Он яке хираи з уштурӣ пурсед

آن یکی خیره ز اشتری پرسید

Ки мар ӯро чунон мусаххар дид

که مر او را چنان مسخّر دید

Ки чаро бо чунин қаду қомат

که چرا با چنین قد و قامت

Кӯдакиро ҳаме кунӣ тоъат

کودکی را همی کنی طاعت

Ҳайкалати баси шигарфи гоҳи тлоъ

هیکلت بس شگرف گاه طلاع

Кӯдаконро чаро шӯии мтўоъ

کودکان را چرا شوی مطواع

Додаш уштури ҷавоб ва гуфт эй мард

دادش اشتر جواب و گفت ای مرد

Ман шдстми чунин мтобъи дард

من شدستم چنین متابع درد

Ман худ аз кӯдак арча бе хабарам

من خود از کودک ارچه بی‌خبرم

Ба маҳору расан ҳаме нагарм

به مهار و رسن همی نگرم

Дард кардаст мар маро кардӣ

درد کردست مر مرا کردی

Ман шдстми мтобъи дардӣ

من شدستم متابع دردی

Ҳркрои дард роҳбар набӯд

هرکرا درد راهبر نبود

Мардро зон ҷаҳон хабар набӯд

مرد را زان جهان خبر نبود

Мардро дард ишқ роҳбараст

مرد را دردِ عشق راهبرست

Оташи ишқ мӯнис ҷигараст

آتش عشق مونس جگرست

Гарчи ҳоҷӣ маносик омӯзаст

گرچه حاجی مناسک آموزست

Ба амали илм ӯ раҳ афрӯзаст

به عمل علم او ره افروزست

Пӯсти олам ба заҳр олудаст

پوست عالم به زهر آلودست

Вази дарунаш ба машк андӯдаст

وز درونش به مشک اندودست

Олами онкас буд ки маънии бикр

عالم آنکس بود که معنی بکر

Оварад ӯ бурун зандау фикр

آورد او برون ز اندُه و فکر

Гар муҳаддис буд надимаши дон

گر محدّث بود ندیمش دان

Вари муҳаққиқ буд ҳакимаш хон

ور محقّق بود حکیمش خوان

Дар раҳ аз обҳои ҷони коҳат

در ره از آبهای جان کاهت

Пули нигаҳбон буд на ҳамроҳат

پل نگهبان بُوَد نه همراهت

Лоҷарам дид боядат ночор

لاجرم دید بایدت ناچار

Андарин раҳи рботбон бисёр

اندرین ره رباطبان بسیار

Зон ҳамаи ҳеҷ ҳамраҳеи матлаб

زان همه هیچ همرهی مطلب

Тӯшаи ҷӯй аз паии худу мураккаб

توشه جوی از پی خود و مرکب

Хирад аз баҳри об ва нон набӯд

خرد از بهر آب و نان نبود

Ҳамраҳи ҳаҷ нигоҳбон набӯд

همره حج نگاهبان نبود

Баҳр посаст мор бар сари ганҷ

بهر پاس است مار بر سرِ گنج

Наз пай онкӣ гирад аз ваии хунҷ

نز پی آنکه گیرد از وی خنج

Нотиқи ақли сидқи доно ба

ناطق عقل صدق دانا به

Мустамеъ дар амали тавоно ба

مستمع در عمل توانا به

Кор бе илми бор ва бар надиҳад

کار بی‌علم بار و بَر ندهد

Тухм бе мағзи баси самари надиҳад

تخم بی‌مغز بس ثمر ندهد

Дард бе илми тухм дар шӯра аст

درد بی‌علم تخم در شوره است

Илм бе дарди санг дар кӯра аст

علم بی درد سنگ در کوره است

Донишии кони фузуни зи кор буд

دانشی کان فزون ز کار بُوَد

Ҳамчу дар дидаи интишор буд

همچو در دیده انتشار بُوَد

Илми кони зер даст муздураст

علم کان زیر دست مزدورست

Он на илмаст кон ҳама зӯраст

آن نه علم است کان همه زورست

Марди дайн то биҷуст динораст

مرد دین تا بجست دینارست

Ҳамчуи ноқаи дуруст ва бемораст

همچو ناقه درست و بیمارست

Илмро чун ту хуоне аз бозяш

علم را چون تو خوانی از بازیش

Олати ҷоҳу сози раҳи созяш

آلت جاه و ساز ره سازیش

Кашад он илми ҷонат дар амвоҷ

کشد آن علم جانت در امواج

Бадали тоҷ дайн кунад тороҷ

بدل تاج دین کند تاراج

Боз агар илми мар туро хонд

باز اگر علم مر ترا خواند

Бар барроқ бақоат бинишонад

بر بُراق بقات بنشاند

То бидонҷо ки чашм ӯ бинад

تا بدانجا که چشم او بیند

То бнншондти бнншинд

تا بننشاندت بننشیند

Макун аз занн ба сӯии илми шитоб

مکن از ظن به سوی علم شتاب

Зонка дар занн буд хатоу савоб

زانکه در ظن بود خطا و صواب

Ҷон беилм бенаво бошад

جان بی‌علم بی‌نوا باشد

Мурғ бебарг бенаво бошад

مرغ بی‌برگ بی‌نوا باشد

Ҷони доно наво занад дар марг

جان دانا نوا زند در مرگ

Ҳамчуи булбул наво занад бар барг

همچو بلبل نوا زند بر برگ

Доншўмнди дили тиҳии алафӣ

دانشومند دل تهی علفی

Аз паии нафас ҳарф шуд суҳуфӣ

از پی نفس حرف شد صحفی

Илм каз баҳри дайн ва дод буд

علم کز بهر دین و داد بُوَد

Оташу обу хоку бод буд

آتش و آب و خاک و باد بُوَد

Илми ҷӯӣ ки дар табоҳӣ буд

علم جویی که در تباهی بود

Рӯй ӯ чун дар оби моҳӣ буд

روی او چون در آب ماهی بود

Илм каз баҳри боғу роғ буд

علم کز بهر باغ و راغ بُوَد

Ҳамчуи мари дуздро чароғ буд

همچو مر دزد را چراغ بُوَد

Илм каз баҳри ҳишмати омӯзӣ

علم کز بهرِ حشمت آموزی

Ҳосилаши ранҷи дону бади рӯзӣ

حاصلش رنج دان و بد روزی

Зонка ҷони офарин чу ҷон набӯд

زانکه جان آفرین چو جان نبود

Илм хон ҳамчуи илм дон набӯд

علم خوان همچو علم‌دان نبود

Нек хонд валек бад гардад

نیک خواند ولیک بد گردد

Раҳи барад лек гирд худ гардад

ره بُرد لیک گرد خود گردد

Наз пай кор дошт илми Иблис

نز پی کار داشت علم ابلیس

Дошт баҳри такаббуру талбис

داشت بهر تکبّر و تلبیس

Қадари дайни ту дев ба донад

قدرِ دین تو دیو به داند

Ки диҳад ишва дайнат бастанд

که دهد عشوه دینت بستاند

Ту зи Иблиси камтарӣ эй хар

تو ز ابلیس کمتری ای خر

Зонка ту дайни фурӯшӣ ӯ дайни хар

زانکه تو دین‌فروشی او دین خر

Чун ту дар дом ӯ броўизӣ

چون تو در دام او برآویزی

Аз худоӣ ва расӯл бигурезӣ

از خدای و رسول بگریزی

Ҳаркиро маст кард гуфтораш

هرکه را مست کرد گفتارش

То абад кас надид ҳушёраш

تا ابد کس ندید هشیارش

Он касе аз худоӣ барнахурад

آن کسی از خدای برنخورد

Ки ҳадису ҳдси яке шимурд

که حدیث و حدث یکی شمرد

Илм дар мзблаҳ фурӯ ноед

علم در مزبله فرو ناید

Ки қадам бо ҳдс накӯ ноед

که قِدم با حَدث نکو ناید

Рӯзи аввал чаҳ бенаво чаҳ наво

روز اول چه بینوا چه نوا

Шаби охир чаҳ Подшаҳ чаҳ гадо

شب آخر چه پادشه چه گدا