Ҳукамо дар ҳади ҳикмат фармӯдаанд : алҳкмаҳи асткмоли алнФси алонсониаҳи фии қўтиҳои алълмиаҳу алъмлиаҳ . Аммо алълмиаҳи ?фонҳо тааллуми ҳақоиқи алошёءи кмоҳӣ , ва аммо алъмлиаҳи ?фонҳо таҳсили малакаи нафсонӣаи баҳои тқдри алии асдори алоФъоли алҷмилаҳу алоҳтрози ани алоФъоли алқбиҳаҳу тсмии хлқо яъне дар нафаси нотиқаи ду қувва мркўзасту камол ӯ ба такмили он ду манӯт : яке қувваи назарӣ ва яке қувваи амалии қувваи назарӣ онаст ки шавқ ӯ ба сӯии идроки маорифу нил ба улӯм бошад то бар муқтазои он шавқи касб ( маърифат ) ашёъи чунонкӣ ҳақ ӯст ҳосил кунад , баъд аз он ба маърифати матлӯби ҳақиқӣу ғарази куллӣ ки интиҳои ҷумла мавҷӯдотаст - таъолӣу тақаддус - мушарраф мешавад то ба далолати он маърифат ба олами тавҳиди бал ба мақом иттиҳод расаду дил ӯ сокин гардад ки : « алои бзкри аллоҳи ттмӣни улқулуб »у ғубори шабаҳату занги шак аз чеҳраи замир ( ӯ )у ойӣнаи хотир ӯ ситурда гардад , чунонкӣ шоир гуфтааст :

حکما در حد حکمت فرموده‌اند: الحکمه استکمال النفس الانسانیه فی قوتیها العلمیه و العملیه. اما العلمیه فانها تعلم حقایق الاشیاء کماهی، و اما العملیه فانها تحصیل ملکه نفسانیه بها تقدر علی اصدار الافعال الجمیله و الاحتراز عن الافعال القبیحه و تسمی خلقا یعنی در نفس ناطقه دو قوه مرکوز است و کمال او به تکمیل آن دو منوط: یکی قوه نظری و یکی قوه عملی قوه نظری آن است که شوق او به سوی ادراک معارف و نیل به علوم باشد تا بر مقتضای آن شوق کسب (معرفت) اشیاء چنانکه حق اوست حاصل کند، بعد از آن به معرفت مطلوب حقیقی و غرض کلی که انتهای جمله موجودات است- تعالی و تقدس- مشرف می‌شود تا به دلالت آن معرفت به عالم توحید بل به مقام اتحاد رسد و دل او ساکن گردد که: «الا بذکر الله تطمئن القلوب» و غبار شبهت و زنگ شک از چهره ضمیر (او) و آیینه خاطر او سترده گردد، چنانکه شاعر گفته است:

Ба ҳар куҷо ки дар ояд яқин , гумон бархест

به هر کجا که در آید یقین، گمان برخاست

Ва қувваи амалӣ он бошад ки қавӣу афъоли худро мураттаб ва манзум гирданд , чунонкӣ бо як дигари мутобиқ ва мувофиқ шаванд то ба воситаи он мусовоти ахлоқ ӯ Марзия гардад . Ҳаргоҳи ин илму амали бад-ӣни дараҷа дар шахс ҷамъ ояд ӯро инсони комилу Халифаи худо тавон гуфт ,у мартаба ӯ аъло маротиби навъ инсон бошад чунонкии ҳақ таъолӣ фармуд : « иўтии алҳкмаҳи ман ишоء ва ман юати алҳкмаҳи Фқди أўтии хирои ксиро »у рӯҳ ӯ баъди фироқи бадан ба Наими муқӣму саодати абаду қабули файзи худованд мустаъид гардад , ва :

و قوه عملی آن باشد که قوی و افعال خود را مرتب و منظوم گرداند، چنانکه با یک دیگر مطابق و موافق شوند تا به واسطه آن مساوات اخلاق او مرضیه گردد. هرگاه این علم و عمل بدین درجه در شخص جمع آید او را انسان کامل و خلیفه خدا توان گفت، و مرتبه او اعلی مراتب نوع انسان باشد چنانکه حق تعالی فرمود: «یوتی الحکمه من یشاء و من یوت الحکمه فقد أوتيَ خیرا کثیرا» و روح او بعد فراق بدن به نعیم مقیم و سعادت ابد و قبول فیض خداوند مستعد گردد، و:

Ин кор давлатаст кунун то киро расад

این کار دولت است کنون تا که‌را رسد

То ӣнҷои мазҳаби қудамо ва ҳукамост .

تا اینجا مذهب قدما و حکماست.