Исми шарифи он ҷаноби миробўолқосму Фндрски қария Эйаст мноъмоли астробод . Ваии ваҳиди асру Фариди аҳд худ бӯда , балки дар ҳеҷ аҳдӣ дар маротиби илмии хосса дар ҳикмати илоҳӣ ба пояу мояи эшон ҳеҷ як аз ҳукамо нарасида . Ҷомеъи маъқӯлу манқӯлу фурӯъу усӯл буд вабои вуҷӯди фазлу камоли ағлаби авқоти маҷолису мўонси фуқароу аҳли ҳол буд ва аз мусоҳибату муоширати аҳли ҷоҳу ҷалоли эҳтироз май Фрмўдўи бештари либоси фурӯмояу пашмина май пӯшед ва ба тҳлиаҳу тасфияи нафаси нафис хеш мекушед . Ҳамвора аз маҷоласт аъзаҳу аъёни муҷониб ва бо аҷомраҳу авбоши мусоҳиб буд . Ин маъниро ба самъи шоҳи аббоси сафавии расониданд . Рӯзӣ дар аснои суҳбат , шоҳ ба мейр гуфт ки шунидаам баъзе аз талабаи улӯм дар силки авбоши ҳозир ва ба музахрафоти эшон нозир мешаванд . Ҷаноби мейр , матлабро дарёфта , гуфт : ман ҳар рӯза дар канори маъракаҳо ҳозирам . Касеро аз туллоб дар онҷо наме байнам . Шоҳи шармсор шуда , дам дар кашид , муддатӣ ба сафар Ҳиндӯстон рафт ва дар он билод ба андаки чизе мулозимат мекард . Чун сари ҳолаш фош гардӣда роҳи балади дигар май паймӯд . Ғараз , он ҷаноби ҳакимии бузургвору фозилии волотбор буду камоли таҷаррудро дошт . Дар дабистони омада ки бадв гуфтанд ки чаро ба ҳаҷ наме рӯй ? гуфт : дар онҷо бояд ба дасти худ гӯсфандии кишту маро душвораст ки ҷондорӣ беҷон кунам . Каромоту мақомоти он ҷаноби зиёда аз ҳад таҳрираст . Марқадаш дар Исфаҳон машҳураст :

اسم شریف آن جناب میرابوالقاسم و فندرسک قریه‌ای است مِنْاعمال استراباد. وی وحید عصر و فرید عهد خود بوده، بلکه در هیچ عهدی در مراتب علمی خاصه در حکمت الهی به پایه و مایهٔ ایشان هیچ یک از حکما نرسیده. جامع معقول و منقول و فروع و اصول بود وبا وجود فضل و کمال اغلب اوقات مجالس و موانس فقرا و اهل حال بود و از مصاحبت و معاشرت اهل جاه و جلال احتراز می‌فرمودو بیشتر لباس فرومایه و پشمینه می‌پوشید و به تحلیه و تصفیهٔ نفس نفیس خویش می‌کوشید. همواره از مجالست اعزّه و اعیان مجانب و با اجامره و اوباش مصاحب بود. این معنی را به سمع شاه عباس صفوی رسانیدند. روزی در اثنای صحبت، شاه به میر گفت که شنیده‌ام بعضی از طلبهٔ علوم در سلک اوباش حاضر و به مزخرفات ایشان ناظر می‌شوند. جناب میر، مطلب را دریافته، گفت: من هر روزه در کنار معرکه‌ها حاضرم. کسی را از طلاب در آنجا نمی‌بینم. شاه شرمسار شده، دم در کشید، مدّتی به سفر هندوستان رفت و در آن بلاد به اندک چیزی ملازمت می‌کرد. چون سرّ حالش فاش گردیده راه بلد دیگر می‌پیمود. غرض، آن جناب حکیمی بزرگوار و فاضلی والاتبار بود و کمال تجرد را داشت. در دبستان آمده که بدو گفتند که چرا به حج نمی‌روی؟ گفت: در آنجا باید به دست خود گوسفندی کشت و مرا دشوار است که جانداری بی جان کنم. کرامات و مقامات آن جناب زیاده از حد تحریر است. مرقدش در اصفهان مشهور است:

Мнқсоидаҳи қудси сира

مِنْقصایده قُدِّسَ سِرُّه

Чарх бо ин ахтарони нағзу хуши зибостӣ

چرخ با این اختران نغز و خوش زیباستی

Сӯратӣ дар зер дорад ҳарчӣ бар болостӣ

صورتی در زیر دارد هرچه بر بالاستی

Сӯрати зерин агар бо нардбони маърифат

صورت زیرین اگر با نردبان معرفت

Бар равад болои ҳамон бо асли худ иктостӣ

بر رود بالا همان با اصل خود یکتاستی

Ин суханро дрнёбди ҳеҷ фаҳми зоҳирӣ

این سخن را درنیابد هیچ فهم ظاهری

Гар абўнсрстӣ вагар буъалии синои сетӣ

گر ابونصرستی وگر بوعلی سینا ستی

Ҷон агар на ъорзстии зери ин чархи куҳан

جان اگر نه عارضستی زیر این چرخ کهن

Ин баданҳо низ доими зиндау брпостӣ

این بدن‌ها نیز دایم زنده و برپاستی

Ҳарчӣ ориз бошад онро ҷавҳарӣ бояд нахуст

هرچه عارض باشد آن را جوهری باید نخست

Ақл бар ин даъвии мо шоҳидии гўёстӣ

عقل بر این دعوی ما شاهدی گویاستی

Май туонегар зхўршиди ин сифатҳо касб кард

می‌توانی گر زخورشید این صفت‌ها کسب کرد

Равшанаст ва бар ҳамаи тобон ва худ тнҳостӣ

روشن است و بر همه تابان و خود تنهاستی

Сӯрати ақлӣ ки бепоёну ҷовидон буд

صورت عقلی که بی پایان و جاویدان بود

Бо ҳамаи ҳам бе ҳамаи маҷмӯъау иктостӣ

با همه هم بی همه مجموعه و یکتاستی

Ҷони олами хўонмшгар рабти ҷони дорӣ ба тан

جان عالم خوانمش گر ربط جان داری به تن

Дар дил ҳар зарраи ҳам пинҳон ва ҳам пидостӣ

در دل هر ذره هم پنهان و هم پیداستی

Ҳафт раҳ бар осмон аз фавқ мо фармуд ҳақ

هفت ره بر آسمان از فوق ما فرمود حق

Ҳафт дар аз сӯии дунёи ҷониби ъқбостӣ

هفت در از سوی دنیا جانب عقباستی

Май туоне аз раҳи осон шудан бар осмон

می‌توانی از ره آسان شدن بر آسمان

Рост бошу рости рӯ конҷо набошад костӣ

راست باش و راست رو کانجا نباشد کاستی

Ҳарки фонӣ шуд ба ӯ ёбад ҳаёти ҷовдон

هرکه فانی شد به او یابد حیات جاودان

Вар ба худ афтод кораш бешак аз мўтостӣ

ور به خود افتاد کارش بی شک از موتاستی

Ин гуҳар дар рамзи доноёни пешин суфта анд

این گهر در رمز دانایان پیشین سفته‌اند

Паии барад дар рамзҳо ҳар кас ки ӯ доностӣ

پی برد در رمزها هر کس که او داناستی

Зин сухан бигузар ки ӯ маҳҷӯри аҳл олам аст

زین سخن بگذر که او مهجور اهل عالم است

Ростӣ пё кун ва ин роҳи рӯгар ростӣ

راستی پیا کن و این راه رو گر راستی

Ҳарчӣ берунаст аз зотши наёбади сӯдманд

هرچه بیرونست از ذاتش نیابد سودمند

Хешро ӯ соз агар имрӯз вагар Фрдостӣ

خویش را او ساز اگر امروز وگر فرداستی

Нест ҳаддӣу нишонеи крдгорпок ро

نیست حدی و نشانی کردگارپاک را

Неи бурун аз моу не бо моу не бе мостӣ

نی برون از ما و نی با ما و نی بی ماستی

Қавл зебо нест бе кирдори некӯи сӯдманд

قول زیبا نیست بی کردار نیکو سودمند

Қавл бо кирдори зебои лоиқу зибостӣ

قول با کردارِ زیبا لایق و زیباستی

Гуфтани некӯ ба некуӣ на чун кардан буд

گفتن نیکو به نیکویی نه چون کردن بود

Номи ҳалво бар забони бурдан на чун ҳлўостӣ

نام حلوا بر زبان بردن نه چون حلواستی

Ин ҷаҳон ва он ҷаҳон ва беҷаҳон ва бо ҷаҳон

این جهان و آن جهان و بی جهان و با جهان

Ҳам тавон гуфтани мар ӯро ҳам аз он болостӣ

هم توان گفتن مر او را هم از آن بالاستی

Ақли киштӣ , орзӯи гирдобу дониши бодбон

عقل کشتی، آرزو گرداب و دانش بادبان

Ҳақи таъолии соҳилу олами ҳамаи дрёстӣ

حق تعالی ساحل و عالم همه دریاستی

Нафасро чун бандҳо бигусаст ёбад номи ақл

نفس را چون بندها بگسست یابد نام عقل

Чун ба бе бандии рисии банд дигар брҷостӣ

چون به بی بندی رسی بند دگر برجاستی

Гуфт донои нафаси моро баъди мо ҳашарасту нашр

گفت دانا نفس ما را بعد ما حشر است و نشر

Ҳар амал комрўз кард ӯро чаро Фрдостӣ

هر عمل کامروز کرد او را چرا فرداستی

Гуфт донои нафаси моро баъд мо бошад вуҷӯд

گفت دانا نفس ما را بعد ما باشد وجود

Дар ҷазо ва дар амали озод ва бе ҳмтостӣ

در جزا و در عمل آزاد و بی همتاستی

Нафасро натавон ситуд ӯро сутудан мушкиласт

نفس را نتوان ستود او را ستودن مشکلست

Нафаси бандаи ошиқу маъшӯқи он мўлостӣ

نفس بنده عاشق و معشوق آن مولاستی

Гуфт донои нафаси ҳам бо ҷоҳ ва ҳам беҷоҳ буд

گفت دانا نفس هم با جاه و هم بی جاه بود

Гуфт донои нафаси не бе ҷоҳи не бо ҷостӣ

گفت دانا نفس نی بی جاه نی با جاستی

Гуфт донои нафасро оғозу анҷомӣ буд

گفت دانا نفس را آغاز و انجامی بود

Гуфт донои нафас беанҷом ва бе мбдостӣ

گفت دانا نفس بی انجام و بی مبداستی

Ин сухан ҳо гуфт доно ва касе аз ваҳми хеш

این سخن‌ها گفت دانا و کسی از وهم خویش

Дар наёбади ин суханҳо кин сухани мъмостӣ

در نیابد این سخن‌ها کاین سخن معماستی

Гуфт донои нафасро васфӣ биорам гуфт ҳеҷ

گفت دانا نفس را وصفی بیارم گفت هیچ

На ба шарт шийъ бошад на ба шарти лостӣ

نه به شرط شیء باشد نه به شرط لاستی

Биткӣ аз бўмъини орм дар истишҳоди вай

بیتکی از بومعین آرم در استشهادِ وی

Гарчи ӯ дар боби дигари лоиқи аинҷостӣ

گرچه او در باب دیگر لایق اینجاستی

Ҳар яке бар дайгарӣ дорад далел аз гуфта Эй

هر یکی بر دیگری دارد دلیل از گفته‌ای

Дар миён , баҳсу низоу шӯришу ғўғостӣ

در میان، بحث و نزاع و شورش و غوغاستی

Коши доноёни пешин май бгФтндии тамом

کاش دانایان پیشین می‌بگفتندی تمام

То хилофи нотамомон аз миён бархестӣ

تا خلاف ناتمامان از میان برخاستی

Ҳар касе чизеи ҳамеи гўидбаҳи тираи рои хеш

هر کسی چیزی همی گویدبه تیره رای خویش

То гумон ояд ки ӯ қстои бен лўқостӣ

تا گمان آید که او قسطای بن لوقاستی

Хоҳишии андари ҷаҳон ҳар хоҳиширо дар пай аст

خواهشی اندر جهان هر خواهشی را در پی است

Хостӣ бояд ки баъд аз вай набошад хостӣ

خواستی باید که بعد از وی نباشد خواستی

٭٭٭

٭٭٭

Надонам каз куҷо омад шуд халқ аст ме донам

ندانم کز کجا آمد شد خلق است می‌دانم

Ки ҳрдм аз сарои ин ҷаҳон ин рафт ва он омад

که هردم از سرای این جهان این رفت و آن آمد

рубоӣ

رباعی

Кофар шудаам ба дасти пайғамбари ишқ

کافر شده‌‌ام به دست پیغمبر عشق

Ҷинат чаҳ кунам ҷони ману озари ишқ

جنت چه کنم جان من و آذر عشق

Шармандаи ишқи рӯзгорам ки шудам

شرمندهٔ عشق روزگارم که شدم

Дарди дили рӯзгору дарди сари ишқ

درد دل روزگار و درد سر عشق