Биёи соқии он ҷоми рухшанда май
بیا ساقی آن جام رخشنده می
Ба кафи гир бар нағма ноӣу не
به کف گیر بر نغمهٔ نای و نی
Меӣ кӯ ба фатво май хўоргон
میی کو به فتوی میخوارگان
Кунад чораи кори бечорагон
کند چاره کار بیچارگان
Чу бонг хурӯс омад аз посгоҳ
چو بانگ خروس آمد از پاسگاه
Ҷарас дар гулӯи басти ҳорӯни шоҳ
جرس در گلو بست هارون شاه
Дўоли дуҳули зан дар омад ба ҷӯш
دوال دهلزن در آمد به جوش
зи минқори мурғони баромади хурӯш
ز منقار مرغان برآمد خروش
Парастиши кунони халқи бархестанд
پرستشکنان خلق برخاستند
Парастишгар иро биёростанд
پرستشگری را بیاراستند
Шаҳ аз хоби дӯшина сар барграфт
شه از خواب دوشینه سر برگرفت
Ниёйишгарӣ кардан аз сар гирифт
نیایشگری کردن از سر گرفت
Ба некии зи некии диҳиш ёд кард
به نیکی ز نیکیدِهَش یاد کرد
Бидон парвариши олам обод кард
بدان پرورش عالم آباد کرد
Чу оварад шарти парастиши биҷой
چو آورد شرط پرستش بجای
Ба шуғл май ва маҷлис оварад рой
به شغل می و مجلس آورد رای
Гуҳӣ хӯрд май бо навоҳои равад
گهی خورد می با نواهای رود
Гуҳӣ дод бар неки аҳдони дуруд
گهی داد بر نیکعهدان درود
Ба гулгун май тоза ҳамчун гулоб
به گلگون می تازه همچون گلاب
зи сари дард май барад ва аз мағзи тоб
ز سر درد میبرد و از مغز تاب
Дар лаҳв бикшод бар ҳамдамон
درِ لهو بگشاد بر همدمان
з дар даври ғавғои нои муҳаррамон
ز در دور غوغای نامحرمان
Сухан мешуд аз ҳар дарӣ дар наҳуфт
سخن میشد از هر دری در نهفت
Каси афсонае бешигифтӣ нагуфт
کس افسانهای بی شگفتی نگفت
Яке қисса кард аз хуросону ғӯр
یکی قصه کرد از خراسان و غور
Каз онҷо тавон ёфтан зару зӯр
کز آنجا توان یافتن زر و زور
Яке аз сипоҳон ва рай кард ёд
یکی از سپاهان و ری کرد یاد
Ки ганҷи Фаридун аз онҷои кушод
که گنج فریدون از آنجا گشاد
Яке достон зад зи хоразму чин
یکی داستان زد ز خوارزم و چین
Ки мшгш чунонасту дебои чунин
که مشگش چنانست و دیبا چنین
Яке гуфт қисўр ба зини диёр
یکی گفت قیصور به زین دیار
Ки кофур ва сандал диҳад бе шумор
که کافور و صندل دهد بیشمار
Яке гуфт Ҳиндӯстон беҳтараст
یکی گفت هندوستان بهترست
Ки ҳемаи ши ҳамаи авд ва гул анбараст
که هیمهش همه عود و گل عنبرست
Дар он анҷуман буд перии куҳан
در آن انجمن بود پیری کهن
Чу навбат бадв омад охири сухан
چو نوبت بدو آمد آخر سخن
Ҳмидўни забон бар шигифтии кушод
همیدون زبان بر شگفتی گشاد
Чу дигари бузургони замин бӯса дод
چو دیگر بزرگان زمین بوسه داد
Ки аз ҳар саводи он сиёҳӣ ба аст
که از هر سواد آن سیاهی به است
Ки обии дарави зиндагонӣ даҳ аст
که آبی درو زندگانیده است
Ба ганҷи гарони умри худ бар мснҷ
به گنج گران عمر خود بر مسنج
Ки хокаст пари ганҷу ҳмоли ганҷ
که خاک است پر گنج و حمال گنج
Чу хоҳӣ ки ёбии басии рӯзгор
چو خواهی که یابی بسی روزگار
Сар аз чашмаи зиндагонӣ бар ор
سر از چشمه زندگانی بر آر
Шуданд анҷуман бо сарафкандагӣ
شدند انجمن با سرافکندگی
Ки чун дар сиёҳӣ буд зиндагӣ ? !
که چون در سیاهی بود زندگی؟!
Сикандар бадв гуфт к-эии неки мард
سکندر بدو گفت کای نیکمرد
Магари кони сиёҳӣ бар он об хӯрд
مگر کان سیاهی بر آن آب خورد
Саводи ҳуруфии сети дасти озмоӣ
سواد حروفیست دست آزمای
Ҳамон об ӯ маънӣ ҷон физой
همان آب او معنی جانفزای
Вагарна ки бинад заминии сиёҳ
وگرنه که بیند زمینی سیاه
Ҳамон чашма каз марг дорад нигоҳ
همان چشمه کز مرگ دارد نگاه
Дигар бораи пери ҷаҳон дида гуфт
دگر باره پیر جهاندیده گفت
Ки берун аз ин рамзҳои наҳуфт
که بیرون از این رمزهای نهفت
Ҳиҷобии сет дар зери қутби шимол
حجابیست در زیر قطب شمال
Дарави чашмае пок аз оби зулол
درو چشمهای پاک از آب زلال
Ҳиҷобӣ ки зулмот шуд ном ӯ
حجابی که ظلمات شد نام او
Равони оби ҳайвон аз ором ӯ
روان آب حیوان از آرام او
Ҳар онкас казон об ҳайвон хӯрд
هر آنکس کزان آب حیوان خورد
зи ҳайвони хурони ҷаҳони ҷони барад
ز حیوانخوران جهان جان برد
Вагар боварат ноед аз ман сухан
وگر باورت ناید از من سخن
Бипурс аз дигар зиракони куҳан
بپرس از دگر زیرکان کهن
Маликро зи ташвиши он гуфтугӯӣ
ملک را ز تشویش آن گفتگوی
Падед омад андешаи ҷустуҷӯӣ
پدید آمد اندیشهٔ جستجوی
Бипурсед аз ӯ кон сиёҳӣ куҷост
بپرسید از او کان سیاهی کجاست
Намоянда бинмуд каз дасти рост
نماینده بنمود کز دست راست
зи мо то бидон буми роҳи андакии сет
ز ما تا بدان بوم راه اندکیست
Азин раҳ ки паймӯдӣ аз даҳ яке сет
ازین ره که پیمودی از دَه یکیست
Чу шаҳ дид кони чашмаи хушгувор
چو شه دید کان چشمهٔ خوشگوار
Ба зулмат тавон ёфтан субҳи вор
به ظلمت توان یافتن صبحوار
Дар боргаҳи сӯй зулмот кард
در بارگه سوی ظلمات کرد
Ба рафтани сипаҳро муроот кард
به رفتن سپه را مراعات کرد
Чу шуд манзилӣ чанд ва дар кор дид
چو شد منزلی چند و در کار دید
зи лашгари басии халқ бемор дид
ز لشگر بسی خلق بیمار دید
Ҷаҳонии равон буд лшгргаҳи ш
جهانی روان بود لشگرگهش
Ҷаҳонӣ дигар хос бар даргаи ш
جهانی دگر خاص بر درگهش
зи бозори лашгар дар он кӯчи гоҳ
ز بازار لشگر در آن کوچگاه
Ба бозори маҳшар ҳаме монад роҳ
به بازار محشر همیماند راه
Сӯии шери мурғ ар Аннан тофтанд
سوی شیر مرغ ار عنان تافتند
Ба бозори лашгар гуҳаш ёфтанд
به بازار لشگر گهش یافتند
Ба ҳар хшксорӣ ки хусрав расед
به هر خشکساری که خسرو رسید
Баборед борон , гёи ?бардамӣад
ببارید باران، گیا بردمید
Пай Хизр гуфтӣ дар он роҳ буд
پی خضر گفتی در آن راه بود
Ҳамоно ки худ Хизр бо шоҳ буд
همانا که خود خضر با شاه بود
з бисёре лашгар андеша кард
ز بسیاری لشگر اندیشه کرد
Сабурӣ дар он тохтан пеша кард
صبوری در آن تاختن پیشه کرد
Яке ғоргаҳ буд наздики дашт
یکی غارگه بود نزدیک دشت
Ки лшгргаҳи хусрави онҷои гузашт
که لشگرگه خسرو آنجا گذشت
Буна ҳар чаҳ бо худ гарон доштанд
بنه هر چه با خود گران داشتند
Ба наздики он ғори бгзоштнд
به نزدیک آن غار بگذاشتند
Аз он ҷамъ конҷоӣ шуд ҷои гир
از آن جمع کانجای شد جایگیر
Шуд он буми вайрони иморат пазир
شد آن بوم ِ ویران عمارتپذیر
Бен ғор хондаш нигаҳбони дашт
بن غار خواندش نگهبان دشت
Ба номи он бен ғори булғори гашт
به نام آن بن غار بلغار گشت
Касоне ки солор он кишваранд
کسانی که سالار آن کشورند
Раҳеи зода шоҳ Искандаранд
رهی زاده شاه اسکندرند
Чу шаҳ дид кони лашгар бе қиёс
چو شه دید کان لشگر بیقیاس
Дарон раҳ набошанд манзили шинос
دران ره نباشند منزلشناس
Танӣ чанд багазед айёр вааш
تنی چند بگزید عیاروش
Камондору сахтии кашу сахти каш
کماندار و سختیکش و سختکش
Далеру тануманду сахти устихон
دلیر و تنومند و سختاستخوان
Шкибндаҳу зӯрманду ҷавон
شکیبنده و زورمند و جوان
Бифармуд то ҳеҷ бемору пер
بفرمود تا هیچ بیمار و پیر
Нагардад дарон роҳи ҷунбиш пазир
نگردد دران راه جنبشپذیر
Ки пери куҳани ков буд солхўрд
که پیر کهن کاو بود سالخورد
зи душворӣ манзил омад ба дард
ز دشواری منزل آمد به درد
Нишастанд перон , ҷавонон шуданд
نشستند پیران، جوانان شدند
Раҳи давр бероҳ донон шуданд
ره دور بیراهدانان شدند
Ҷаҳони хусрав аз мардуми он диёр
جهانخسرو از مردم آن دیار
Талаб кард корогҳии ҳӯшёр
طلب کرد کارآگهی هوشیار
Ба раҳи бурдани лашгараш пеш дошт
به ره بردن لشگرش پیش داشت
Ду манзил ба ҳар манзилӣ ме гузошт
دو منزل به هر منزلی میگذاشت
Ҳамаи тӯшаи раҳи зи ширину шӯр
همه توشهٔ ره ز شیرین و شور
Равон кард бар бисрокони бўр
روان کرد بر بیسراکان بور
Ду асбаи сипаҳи сӯй зулмот ронад
دو اسبه سپه سوی ظلمات راند
Бар он мондагони нойибии брншонд
بر آن ماندگان نایبی برنشاند
Ба андарзи гуфтани ҳамаи гуфтанӣ
به اندرز گفتن همه گفتنی
Ки ҷое чунин ҳаст нохуфтанӣ
که جایی چنین هست ناخفتنی
Чу як моҳа раҳ рафт сӯии шимол
چو یک ماهه ره رفت سوی شمال
Гузаргоҳи хуршедро гашти ҳол
گذرگاه خورشید را گشت حال
зи қутби фалак равшаноӣ намӯд
ز قطب فلک روشنایی نمود
Баромад фурӯ шуд ба як лаҳза буд
برآمد فرو شد به یک لحظه بود
Хати устуво бар уфуқи срнҳод
خط استوا بر افق سرنهاد
Миёнҷӣ ба қутби шимоли аўФтод
میانجی به قطب شمال اوفتاد
Ба ҷое расиданд каз офтоб
به جایی رسیدند کز آفتاب
Надиданд беш аз хаёлӣ ба хоб
ندیدند بیش از خیالی به خواب
Сӯии атфи гоҳ замин тохтанд
سوی عطفگاه زمین تاختند
Дар он соябон роят афрохтанд
در آن سایبان رایت افراختند
Замин аз ҳавои равшанои рабӯд
زمین از هوا روشنایی ربود
Ҳиҷоби сиёҳӣ сиёсат намӯд
حجاب سیاهی سیاست نمود
зи иксўи сиёҳии брондўди ҳарф
ز یکسو سیاهی براندود حرف
Дигар сӯи гузари басти дарёии жарф
دگر سو گذر بست دریای ژرف
Ҳамеи баради раҳи раҳбари ҳӯшманд
همیبرد ره رهبر هوشمند
Ба иксўи зи паргори чархи баланд
به یکسو ز پرگار چرخ بلند
Чу гашти андаки андаки зи паргори давр
چو گشت اندکاندک ز پرگار دور
Ба ҳар давреи давртар гашти нур
به هر دوریی دورتر گشت نور
Чунин то гузарга ба ҷое расед
چنین تا گذرگه به جایی رسید
Ки якбора шуд равшании нопадид
که یکباره شد روشنی ناپدید
Сиёҳӣ падед омад аз кунҷи роҳ
سیاهی پدید آمد از کنج راه
Ҷаҳон хуш набошад ки гардад сиёҳ
جهان خوش نباشد که گردد سیاه
Фурӯ монад хусрав ки тадбир чист
فرو ماند خسرو که تدبیر چیست
Намояндаи расми ин роҳ кист
نمایندهٔ رسم این راه کیست
Сголш намуданд корогҳон
سگالش نمودند کارآگهان
Ки ҳаст ин сиёҳии ҳиҷобии ниҳон
که هست این سیاهی حجابی نهان
Дарун рафт шояд ба ҳар сон ки ҳаст
درون رفت شاید بههر سان که هست
Ба боз омадани раҳ ки орад ба даст
به باز آمدن ره که آرد بهدست
Ба чорагарӣ ҳар касе май шитофт
به چارهگری هر کسی میشتافت
Ба сомони чора касе раҳ наёфт
به سامان چاره کسی ره نیافت
Чу омад шаби он ним равшани диёр
چو آمد شب آن نیم روشن دیار
Сияҳи машк бар авд кард ихтиёр
سیه مشک بر عود کرد اختیار
Барошуфт гардун чу занҷирӣ ӣӣ
برآشفت گردون چو زنجیرییی
Ба зангии бадали гашти Кашмӣрӣ ӣӣ
به زنگی بدل گشت کشمیرییی
Шуд он роҳ аз мӯии борӣк тар
شد آن راه از موی باریکتر
зи торикии шоми торик тар
ز تاریکی شام تاریکتر
Ба бунгоҳи худ ҳар касе рафт боз
به بنگاه خود هر کسی رفت باز
Дар андешаи он шуғлро чораи соз
در اندیشه آن شغل را چارهساز
Набарда ҷавонии ҷавонмард буд
نبرده جوانی جوانمرد بود
Ки равшани дилаши меҳри пурвирд буд
که روشن دلش مهر پرورد بود
Падар дошт перии навад сола Эй
پدر داشت پیری نود سالهای
зи ранҷи таниш ҳар замони нола Эй
ز رنج تنش هر زمان نالهای
Дар он рӯзи аввал ки фармуд шоҳ
در آن روز اول که فرمود شاه
Ки ноед зи перон касе сӯии роҳ
که ناید ز پیران کسی سوی راه
Ҷавонмард буд аз падари ношикеб
جوانمرد بود از پدر ناشکیب
Чу бемори нолндаҳ аз буии себ
چو بیمار نالنده از بوی سیب
Нигаҳ дошт он пери фартут ро
نگهداشت آن پیر فرتوت را
Чу дигари касони сурхи ёқӯт ро
چو دیگر کسان سرخ یاقوت را
Ба сандӯқи зодаш ниҳон карда буд
به صندوق زادش نهان کرده بود
Ба нарх раҳ оварадаш оварда буд
به نرخ رهآوردش آورده بود
Дарон шаб ки аз рои баргаштагӣ
دران شب که از رای برگشتگی
Даромад ба андешаи саргаштагӣ
درآمد به اندیشه سرگشتگی
Ҷавони он дар бастаро боз кард
جوان آن در بسته را باز کرد
Вазин дар сухан бо вай оғоз кард
وزین در سخن با وی آغاز کرد
Каз ин омадани шаҳи пушаймон шудаи сет
کز این آمدن شه پشیمان شدهست
зи сахтии кашии сусти паймон шудаи сет
ز سختیکشی سستپیمان شدهست
з торикӣ омад дилашро ҳарос
ز تاریکی آمد دلش را هراس
Ки ҳанҷори худро надонад қиёс
که هنجار خود را نداند قیاس
Тавонад дарун рафт бе раҳнамӯн
تواند درون رفت بی رهنمون
Бурун омаданро надонад ки чун
برون آمدن را نداند که چون
Ҷавонмардро пер дерина гуфт
جوانمرد را پیر دیرینه گفت
Ки ҳаст андарин парда розӣ наҳуфт
که هست اندرین پرده رازی نهفت
Чу ҳангом рафтан расад шоҳ ро
چو هنگام رفتن رسد شاه را
Бидон то бурун оварад роҳ ро
بدان تا برون آورد راه را
Яке Модён боядаш тундараст
یکی مادیان بایدش تندرست
Ки зодан ҳамон бошад ӯро нахуст
که زادن همان باشد او را نخست
Чу зода шавад караи боди пой
چو زاده شود کره باد پای
Сараш боз баранд ҳолеи биҷой
سرش باز بُرند حالی بجای
Ҳамонҷо ки бошад бурӣдаи сараш
همانجا که باشد بریده سرش
Напушанд то бингарад модараш
نپوشند تا بنگرد مادرش
Дили Модён зу ба тоб оваранд
دل مادیان زو بهتاب آورند
Взонҷо ба рафтан шитоб оваранд
وزانجا به رفتن شتاب آورند
Чу ояд гуҳ бозгаштани зи роҳ
چو آید گه بازگشتن ز راه
Буд Модёни пешрав дар сипоҳ
بود مادیان پیشرو در سپاه
Ба пўиаҳи сӯии караи нағзи хеш
به پویه سوی کره نغز خویش
Бурун оварад раҳ ба ҳанҷори пеш
برون آورد ره به هنجار پیش
Аз он роҳ бераҳнамӯн омадан
از آن راه بی رهنمون آمدن
Бад-ӣни чора шояд бурун омадан
بدین چاره شاید برون آمدن
Ҷавон кин ҳикоят шунид аз падар
جوان کاین حکایت شنید از پدر
Ба чорагарӣ риштаро ёфт сар
به چارهگری رشته را یافت سر
Саҳаргаҳ ки мшгин паранд тароз
سحرگه که مشگین پرند طراز
Ба дебои авдии бадали гашти боз
به دیبای عودی بدل گشت باز
Шаҳаншоҳ бинишаст бо анҷуман
شهنشاه بنشست با انجمن
Ба рафтан шуда ҳар яке рои зан
به رفتن شده هر یکی رایزن
з ҳар гӯнае чора ме сохтанд
ز هر گونهای چاره میساختند
Дигар сон фусунӣ барандохтанд
دگر سان فسونی برانداختند
Шаҳи афсуни касро харидори не
شه افسون کس را خریدار نی
Дар чора бар каси падедори не
در چاره بر کس پدیدار نی
Ҷавони хирадманди оҳистаи рой
جوان خردمند آهستهرای
Сухан ронад аз андешаи раҳнамоӣ
سخن راند از اندیشهٔ رهنمای
Ҳадисӣ ки аз пер доно шунид
حدیثی که از پیر دانا شنید
Ба чора гарӣ кард бо шаҳи падед
به چارهگری کرد با شه پدید
Чу бишунид шаҳи дил пазир омадаш
چو بشنید شه دلپذیر آمدش
Ба назд хирад ҷойгир омадаш
به نزد خرد جایگیر آمدش
Бадв гуфт к-эии зоди марди ҷавон
بدو گفت کای زادمرد جوان
Чунин рой аз худ задан чун тавон ?
چنین رای از خود زدن چون توان؟
Ту ин дониш аз худ ниндўхтӣ
تو این دانش از خود نیندوختی
Бигӯ рост то аз ки омухтӣ ?
بگو راست تا از که آموختی؟
Агар гуфтӣ омодаи гаштӣ ба ганҷ
اگر گفتی آماده گشتی به گنج
Вагарнаи зи каҷи гуфтани ое ба ранҷ
وگرنه ز کج گفتن آیی به رنج
Ҷавон гуфт агар зинҳорам диҳӣ
جوان گفت اگر زینهارم دهی
Кунам маҳмил аз бори оўхи тиҳӣ
کنم محمل از بار آوخ تهی
Шҳншаҳ чу фармуд рӯзи нахуст
شهنشه چو فرمود روز نخست
Ки ноед ба раҳи пери нотндрст
که ناید به ره پیر ناتندرست
Падари доштами пери деринаи сол
پدر داشتم پیر دیرینه سال
зи гардун басӣ ёфта гӯшмол
ز گردون بسی یافته گوشمال
Ман аз шафқати пери бобои хеш
من از شفقت پیر بابای خویش
Фаромӯш кардам муҳобои хеш
فراموش کردم محابای خویش
Ба пӯшидагӣ бо худ оўрдмш
به پوشیدگی با خود آوردمش
На бад буд агарчӣ бади оўрдмш
نه بد بود اگرچه بد آوردمش
Суханҳои раҳ рафтани шоҳи дӯш
سخنهای ره رفتن شاه دوش
Расонидам ӯро якояк ба гӯш
رسانیدم او را یکایک به گوش
Ба таълим ӯ дил барафрӯхтам
به تعلیم او دل برافروختم
Чунин чорае зу дромўхтм
چنین چارهای زو درآموختم
Шаҳ аз рои он раҳнамӯн дар наҳуфт
شه از رای آن رهنمون در نهفت
Бар афрӯхт венаи нукта нағз гуфт
بر افروخت وین نکته نغز گفت
Ҷавон гарчи шоҳи далерон буд
جوان گرچه شاه دلیران بوَد
Гуҳи чораи муҳтоҷи перон буд
گه چاره محتاج پیران بود
Кадугар ба нави шох бозӣ кунад
کدو گر به نو شاخ بازی کند
Ба шохи куҳан сарфарозӣ кунад
به شاخ کهن سرفرازی کند
Ҷавонгар ба дониш буд бе назир
جوان گر به دانش بود بینظیر
Ниёз оядаш ҳам ба гуфтори пер
نیاز آیدش هم به گفتار پیر
Дарин гуфтугӯ буд шоҳи ҷаҳон
درین گفتگو بود شاه جهان
Ки он марди ваҳшии з дар ногаҳон
که آن مرد وحشی ز در ناگهان
Даромад дароварди наздики шоҳ
درآمد درآورد نزدیک شاه
Яке пуштаи вор аз смўри сиёҳ
یکی پشتهوار از سمور سیاه
Азу ҳар як аз қндзии том тар
ازو هر یک از قندزی تامتر
Ба ҷавҳари як аз як ба андом тар
به جوهر یک از یک بهاندامتر
Чу шаҳ назул ӯро харидори гашт
چو شه نزل او را خریدار گشت
Дигар раҳи зи шаҳи нопадедори гашт
دگر ره ز شه ناپدیدار گشت
Ба торикии андар ниҳон кард рахт
به تاریکی اندر نهان کرد رخت
Аҷаб монад шаҳи андарони кори сахт
عجب ماند شه اندران کار سخت
Ба андешаи равшанои намо ӣ
به اندیشهٔ روشنایینمای
Ду асбаи сӯй зулмат оварад рой
دو اسبه سوی ظلمت آورد رای
Бифармуд то моддӣоне чу бод
بفرمود تا مادیانی چو باد
Каз обистанӣ бошадаш вақти зод
کز آبستنی باشدش وقت زاد
Биоранд аз он гӯнаи кон пер гуфт
بیارند از آن گونه کان پیر گفت
Шавад зодаи бод бо хоки ҷуфт
شود زادهٔ باد با خاک جفت
Чу карданд корӣ ки фармуд шоҳ
چو کردند کاری که فرمود شاه
Сӯии об ҳайвон гирифтанд роҳ
سوی آب حیوان گرفتند راه