Вҳўи афзали аддӣни Муҳамади алқошонӣ , ҳакимӣаст баландпоя ва фозилӣаст гиронмоя . Хоҷаи нсиролдини Муҳамади тӯсии алайҳи алрҳмаҳ бо ваии муосир ва ин қитъа ба ҷиҳат вай гуфтааст :

وهُوَ افضل الدین محمد القاشانی، حکیمی است بلندپایه و فاضلی است گرانمایه. خواجه نصیرالدین محمد طوسی علیه الرحمه با وی معاصر و این قطعه به جهت وی گفته است:

Гӯйанд сабаби инқитоъи бобои он буд ки роҳи меҳри ҷавонии хайёти пешаро май паймӯд , боборо адаб аз изҳори ишқи монеъи омадау маъшӯқро ҳиҷоби ҳасан , ҳиҷоб шуда . Муддати ду се сол аз ин маънӣ даргузашту изҳори муҳаббат дар миёна зоҳир нагашт ва он ҷаноб ба ҳамин ки гоҳ-гоҳе ба ҷамоли маҳбӯб назора менамӯд , аз висоли матлӯби қонеъ буд . Рӯзии он ҷавонро дар дукон худ надид ва дар ҷусту ҷӯяш ба ҳар сӯи давид ва истеҳзор ёфт ки маъшӯқ бо баъзе аз ҷавонону ширини забонон ба гулгашти гулистони дилшод ва аз ёди боғбони гулзори ҳасани хеш озодаст . Он ҷаноб низ наоне ба боғи рафта ва дар гӯша Эй орамиду гуфтугӯии маъшӯқро мешунид ки бо рафиқон мегуфт ки муддати се соласт ки ҳамаи рӯзаи мардӣ дар баробари дукон ман менишинаду дуздида ба сӯй ман мебинад . Ҳамоно дар дилаш аз ишқи ман , хорӣ ва бо хаёли ҷамоли маниш , корӣаст ва чун ман медонам ки айёми висолро кӯтаҳӣ ва ҳар висолиро ба фироқӣ мунтаҳӣаст , дар ин арзи муддат дар суҳбати ҷисмониро бар рӯй ӯ баста ва бо ниҳояти ошнои рӯҳонӣ дар дукон бегонагӣ нишастаам .

گویند سبب انقطاع بابا آن بود که راه مهرِ جوانی خیاط پیشه را می‌پیمود، بابا را ادب از اظهار عشق مانع آمده و معشوق را حجاب حُسن، حجاب شده. مدت دو سه سال از این معنی درگذشت و اظهار محبت در میانه ظاهر نگشت و آن جناب به همین که گاهگاهی به جمال محبوب نظاره می‌نمود، از وصال مطلوب قانع بود. روزی آن جوان را در دکان خود ندید و در جست و جویش به هر سو دوید و استحضار یافت که معشوق با بعضی از جوانان و شیرین زبانان به گلگشتِ گلستان دلشاد و از یاد باغبان گلزارِ حُسن خویش آزاد است. آن جناب نیز نهانی به باغ رفته و در گوشه‌ای آرمید و گفتگوی معشوق را می‌شنید که با رفیقان می‌گفت که مدت سه سال است که همه روزه مردی در برابر دکان من می‌نشیند و دزدیده به سوی من می‌بیند. همانا در دلش از عشق من، خاری و با خیال جمال منش، کاری است و چون من می‌دانم که ایام وصال را کوتهی و هر وصالی را به فراقی منتهی است، در این عرض مدت درِ صحبتِ جسمانی را بر روی او بسته و با نهایت آشنایی روحانی در دکان بیگانگی نشسته‌ام.

Бобо аз истимоъи ин суханони сиҳаҳ Эй зада , мадҳуш шуд . Маъшӯқ бо ҷавонон ба ҷониби ваии давид . Боборо шинохта , худро бар қадамаш андохта аз бандагон ӯ гардид ва он ҷаноби баъдҳо тарк ва таҷред гузид ва расед ба ончӣ расед . Ба хизмати машойихи аҳди шитофт ва ёфт ончӣ ёфт . Рисолоти ҳикмати даллолоти ваии байни алҳкмоءу алърФо , азизи алқдру Хизри роҳи соликон , мншрҳ алсдраст . Асомии онҳо ки фақири дидаи бад-ӣн мӯҷибаст : рисолаи оғозу анҷом , ҷовдони нома , раҳи анҷом , инбўъи алҳаёт , арзи нома , мадориҷи алкмол . Болҷмлаҳи марқадаш дар қарияи мрқи мнтўобъи Кошон . Ва ин рубоиёт аз натоиҷи афкор эшонаст :

بابا از استماع این سخنان صیحه‌ای زده، مدهوش شد. معشوق با جوانان به جانب وی دوید. بابا را شناخته، خود را بر قدمش انداخته از بندگان او گردید و آن جناب بعدها ترک و تجرید گزید و رسید به آنچه رسید. به خدمت مشایخ عهد شتافت و یافت آنچه یافت. رسالات حکمت دلالات وی بین الحکماء و العرفا، عزیز القدر و خضر راه سالکان، منشرح الصدر است. اسامی آنها که فقیر دیده بدین موجب است: رسالهٔ آغاز و انجام، جاودان نامه، ره انجام، ینبوع الحیات، عرض نامه، مدارج الکمال. بالجمله مرقدش در قریهٔ مَرَق مِنْتوابع کاشان. و این رباعیات از نتایج افکار ایشان است:

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭

٭٭٭