Махфӣ намонад ки ҷаноби Сайиди шарифи алломаи ҷорҷоне - тоби сроаҳ - дар ҳошияи шарҳ мтолъ овардааст ки маърифати мбдءу маъод ки камоли нафас нотиқааст ба ду ваҷҳ муяссараст . Яке ба тариқи аҳли назару истидлол ва яке ба тариқи аҳли риёзату муҷоҳидау пайравони тариқи аввал агар мулозиму мтобъи миллати анбёинд , дар ҳар замони эшонро мутакаллим гӯйанд ва агар тобеъи миллат пайғамбарӣ нестанд , аишонрои ҳкмоءи ?машаеи номанду соликони тариқи сонӣ яъне аҳли риёзат агар тобеъи миллати анбёинду муҷоҳидаи эшон ба қоидаи шариъати набии он замонаст эшонро сӯфия гӯйанд ва агар риёзати он қавм бар вифқи қарори пайғамбар аҳд нест , эшонро ҳукамои ишроқии номанд ва он нест ки ба ҳамин лафз мегуфта бошанд .

مخفی نماند که جناب سید شریف علامهٔ جرجانی- طَابَ ثَراهُ- در حاشیهٔ شرح مطالع آورده است که معرفت مبدء و معاد که کمال نفس ناطقه است به دو وجه میسر است. یکی به طریق اهل نظر و استدلال و یکی به طریق اهل ریاضت و مجاهده و پیروان طریق اول اگر ملازم و متابع ملت انبیایند، در هر زمان ایشان را متکلم گویند و اگر تابع ملت پیغمبری نیستند، ایشانرا حکماء مشایی نامند و سالکان طریق ثانی یعنی اهل ریاضت اگر تابع ملت انبیایند و مجاهدهٔ ایشان به قاعدهٔ شریعت نبی آن زمان است ایشان را صوفیه گویند و اگر ریاضت آن قوم بر وفق قرار پیغمبر عهد نیست، ایشان را حکمای اشراقی نامند و آن نیست که به همین لفظ می‌گفته باشند.

Чаҳ ки ин лафз арабӣаст , Маслан ҷамоатӣ ки такаллум ба ибрӣу сурёнӣ ё ғайри он май намоянд , муттасиф ба ин авсофро ба лафзӣ ки ба қонӯни худ барои тасмияи ашёъ қарордодаанд , мехонанд ба калимае ки дар луғати араб ба маънӣ сӯфӣаст вбдини мазмун низ муҳаққиқи тӯсӣ - нури аллоҳи рӯҳа -у соири уламоу фузало дар мусаннафоти худ нақл намӯдаанд , лиҳозои аҳли муҷоҳидау риёзати тобеъи шариъатро сӯфӣ номидаанд . Вазъи ин лафз аз барои ин тайифа мудом хоҳад буд . Пас сӯфӣ итлоқ мешавад ба муртоз . Муҷоҳидае мутобиқу мувофиқи қавонину қавоиди шаръӣа . Ва гуфтаанд ки дар замони ҳазрати хотами алнабӣин - салавоти аллоҳи всломаҳи алайҳу алии ?алаи аҷмъин - ҷамъӣ аз муҳоҷирини асҳобу муттақеони эшон ки сирватӣ ва мкнтӣ надоштаанд ва ҳамвора рояти ибодату риёзат меафроштаанд ва дар сафае аз масҷиди ҳазрати расӯли мутаваҷҷеҳ муҷоҳидот бӯдаанд , эшонро мавсӯм ба асҳоб сафа намӯдаанд ва низ баъзе гӯйанд ба сабаби лбси суфи мсмӣ ба ин исм омаданд ва низ гуфтаанд ки сӯфӣ муштақаст аз сафоу сФўт . Ба ҳар ҳоли эшон , аз амоҷди аҳл имон бӯда ва дар сафаи масҷиди ҳазрати нбўиؐбаҳи ибодат иштиғол менамӯдаанд . Чунонкӣ дар тафосир омадааст ки ҷамоатӣ аз снодиди қабӣлаи мазрабаи хизмати ҳазрат расӯл омаданд ва он ҳазрат ба ҷиҳати инки эшон ба шарафи ислом мушарраф шаванд , эшонро тўқир фармудӣ ва эшонро аз маҷоласт асҳоби сафа ки ба зоҳир ҳқиаҳ менамуданду либоси куҳнаи пашминае пӯшида буданд , нанг ва ор омад ва гуфтанд ки мо бузургонем ва моро аз муоширати ин фирқаи фақири ор ва маҷоласт бо ин хирқаи пӯшони душвор . Пас Ҷабраил нозил шуд ва ин ояро ба тариқи хитоб ба он ҳазрат оварад ки :

چه که این لفظ عربی است، مثلاً جماعتی که تکلم به عبری و سریانی یا غیر آن می‌نمایند، متصف به این اوصاف را به لفظی که به قانون خود برای تسمیهٔ اشیاء قرارداده‌اند، می‌خوانند به کلمه‌ای که در لغت عرب به معنی صوفی است وبدین مضمون نیز محقق طوسی- نَوَّرَ اللّهُ رُوحَه- و سایر علماء و فضلا در مصنفات خود نقل نموده‌اند، لهذا اهل مجاهده و ریاضت تابع شریعت را صوفی نامیده‌اند. وضع این لفظ از برای این طایفه مدام خواهد بود. پس صوفی اطلاق می‌شود به مرتاض. مجاهده‌ای مطابق و موافق قوانین و قواعد شرعیه. و گفته‌اند که در زمان حضرت خاتم النبیین- صَلَواتُ اللّهِ وَسلامُهُ عَلیه و عَلَی آلِه اَجْمَعین- جمعی از مهاجرین اصحاب و متقیان ایشان که ثروتی و مکنتی نداشته‌اند و همواره رایت عبادت و ریاضت می‌افراشته‌اند و در صفه‌ای از مسجد حضرت رسول متوجهٔ مجاهدات بوده‌اند، ایشان را موسوم به اصحاب صفه نموده‌اند و نیز بعضی گویند به سبب لبس صوف مسمی به این اسم آمدند و نیز گفته‌اند که صوفی مشتق است از صفا و صفوت. به هر حال ایشان، از اماجد اهل ایمان بوده و در صفهٔ مسجد حضرت نبویؐبه عبادت اشتغال می‌نموده‌اند. چنانکه در تفاسیر آمده است که جماعتی از صنادید قبیلهٔ مضربه خدمت حضرت رسول آمدند و آن حضرت به جهت اینکه ایشان به شرف اسلام مشرف شوند، ایشان را توقیر فرمودی و ایشان را از مجالست اصحاب صفه که به ظاهر حقیه می‌نمودند و لباس کهنه پشمینه‌ای پوشیده بودند، ننگ و عار آمد و گفتند که ما بزرگانیم و ما را از معاشرت این فرقهٔ فقیر عار و مجالست با این خرقه پوشان دشوار. پس جبرئیل نازل شد و این آیه را به طریق خطاب به آن حضرت آورد که:

ВосбрнФски маъаи аллазӣнаи идъўни рбҳми болғдоаҳи волъшии иридўни виҷҳаи влои тъди ъиноки ънҳмтриди зинаи алҳиўаҳи алднёу лоттъмнأғФлнои қалбаи ънзкрнои вотбъи ҳавоау кони أмраҳи Фртои қул алҳақ мнрбкмФмншоءи Флиؤмнўмншоءи ФликФрإнои аътднои ллзолмин норо яъне сабри фармои нафаси худро ба онҳое ки мехонанд парвардгори худро дар субҳу шом ва май ҷӯянди ризоӣ ӯро ва бар мадори чашмҳои худро аз рӯй эшон , магар ирода карда ва мехоҳад зиндагонии дунёро ва итоат макун касеро ки ғофил кардаем мо , дил ӯро аз зикру ёди худ ва мтобът кардааст ҳавои худро , вбўдаҳаст кор ӯ берун аз ҳади эътидол . Бигӯ ҳақро аз ҷониби парвардгори худ . Пас ҳарки хоҳад имон оварад ва ҳарки хоҳад кофар шавад .

وَاصْبِرْنَفْسَکَ مَعَ الّذینَ یَدْعُونَ رَبَّهُم بِالغَداةِ والعَشِیِّ یُرِیْدُوْنَ وَجْهَهُ وَلا تَعْدُ عَیْناکَ عَنْهُمْتُرِیْدُ زِیْنةَ الحَیوةِ الدُّنیا و لاتُطِعْمَنْأغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْذِکرِنا واتَّبَعَ هَواهُ و کانَ أمرُهُ فُرُطاً قُلِ الحَّقُ مِنْرَبِّکُمْفَمَنْشاءَ فَلْیُؤْمِنْوَمَنْشاءَ فَلْیَکْفُرْإنّا اَعْتَدْنا لِلظالِمینَ ناراً یعنی صبر فرمای نفس خود را به آنهایی که می‌خوانند پروردگار خود را در صبح و شام و می‌جویند رضای او را و بر مدار چشم‌های خود را از روی ایشان، مگر اراده کرده و می‌خواهد زندگانی دنیا را و اطاعت مکن کسی را که غافل کرده‌ایم ما، دل او را از ذکر و یاد خود و متابعت کرده است هوای خود را، وبوده است کار او بیرون از حد اعتدال. بگو حق را از جانب پروردگار خود. پس هرکه خواهد ایمان آورد و هرکه خواهد کافر شود.

Ба дурустӣ ки мо муҳайё кардаем аз барои золимони оташи дӯзахро , ҳосил ки фазилати асҳоби сафаи муҳтоҷ ба баён нест ва дар ағлабу аксари кутуби ҳазароти муҳаққиқин мшрўҳо мстўраст баъзе аз акобр гуфтаанд ки дар замони ҳазрати хотмؐчўни фазилатии зиёда аз шарафи суҳбати он ҳазрат набӯд , мушаррафин ба ин ташрифро саҳобаи хонданду аҳли асри дуюм ки ба хизмати саҳоба расида буданду ахбору аҳодӣс аз эшон шунида тобеъин гуфтанд . Ва дар асри сеюм онҳо ки тобеъинро дида буданд , атбоъи тобеъин номиданд . То асрӣ ки аз замон ҳзртؐдўр шуданд , хавоси умматро зӯҳҳод ва ибод гуфтанд то онкӣ зоҳир шуд бидъатҳо ва бисёр шуданд мазҳабҳо мисли хавориҷу ғаллоту занодақау млоҳдаҳ , ва ҳар як иддао намӯд ки дар миёни мо ибод ва зӯҳҳоданд ва ин исмро бар хавоси худ итлоқ карданд .

به درستی که ما مهیا کرده‌ایم از برای ظالمان آتش دوزخ را، حاصل که فضیلت اصحاب صفه محتاج به بیان نیست و در اغلب و اکثر کتب حضرات محققین مشروحاً مسطور است بعضی از اکابر گفته‌اند که در زمان حضرت خاتمؐچون فضیلتی زیاده از شرف صحبت آن حضرت نبود، مشرفین به این تشریف را صحابه خواندند و اهل عصر دویم که به خدمت صحابه رسیده بودند و اخبار و احادیث از ایشان شنیده تابعین گفتند. و در عصر سوم آنها که تابعین را دیده بودند، اتباع تابعین نامیدند. تا عصری که از زمان حضرتؐدور شدند، خواص امت را زهاد و عباد گفتند تا آنکه ظاهر شد بدعت‌ها و بسیار شدند مذهب‌ها مثل خوارج و غلات و زنادقه و ملاحده، و هر یک ادعا نمود که در میان ما عباّد و زهّادند و این اسم را بر خواص خود اطلاق کردند.

Пас аҳли ҳақи хосони худро ки ба мазиди тоъоту муҷоҳидоту авроду азкору иҷтиноб аз аҳли дунё махсӯс буданд , сӯфии хонданд ва ин номи пеш аз санаи дивист аз ҳиҷрат бар эшон итлоқ шуд . Ҳамоно баъзе аз мунофиқину мтшбҳини дарини силсилаи худро дохили сохта , боиси ташкики авому бадномӣ хавос гардӣдау ало дар ҳақи сӯфия аз ҳазрати рсўлؐўи ҳазрати амиролмؤмнинؑоҳодиси муштамил бар мадҳ бисёр воридаст . Аз ҷумла дар китоби Башшораи алмустафои бшиъаҳи алмртзӣ ки ҷаноби алломаи муҳаддиси мавлонои Муҳамади боқири маҷлисии раҳмаи аллоҳи алайҳ дар феҳристи китоби беҳоруланвори худ нисбати ин китобро ба ҳазрати шайхи ъмодолдини Муҳамади бен абии алқосми алии алтбрӣ - тоби сроаҳ - додааст ба аснодаши омадаи қоли расӯли аллоҳ : мнсраҳи أниҷлси маъаи аллоҳи Флиҷлсмъи أҳли алтсўФ яъне ҳазрат фармуданд ки ҳаркиро хуш меояд ва масрур мешавад ба инки ҳам нишин аллоҳ бошад , пас бояд биншинад бо аҳли тасаввуф . Ва муқаввии ин ҳадисаст ҳадиси қудсӣ ки ҳақ субҳона фармуд أнои ҷлиси мнзкрнӣ яъне ман ҳам нишин он касам ки зикри ваёади ман намояд ва ба иттифоқи мувофиқу мухолифи сӯфия , аҳл зикранд :

پس اهل حق خاصان خود را که به مزید طاعات و مجاهدات و اوراد و اذکار و اجتناب از اهل دنیا مخصوص بودند، صوفی خواندند و این نام پیش از سنهٔ دویست از هجرت بر ایشان اطلاق شد. همانا بعضی از منافقین و متشبهین دراین سلسله خود را داخل ساخته، باعث تشکیک عوام و بدنامی خواص گردیده و الا در حق صوفیه از حضرت رسولؐو حضرت امیرالمؤمنینؑاحادیث مشتمل بر مدح بسیار وارد است. از جمله در کتاب بِشارَةُ المُصْطَفَی بِشیْعَةِ المُرْتَضَی که جناب علامهٔ محدث مولانا محمد باقر مجلسی رحمة اللّه علیه در فهرست کتاب بحارالانوار خود نسبت این کتاب را به حضرت شیخ عمادالدین محمد بن ابی القاسم علی الطبری- طَابَ ثَراهُ- داده است به اسنادش آمده قالَ رَسوُل اللّهِ: مَنْسَرَّهُ أنْیَجْلِسَ مَعَ اللّهِ فَلْیَجلِسْمَعَ أهْلِ التصوفِ یعنی حضرت فرمودند که هرکه را خوش می‌آید و مسرور می‌شود به اینکه هم نشین الله باشد، پس باید بنشیند با اهل تصوف. و مقوی این حدیث است حدیث قدسی که حق سبحانه فرمود أَنَا جَلیسُ مَنْذَکَرَنی یعنی من هم نشین آن کسم که ذکر ویاد من نماید و به اتفاق موافق و مخالف صوفیه، اهل ذکرند:

Ва низ дар ҳамон китоб ривоят намӯда ки қоли расӯли аллоҳ : лоттънўои алии أҳли алтсўФу алхрқи Фإни أхлоқҳмأхлоқи алأнбёءу лбосҳмлбоси алأнбёء ва ҳам дар он китоби мрўист ки қоли расӯли аллоҳ : роғбўои фии дъоءи أҳли алтсўФу أсҳоби алҷўъи волътши Фإни аллоҳи инзри илайҳами висръи фии аҷобтҳм дар китоби ъўолии аллёлии ҷаноби ибни ҷумҳӯри лҳсоўӣ ки аз машоҳӣри уламоӣ имомӣаасту мавлонои Муҳамади боқири мазкӯр дар феҳристи баҳори алонвори худ нисбати онро ба ин ҷумҳӯр мазкӯр дода , ривоят шудааст ки қоли амӣралмуъминӣни алӣ : алтсўФи أрбъаҳи أҳрФи тоءи всод ва ваов вФоءи алтоءи тарки втўиаҳи втқоء , алсоди сабри всдқи всФоء , алўоў - ваад , вўФоءи вўрди алФоءи фарди вФноءу фақр ва муҳаққиқин чунин шарҳ кардаанд ки « алмтсўФ » яъне он кас ки мсмӣ ба тасаввуфаст . Ва баъди ин исми чаҳор ҳарфаст . ҲрҳрФӣ аз он муштамил бар се васф , ки маҷмӯи дувоздаҳ васф мешавад . Пас шахсеи мсмӣ ба ин исми бад-ӣни сифоти дувоздаҳ гона бояд муттасиф бошад то мавзӯи ?лаи ин лафз тавонад буд ва агар набошад итлоқи ин лафз бар ӯ муҷоз . Ва тартиби авсофу таҳсили он ки аввали тарки ҳавоу тавбаи намӯдану руҷӯъ кардани азмъосӣу таҳсили мартаба тақвоаст пас ҳар мартаба мавсуфаст ба ҳусӯли мартабаи мо қабл . То се мартабаи аввал ҳосил нашавад , дохил дар маротиб сония намешавад .

و نیز در همان کتاب روایت نموده که قالَ رَسولُ اللّهؐ: لاتَطْعَنُوا عَلَی أهْلِ التَصُّوفِ و الخِرَقِ فَإنَّ أخْلاقَهُمْأخْلاقُ الأَنبیاءِ و لِباسَهُمْلباسُ الأَنْبیاءِ و هم در آن کتاب مرویست که قالَ رَسولُ اللّهِ: راغِبُوا فی دعاء أهلِ التَّصَوُّفِ و أصْحابِ الجُوْعِ وَالعَطَشِ فَإِنَّ اللّهَ یَنْظُرُ اِلَیْهِم وَیُسْرعُ فی اِجابَتِهِم در کتاب عوالی اللیالی جناب ابن جمهور لحساوی که از مشاهیر علمای امامیه است و مولانا محمد باقر مذکور در فهرست بحار الانوار خود نسبت آن را به این جمهور مذکور داده، روایت شده است که قال امیرُالمؤمنینَ عَلِیُّ: التَّصَوُّفُ أَرَبْعَةُ أَحْرُفٍ تَاءٌ وصَادٌ و وَاوٌ وَفاءٌ التّاءُ تَرْکٌ وتَویةٌ وَتُقاءٌ، اَلصّادُ صَبْرٌ وصِدْقٌ وصَفاءٌ، الواو-ُوُدٌّ،ووفاء ووِرْدٌ الفاءُ فَرْدٌ وفَناءٌ و فَقْرٌ و محققین چنین شرح کرده‌اند که «المتصوف» یعنی آن کس که مسمی به تصوف است. و بعد این اسم چهار حرف است. هرحرفی از آن مشتمل بر سه وصف، که مجموع دوازده وصف می‌شود. پس شخصی مسمی به این اسم بدین صفات دوازده گانه باید متصف باشد تا موضوعٌ له این لفظ تواند بود و اگر نباشد اطلاق این لفظ بر او مجاز. و ترتیب اوصاف و تحصیل آن که اول ترک هوا و توبه نمودن و رجوع کردن ازمعاصی و تحصیل مرتبهٔ تقوی است پس هر مرتبه موصوف است به حصول مرتبهٔ ما قبل. تا سه مرتبهٔ اول حاصل نشود، داخل در مراتب ثانیه نمی‌شود.

Ин мувофиқаст бо ояи анأўлёؤаҳи إлои алмтқўн зеро ки сбрўсдқу сафо аз ахлоқи ҳамида ва авсоф авлиёст ва ин мартабаи сония , аднӣ аз мартабаи вилоят ва маърифатаст ва мсмӣаст ба айни алиқину аввали зуҳӯри осори вилоят ва тасарруфасту мартабаи чаҳорум ки фарду фақр ва фаност мартабаи солис аз вилоят ва маърифатаст ва он мартаба , мсмӣ ба ҳақ алиқинаст . Вҳргоаҳ дар ин ҳадис , ба назари софӣ таъаммул карда шавад , ҷамъи ончии машойих дар баёни манозили сулӯк навиштаанд истинбот мешавад . Зеро ки чаҳор ҳарф иборатаст аз чаҳор мартабаи сайру сулӯк , ки асфори арбаъа низ гӯйанд ва он сайр « илои аллоҳ » ва « биллоҳ » ва « фии аллоҳ » ва « маъаи аллоҳ »аст ва дар инки ҳазрат , дувоздаҳ васфи дрмротби арбаъаи фармӯдаи ишоратии латифу кноитӣ шарифаст ки сӯфӣ намебошад магари шиъаи аснии ъушрӣ ва аз инаст ки ин тайифаи интисоби ҳаряк аз слосли худро ба он ҳазрат ё ба яке аз аъиммаи маъсӯмӣн май намоянд .

این موافق است با آیه اِنْأَوْلیاؤُهُ إلّا المُتَّقُّونَ زیرا که صبروصدق و صفا از اخلاق حمیده و اوصاف اولیاست و این مرتبهٔ ثانیه، ادنی از مرتبهٔ ولایت و معرفت است و مسمی است به عین الیقین و اول ظهور آثار ولایت و تصرف است و مرتبهٔ چهارم که فرد و فقر و فناست مرتبهٔ ثالث از ولایت و معرفت است و آن مرتبه، مسمی به حق الیقین است. وهرگاه در این حدیث، به نظر صافی تأمّل کرده شود، جمع آنچه مشایخ در بیان منازل سلوک نوشته‌اند استنباط می‌شود. زیرا که چهار حرف عبارت است از چهار مرتبهٔ سیر و سلوک، که اسفار اربعه نیز گویند و آن سیر «الی اللّه» و «باللّه» و «فی اللّه» و «مع اللّه» است و در اینکه حضرت، دوازده وصف درمراتب اربعه فرموده اشارتی لطیف و کنایتی شریف است که صوفی نمی‌باشد مگر شیعهٔ اثنی عشری و از این است که این طایفه انتساب هریک از سلاسل خود را به آن حضرت یا به یکی از ائمهٔ معصومین می‌نمایند.

Акобр дар боби тасаввуфи суханон фармӯдаанд , монанди : алтсўФи иктисоби алФзоӣли вмҳўи алрзоӣл ва ҳам гуфтаанд алтсўФи тарки алФзўлу ҳифзи алосўл ва низ гуфтаанд алтсўФи рФзи алҳўӣу мулозимаи алтқўӣу аизои алтсўФи шукри алии алнъми всбри алии алнқм ва низ алтсўФи Фноءи алносўтиаҳи взҳўри алоҳўтиаҳ . Қоли ашшайхи алшҳиди алأўл : алсўФиаҳи алмштғлўни болъбодаҳи волмързўни ани алднёи волмқблўни إлии алохраҳ ва гуфтаанд баъд аз мартабаи набуввату вилояти мутлақаи ин фирқаи аҷалу аъз банӣ одаманд . Зирокаҳ ҳар чизеро се мартабааст , мартабаи аълоу аўсту аднӣ . Аъло анбёинду аўсё - салавоти аллоҳи алайҳим -у аўст сӯфияанд върФо , - қудси аллоҳи أсрорҳм -у аднӣ авоманду ҷҳло - ҳдоҳми аллоҳи таъолӣ .

اکابر در باب تصوف سخنان فرموده‌اند، مانند: التَّصَوُّفُ اکْتِسابُ الفَضَائِلِ وَمَحْوُ الرَّذائِلِ و هم گفته‌اند التَّصَوُّفُ تَرْکُ الفُضُولِ وَ حِفْظُ الاُصُولِ و نیز گفته‌اند التَّصَوُّفُ رَفْضُ الهَوَی و ملازَمَةُ التَّقَوی و ایضاً التَّصَوُّفُ شُکْرٌ عَلَی النِّعَمِ وَصَبْرٌ عَلَی النِّقَمِ و نیز التَّصَوُّفُ فَناءُ النَاسُوتِیّةِ وَظُهُورُ الاهُوتِیَّةِ. قالَ الشَّیخُ الشَّهیدُ الأوّلُ: الصُّوفِیَّةُ المُشْتَغِلُونَ بالعِبادةِ والمُعْرِضُوْنَ عَنِ الدُّنیا وَالمُقْبِلوُنَ إِلَی الآخِرَةِ و گفته‌اند بعد از مرتبهٔ نبوت و ولایت مطلقه این فرقه اجل و اعز بنی آدمند. زیراکه هر چیزی را سه مرتبه است، مرتبهٔ اعلی و اوسط و ادنی. اعلی انبیایند و اوصیا- صلوات اللّه علیهم- و اوسط صوفیه‌اند وعرفا، -قَدَّسَ اللّهُ أَسرارَهُمْ- و ادنی عوام‌اند و جُهلا- هَدَاهُمُ اللّهُ تَعالَی.