوی
Гузидам з ҳар номае нағз ӯ
گزیدم ز هر نامهای نغز او
з ҳар пӯст пардохтам мағз ӯ
ز هر پوست پرداختم مغز او
Забон дар забон ганҷ пардохтам
زبان در زبان گنج پرداختم
Аз он ҷумлаи сари ҷумлае сохтам
از آن جملهسر جملهای ساختم
з ҳар як забони ҳаркии огаҳ буд
ز هر یک زبان هرکه آگه بوَد
Забонаши зи биғораҳи кӯтаҳ буд
زبانش ز بیغاره کوته بود
Дар он парда каз ростӣ ёфтам
در آن پرده کز راستی یافتم
Суханро сар зулф бартофтам
سخن را سر زلف برتافتم
Вагар рости хоҳии суханҳои рост
وگر راست خواهی سخنهای راست
Нишоед дар ороиши назми хост
نشاید در آرایش نظم خواست
Гар ороиши назм аз ӯ кам кунам
گر آرایش نظم از او کم کنم
Ба кам мояи байташ фароҳам кунам
به کممایه بیتش فراهم کنم
Ҳама карда шоҳи гетии хиром
همه کردهٔ شاه گیتی خَرام
Дарин як варақи коғази орми тамом
درین یک ورق کاغذ آرم تَمام
Сикандар ки шоҳи ҷаҳони гирд буд
سکندر که شاه جهانگرد بود
Ба кори сафари тӯшаи пурвирд буд
به کار سفر توشهپرورد بود
Ҷаҳонро ҳамаи чори ҳади гашт ва дид
جهان را همه چارحد گشت و دید
Ки бе чори ҳад малик натавон харид
که بی چار حد ملک نتوان خرید
Ба ҳар тахт гоҳе ки биниҳод пай
به هر تختگاهی که بنهاد پی
Нигаҳдошти ойини шоҳон кӣ
نگهداشت آیین شاهانِ کی
Ба ҷузи расми зардушти оташи параст
به جز رسم زردشت آتشپرست
Надоди он дигар расмҳоро зи даст
نداد آن دگر رسمها را ز دست
Нахустин кас ӯ шуд ки зевари ниҳод
نخستین کس او شد که زیور نهاد
Ба рӯми андаруни сикка бар зари ниҳод
به روم اندرون سکه بر زر نهاد
Ба фармон ӯ заргари чираи даст
به فرمان او زرگر چیرهدست
Тлиҳои зар бар сари нуқраи баст
طلیهای زر بر سر نقره بست
Хиради номаҳоро зи лафзи дарӣ
خردنامهها را ز لفظ دری
Ба Юнон забон кард кисват гарӣ
به یونان زبان کرد کسوتگری
Ҳамон навбати пос дар субҳу шом
همان نوبت پاس در صبح و شام
зи навбати гуҳ ӯ баровард ном
ز نوبتگه او برآورد نام
Ба ойӣна шуд халқро раҳнамӯн
به آیینه شد خلق را رهنمون
з торикӣ оварад ҷавҳари бурун
ز تاریکی آورد جوهر برون
Задуд аз ҷаҳони шӯриши занг ро
زدود از جهان شورشِ زنگ را
зи дорои ситади тоҷу авранг ро
ز دارا ستد تاج و اورنگ را
зи савдои ҳиндӯи зи сафрои рӯс
ز سودای هندو ز صفرای روس
Фурушаст олам чу байти алърўс
فروشست عالم چو بیتُالعروس
Шуд ойӣнаи чинёни рой ӯ
شد آیینهٔ چینیان رایِ او
Сари тахти Кайхусравии ҷой ӯ
سرِ تختِ کیخسروی جایِ او
Чу умраш варақ ронад бар бист сол
چو عمرش ورق راند بر بیست سال
Ба шоҳаншаҳӣ бар дуҳул зад дўол
به شاهنشهی بر دهل زد دوال
Дуюми раҳ ки бар бист афзуди ҳафт
دویم ره که بر بیست افزود هفت
Ба пайғамбарӣ рахт барбаст ва рафт
به پیغمبری رخت بربست و رفت
Аз он рӯз кӯшад ба пайғамбарӣ
از آن روز کوشد به پیغمبری
Нбштнди таърихи Искандарӣ
نبشتند تاریخ اسکندری
Чу бар дайни ҳақ дониш омӯз гашт
چو بر دین حق دانشآموز گشت
Чу давлат бар офоқи пирӯзи гашт
چو دولت بر آفاق پیروز گشت
Басӣ ҳуҷҷат ангехт бар дайни пок
بسی حجت انگیخت بر دین پاک
Иморат басӣ кард бар рӯй хок
عمارت بسی کرد بر روی خاک
Ба ҳар гардишии гирди паргори даҳр
به هر گردشی گرد پرگار دهر
Банно кард чандини гиронмояи шаҳр
بنا کرد چندین گرانمایه شهر
зи Ҳиндӯстон то ба ақсои рӯм
ز هندوستان تا به اقصای روم
Барангехти шаҳрӣ ба ҳар марзу бум
برانگیخت شهری به هر مرز و بوم
Ҳам ӯ дод зевари Самарқанд ро
هم او داد زیور سمرقند را
Самарқанди неи кони чунон чанд ро
سمرقند نی کان چنان چند را
Банно кард шаҳрӣ чу шаҳр ҳарӣ
بنا کرد شهری چو شهر هری
Каз онон кунад шаҳр кардани карӣ
کز آنان کند شهر کردن کری
Дару банди аввал ки дарбанд ёфт
در و بند اول که دربند یافت
Ба шарти хирад зон хирадманд ёфт
به شرط خرد زان خردمند یافت
з булғор бигузар ки аз кор ӯст
ز بلغار بگذر که از کار اوست
Ба ногоҳ аслаши бен ғор ӯст
به ناگاه اصلش بن غار اوست
Ҳамон сади ёҷўҷ азу шуд баланд
همان سد یاجوج ازو شد بلند
Ки басти ончунон кӯҳ то кӯҳи банд
که بست آنچنان کوه تا کوه بند
Ҷузи ин низ бисёр бунёд кард
جز این نیز بسیار بنیاد کرد
Казин беш натавон аз ӯ ёд кард
کزین بیش نتوان از او یاد کرد
Чу азм омад он пайкари пок ро
چو عزم آمد آن پیکر پاک را
Ки бахшиш кунад пайкари хок ро
که بخشش کند پیکر خاک را
Салибии хаттӣ дар ҷаҳон баркашид
صلیبی خطی در جهان برکشید
Аз он пеш ки ояд салибии падед
از آن پیش کهآید صلیبی پدید
Бидон чори гӯшаи хати атласӣ
بدان چارگوشه خط اطلسی
Барангехти андозаи ҳандасӣ
برانگیخت اندازهٔ هندسی
Яке навбатии чори ҳад бар фарохат
یکی نوبتی چارحد بر فراخت
Ки бар на фалаки панҷ навбат навохт
که بر نُه فلک پنج نوبت نواخت
Ба қутби шимолии яке мехи ӯй
به قطب شمالی یکی میخ اوی
Ба арзи ҷанӯбӣ дигар бехи ӯй
به عرض جنوبی دگر بیخ اوی
Танобии азин сӯй машриқ кашид
طنابی ازین سوی مشرق کشید
Танобӣ дигар зу ба мағриб расед
طنابی دگر زو به مغرب رسید
Бад-ӣни тӯлу арзи андарин коргоҳ
بدین طول و عرض اندرین کارگاه
Киро буд дигари чунон боргоҳ ?
که را بود دیگر چنان بارگاه؟
Чу азми ҷаҳони гаштан оғоз кард
چو عزم جهان گشتن آغاز کرد
Ба ришта задани риштаҳо соз кард
به رشته زدن رشتهها ساز کرد
зи фарсанг ва аз майл ва аз марҳала
ز فرسنگ و از میل و از مرحله
Ба дастии заминро накардӣ яла
به دستی زمین را نکردی یله
Масоҳат гарон дошт андозаи гир
مساحتگران داشت اندازهگیر
Бар он шуғл багумошта сад дабир
برآن شغل بگماشته صد دبیر
Расани бастаи андозаи пайдо шуда
رسن بسته اندازه پیدا شده
Мақодӣри манзили ҳувайдо шуда
مقادیر منزل هویدا شده
зи хушкӣ ба ҳар ҷо ки зад боргоҳ
ز خشکی به هر جا که زد بارگاه
зи манзил ба манзили бпимўди роҳ
ز منزل به منزل بپیمود راه
Вагар роҳ бар рӯй дарёаш буд
وگر راه بر روی دریاش بود
Тариқи масоҳати муҳайёаш буд
طریق مساحت مهیّاش بود
Ду киштӣ ба ҳам боз пайваста дошт
دو کشتی به هم باز پیوسته داشت
Миёни ду киштии расан баста дошт
میان دو کشتی رسن بسته داشت
Якеро ба лнгргаҳ хеш монад
یکی را به لنگرگه خویش ماند
Якеро ба қадари расан пеш ронад
یکی را به قدر رسن پیش راند
Дигар бораи ин бастаро пой дод
دگر باره این بسته را پای داد
Шитобандаро дар сукӯн ҷой дод
شتابنده را در سکون جای داد
Гуҳи онро гуҳи инро расани тохтӣ
گه آن را گه این را رسن تاختی
Хатари байн , казин сони расани бохтӣ
خطر بین، کزین سان رسن باختی
Бад-ӣни гӯнаи мсоҳи манзили шинос
بدین گونه مساح منزلشناس
зи соҳил ба соҳил гирифтӣ қиёс
ز ساحل به ساحل گرفتی قیاس
Ҷаҳонро ки аз ғам ба роҳат кашид
جهان را که از غم به راحت کشید
Бад-ӣни ҳандаса дар масоҳат кашид
بدین هندسه در مساحت کشید
Заминро ки чанд сету раҳ то куҷост
زمین را که چندست و ره تا کجاست
Тарозуии тадбир ӯ кард рост
ترازوی تدبیر او کرد راست
Ҳамон рубъи маскӯн азу шуд падед
همان ربع مسکون ازو شد پدید
Бидон маскан аз мо ки донад расед ? !
بدان مسکن از ما که داند رسید؟!
Ба ҳар марз ва ҳар бум ков ронад Рахш
به هر مرز و هر بوم کاو راند رخش
Аз ободии он бумро дод бахш
از آبادی آن بوم را داد بخش
Ҳамаи чора Эй кард дар кӯҳу дашт
همه چارهای کرد در کوه و دشت
Чу марг омад аз марги бечораи гашт
چو مرگ آمد از مرگ بیچاره گشت
зи таърихи он хусрави тоҷдор
ز تاریخ آن خسرو تاجدار
Ба кор омад инаст ки омад ба кор
به کارآمد اینست که آمد به کار
Ҷузи ин ҳар чаҳ дар хораши оради қалам
جز این هر چه در خارش آرد قلم
Сабк санге бошад аз беш ва кам
سبک سنگیی باشد از بیش و کم
Чу назми гузориш буд роҳи гир
چو نظمِ گُزارِش بوَد راهگیر
Ғалат кард раҳ буд ногузир
غلطکردِ ره بوَد ناگزیر
Марои кор бо нағзи гуфтор ӣ аст
مرا کار با نغزگفتاری است
Ҳамаи кори ман худ ғалат корӣ аст
همه کارِ من خود غلطکاری است
Балӣ ҳар чаҳ нобовараш ёфтам
بلی هر چه ناباورش یافتم
зи тамкин ӯ рӯй бар тофтам
ز تمکین او روی بر تافتم
Гузориш чунон кардамаш дар замир
گزارش چنان کردمش در ضمیر
Ки хонандагонро буд дилпазир
که خوانندگان را بود دلپذیر
Басӣ дар шигифтии намӯдани тавоф
بسی در شگفتی نمودن طواف
Аннани суханро кашад дар газоф
عنان سخن را کشد در گزاف
Вагар бе шигифтии гузории сухан
وگر بیشگفتی گزاری سخن
Надорад навай номаҳои куҳан
ندارد نوی نامههای کهن
Суханро ба андозае дори пос
سخن را به اندازهای دار پاس
Ки бовари тавон карданаш дар қиёс
که باور توان کردنش در قیاس
Сухангар чу гавҳари براردи фурӯғ
سخنگر چو گوهر برآرد فروغ
Чу нобовар уфтад намояди дурӯғ
چو ناباور افتد نماید دروغ
Дурӯғӣ ки монанда бошад ба рост
دروغی که ماننده باشد به راست
Ба аз ростӣ каз дурустӣ ҷудост
به از راستی کز درستی جداست
Низомӣ сабк бош , ёрон шуданд
نظامی سبک باش، یاران شدند
Ту монадӣу ғам , ғмгсорон шуданд
تو ماندی و غم، غمگساران شدند
Сикандари шаҳи ҳафт кишвар намонад
سکندر شه هفت کشور نماند
Намонад касе чун Сикандар намонад
نمانَد کسی چون سکندر نماند
Махӯр май ба танҳо бар ин тарафи ҷӯй
مخور می به تنها بر این طرف جوی
Ҳарифони пешинаро бози ҷӯй
حریفان پیشینه را باز جوی
Гар оянд ҳозир май ?ути нӯши бод
گر آیند حاضر میات نوش باد
Вагар не , ҳисобати фаромӯши бод
وگر نی، حسابت فراموش باد