Чун бузургону зиракони хурдаи дон ки акнӯн рӯзии замин ба зоти шарифи эшон мушаррафаст дар такмили рӯҳи инсонӣу марҷаъу маъоди он тааммул намуданду сунану орои акобри собиқро пеши чашми бдоштнд , хизматашонро бад-ӣни муътақидоти инкории тамом ҳосил омад . намефармойанд « бар мо кашф шуд ки рӯҳи нотиқа эътиборӣ надорад ,у бақои он ба бақои бадан мутаъаллиқасту фанои он ба фанои ҷисми мавқуф » ; ва мефармойанд ки « ончии анбиё фармӯдаанд ки ӯро камол ва нақсоне ҳасту баъди фироқи бадан ба зоти худ қоимаст ва боқӣ хоҳад буд маҳоласт ,у ҳашару нашри амреи ботил . Ҳаёти иборат аз эътидоли таркиб бадан бошад . Чун бадан муталошӣ шуд он шахс абадан ночизу ботили гашт . Ончии иборат аз лаззоти биҳишту уқоб дӯзахаст ҳам дар ин ҷаҳон метавонад буд , чунонкӣ шоир гуфтааст :
چون بزرگان و زیرکان خردهدان که اکنون روی زمین به ذات شریف ایشان مشرف است در تکمیل روح انسانی و مرجع و معاد آن تامل نمودند و سنن و آرای اکابر سابق را پیش چشم بداشتند، خدمتشان را بدین معتقدات انکاری تمام حاصل آمد. میفرمایند «بر ما کشف شد که روح ناطقه اعتباری ندارد، و بقای آن به بقای بدن متعلق است و فنای آن به فنای جسم موقوف»؛ و میفرمایند که «آنچه انبیا فرمودهاند که او را کمال و نقصانی هست و بعد فراق بدن به ذات خود قائم است و باقی خواهد بود محال است، و حشر و نشر امری باطل. حیات عبارت از اعتدال ترکیب بدن باشد. چون بدن متلاشی شد آن شخص ابدا ناچیز و باطل گشت. آنچه عبارت از لذات بهشت و عقاب دوزخ است هم در این جهان میتواند بود، چنانکه شاعر گفته است:
Онро ки додаанд ҳамин ҷоаш дода анд
آن را که دادهاند همین جاش دادهاند
Ва онро ки нест ; ваъда ба фардоаш дода анд
و آن را که نیست؛ وعده به فرداش دادهاند
Лоҷарам аз ҳашару нашру уқобу азобу қурбу баъду ризоу схту камолу нуқсони фароғатӣ тамом доранд ,у натиҷаи ин муътақиди онкии ҳамаи рӯзаи умр дар касби шаҳавоту нил ба лаззоти масруф фармӯда мегӯйанд :
لاجرم از حشر و نشر و عقاب و عذاب و قرب و بعد و رضا و سخط و کمال و نقصان فراغتی تمام دارند، و نتیجه این معتقد آنکه همه روزه عمر در کسب شهوات و نیل به لذات مصروف فرموده میگویند:
эй онкии натиҷаи чаҳор ва ҳафтӣ
ای آنکه نتیجه چهار و هفتی
Вази ҳафт ва чаҳор доими андари тафтӣ
وز هفت و چهار دایم اندر تفتی
Май хур ки ҳазор бор бешат гуфтам
می خور که هزار بار بیشت گفتم
Бозомаданат нест , чу рафтӣ рафтӣ
بازآمدنت نیست، چو رفتی رفتی
Ва аксари ин рубоиро бар сандуқчаи гӯр падарон менависанд :
و اکثر این رباعی را بر صندوقچه گور پدران مینویسند:
Зини сақфи буруни равоқ ва даҳлезӣ нест
زین سقف برون رواق و دهلیزی نیست
Ҷуз бо ман ва ту ақлӣ ва тмиизӣ нест
جز با من و تو عقلی و تمییزی نیست
Ночиз ки ваҳм карда кон чизе ҳаст
ناچیز که وهم کرده کان چیزی هست
Хуш бигузар аз ин хаёли кон чизе нест
خوش بگذر از این خیال کان چیزی نیست
Ва ба сабаби ин ақидааст ки қасди хӯну молу арзи халқи пеши инсони хор ва бемоя май намояд :
و به سبب این عقیده است که قصد خون و مال و عرض خلق پیش انسان خوار و بیمایه مینماید:
Бар ӯ як ҷуръа май ҳамранги озар
بر او یک جرعه می همرنگ آذر
Гиромитар зи хӯни сад бародар
گرامیتر ز خون صد برادر
Алҳақ зиҳии бузургони соҳиби тавфиқ ки ончии чандини ҳазор сол бо вуҷӯди тасфияи ақлу рӯҳ ( бар дигарон ) маҳҷӯб монад , безаҳматӣ бар эшон кашф шуд .
الحق زهی بزرگان صاحب توفیق که آنچه چندین هزار سال با وجود تصفیه عقل و روح (بر دیگران) محجوب ماند، بی زحمتی بر ایشان کشف شد.