Бидон ки нафаси табиии иборат аз қӯтӣаст ки аҷзои ҷисмро нагузорад то аз якдигар муталошӣ шавад ,у нафаси табииро ду хидматкораст ки якеро хуфт гӯйанду дайгариро сиқл . Ва хуфт иборат аз қӯтӣ бошад ки моили муҳӣт буду сиқл бар акс ӯ .

بدان که نفس طبیعی عبارت از قوّتی است که اجزای جسم را نگذارد تا از یکدیگر متلاشی شود، و نفس طبیعی را دو خدمتکار است که یکی را خِفَّت گویند و دیگری را ثقل. و خفت عبارت از قوتی باشد که مایل محیط بود و ثقل بر عکس او.

Ва нафаси наботии иборат аз қӯтӣ бошад ки ҷисмро дар тӯлу арзу умқи бикашад ва бузург гирданду нафаси табиии ходими нафас наботӣ бошаду нафаси наботиро ба ғайр аз ӯ ҳашт ходим дигар бошад чун : ҷозибау маскау ҳозимау мумайизау дофиъиу мусавварау муваллидау мнмиаҳ .

و نفس نباتی عبارت از قوتی باشد که جسم را در طول و عرض و عمق بکشد و بزرگ گرداند و نفس طبیعی خادم نفس نباتی باشد و نفس نباتی را به غیر از او هشت خادم دیگر باشد چون: جاذبه و ماسکه و هاضمه و ممیزه و دافعه و مصوره و مولده و منمیه.

Ва ҷозибаи қӯтиро гӯйанд ки ғизоро аз зоҳири ҷисм ба тарафи ботин ҷазб кунаду маскаи он рогўинд ки он ғизоро нигаҳ дораду ҳозимаи қӯтиро гӯйанд ки ғизоро пухта гирданду мумайизаи он қӯтро гӯйанд ки чун ғизо пухта шавад касифро аз латиф ҷудо кунаду дофиъии онро гӯйанд ки аз ғизои ончӣ касиф бошад аз ҷисм берун кунад , чунонкӣ аз дарахтони чизҳо беруни ми​оид ки онро самғ хонанд . Ва мусаввара онаст ки ғизоро ҳамранги ҷисми ми​грдонд ва муваллида онаст ки аз ҷисм ҳарчӣ лтиФ​тр бошад онро ҷамъ кунад то аз он маҷмӯ мисли он ҷисм ҳосил кунад , чунонкӣ дар наботи он маҷмӯро тухм хонанд ва дар ҳайвонот нутфа гӯйанд ва мнмиаҳ онаст ки ҷисмро дар бузург шудан мадад кунад .

و جاذبه قوتی را گویند که غذا را از ظاهر جسم به طرف باطن جذب کند و ماسکه آن راگویند که آن غذا را نگه دارد و هاضمه قوتی را گویند که غذا را پخته گرداند و ممیزه آن قوت را گویند که چون غذا پخته شود کثیف را از لطیف جدا کند و دافعه آن را گویند که از غذا آنچه کثیف باشد از جسم بیرون کند، چنانکه از درختان چیزها بیرون می​آید که آن را صمغ خوانند. و مصوره آنست که غذا را همرنگ جسم می​گرداند و مولده آنست که از جسم هرچه لطیف​تر باشد آن را جمع کند تا از آن مجموع مثل آن جسم حاصل کند، چنانکه در نبات آن مجموع را تخم خوانند و در حیوانات نطفه گویند و منمیه آنست که جسم را در بزرگ شدن مدد کند.

Ва ин ҳар ду нафас бо ин маҷмӯи қўт​ҳо ки ёд кардем ҳамаи ходимони нафаси ҳиўони​онду нафаси ҳайвонӣ қӯтӣаст ки ҷисм ба ихтиёр ӯ ҳаракат кунад вчизҳоро ба ҳис дарёбаду нафаси ҳайвонӣ ба ғайр аз ин ходимон ки гуфтеми дувоздаҳ ходим дигар дорад , чунонкии даҳ ҳўос​онд ва яке қӯти шаҳвати вдигри қӯти ғазаб .

و این هر دو نفس با این مجموع قوّت​ها که یاد کردیم همه خادمان نفس حیوانی​اند و نفس حیوانی قوتی است که جسم به اختیار او حرکت کند وچیزها را به حس دریابد و نفس حیوانی به غیر از این خادمان که گفتیم دوازده خادم دیگر دارد، چنانکه ده حواس​اند و یکی قوت شهوت ودیگر قوت غضب.

Ва аз ин даҳ ҳавос , панҷ зоҳиранд чун чашму гӯшу бинӣу даҳону пӯст ; ва панҷ ботинанд чун ҳиси муштараку хаёлу ваҳму зикру ҳифз . Баёни ин даҳ ҳавосу қӯти шаҳвату ғазабу чигунагии аҳволи эшон дар баёни ходимони нафас инсонӣ гуфта шавад , ани шоءи аллоҳ .

و از این ده حواس، پنج ظاهرند چون چشم و گوش و بینی و دهان و پوست؛ و پنج باطنند چون حس مشترک و خیال و وهم و ذکر و حفظ. بیان این ده حواس و قوت شهوت و غضب و چگونگی احوال ایشان در بیان خادمان نفس انسانی گفته شود، ان شاء الله.

Акнӯн бидон ки нафаси табиӣ бо ходимони худ ходими нафас наботӣасту нафаси наботӣ бо ходимони худ ходими нафас ҳайвонӣасту нафаси ҳайвонӣ бо ходимони худ ходими нафаси ансони​онд . Пас ин маҷмӯи нФс​ҳоу қўт​ҳо ки баён карда шуд ҳамаи ходимони нафаси ансони​онду нафаси инсониро ба ғайр аз ин ходимон , ходимон бисёранд ва мо ончии дрмърФти нафас зарурӣ бошад баъд аз ин баён кунем то толибони роҳи ҳақро равшан гардад .

اکنون بدان که نفس طبیعی با خادمان خود خادم نفس نباتی است و نفس نباتی با خادمان خود خادم نفس حیوانی است و نفس حیوانی با خادمان خود خادم نفس انسانی​اند. پس این مجموع نفس​ها و قوّت​ها که بیان کرده شد همه خادمان نفس انسانی​اند و نفس انسانی را به غیر از این خادمان، خادمان بسیارند و ما آنچه درمعرفت نفس ضروری باشد بعد از این بیان کنیم تا طالبان راه حق را روشن گردد.

Акнӯн бидон ки аз ин панҷ ҳавоси зоҳира ҳар якеро корӣу шуғлӣ махсӯсаст ки дайгарӣ аз он кору шуғл оҷизаст , чунонкии кори қӯт босира онаст ки ашколу алвонро дарак кунаду фарқи миёни сипедӣу сиёҳӣу сабзӣу сурхӣу дарозӣу кӯтоҳӣу даврӣу наздикӣу нур ва зулмат тавонад карду ҳавоси дигар аз ин корҳо оҷизанд .

اکنون بدان که از این پنج حواس ظاهره هر یکی را کاری و شغلی مخصوص است که دیگری از آن کار و شغل عاجز است، چنانکه کار قوت باصره آنست که اشکال و الوان را درک کند و فرق میان سپیدی و سیاهی و سبزی و سرخی و درازی و کوتاهی و دوری و نزدیکی و نور و ظلمت تواند کرد و حواس دیگر از این کارها عاجزند.

Ва ҳиси самъро кори идрок асвотаст , яъне овозҳоро аз якдигар бишносаду сухан ба восита ӯ дар тавон ёфт ,у ҳавоси дигарро ин шуғл наёяд . Ва ҳиси шами буиҳои хушу нохушро дарёбад ва ин шуғли бадв махсӯсасту ҳиси завқи миёни ширинӣу туршӣу талхӣу шурӣ фарқ кунаду ғайр аз ин кории дигар аз ӯ наёяду ҳиси ламс дар ҳама аъзо бошад аммо дар даст беш бошаду бадви нармӣу дуруштӣу гармӣу сардӣ ватарӣу хушкӣу гаронӣу сабукӣ ва баъзе чизҳои дигар ки зоҳираст идрок тавон кард ва аз ин тақрир равшан шуд ки ҳавос ҳар як аз кор якдигар оҷизанд ки аз чашми кори гӯш ва аз гӯши кор чашм наёяд ва аз эшон кори завқ ва аз завқи кори ламс ва аз ламси кор завқ наёяд ва ҳамчунин қиёси ми​кн . Дар ин мавзеи ин қадар кофӣаст аз аҳволи ҳавоси зоҳир .

و حس سمع را کار ادراک اصوات است، یعنی آوازها را از یکدیگر بشناسد و سخن به واسطۀ او در توان یافت، و حواس دیگر را این شغل نیاید. و حس شم بویهای خوش و ناخوش را دریابد و این شغل بدو مخصوص است و حس ذوق میان شیرینی و ترشی و تلخی و شوری فرق کند و غیر از این کاری دیگر از او نیاید و حس لمس در همۀ اعضا باشد اما در دست بیش باشد و بدو نرمی و درشتی و گرمی و سردی و تری و خشکی و گرانی و سبکی و بعضی چیزهای دیگر که ظاهر است ادراک توان کرد و از این تقریر روشن شد که حواس هر یک از کار یکدیگر عاجزند که از چشم کار گوش و از گوش کار چشم نیاید و از ایشان کار ذوق و از ذوق کار لمس و از لمس کار ذوق نیاید و همچنین قیاس می​کن. در این موضع این قدر کافی است از احوال حواس ظاهر.

Баъд аз ин бидон ки яке аз ҳавоси ботини ҳис муштаракаст ва ӯ дар аввал димоғаст . Ва ӯро барои ду маънии ҳис муштарак хонанд : яке аз барои онкӣ чун чизе ба ду чашм идрок кунанд , сӯрати он чиз дар ҳиси муштараки яке намояд ва агар дар ҳиси муштарак халалӣ бошад он каси як чизро ду бинад , бҷҳти онкии Маслан як касро ба як чашми эҳсос тавон кард ва чун он чашм бигирӣ ба чашми дигари ҳамон касро ҳамон тавон дид , яъне эҳсос тавон кард . Пас агар ҳиси муштараки ин ду сӯратро бо якдигар ҷамъ накунад ҳамаи каси як чизро ду чиз бинад ҳамчуи аҳвал ва чун зоҳираст ки ба ду чашми як чиз эҳсос мекунад бо вуҷӯди онкии чашмии ълиҳдаҳи он чизро идроки ми​кнди пас равшан шуд ки чун сӯрати он чиз дар ҳиси муштарак нақш карда ми​шўди он чизи яке ми​нмоид . Як маънии ҳиси муштарак инаст . Ва маънӣ дигар онаст ки ӯ дар охири ҳавос зоҳираст ва дар аввали ҳавоси ботин , вҳри чиз ки аз ҳавоси зоҳир маълум шавад аввал бадв расаду баъд аз он ба ҳавоси дигари ботин ва ҳар чизе ки аз ботин ба зоҳир хоҳад омад аввал аз ҳавоси ботин бадв расаду баъд аз он ба ҳавоси зоҳир . Пас ӯро бҷҳти ин маънии ҳис муштарак гӯйанд ва аз ин тафсир маълум шуд ки кор ӯ дар бадан чаҳ чизаст .

بعد از این بدان که یکی از حواس باطن حس مشترک است و او در اول دماغ است. و او را برای دو معنی حس مشترک خوانند: یکی از برای آنکه چون چیزی به دو چشم ادراک کنند، صورت آن چیز در حس مشترک یکی نماید و اگر در حس مشترک خللی باشد آن کس یک چیز را دو بیند، بجهت آنکه مثلاً یک کس را به یک چشم احساس توان کرد و چون آن چشم بگیری به چشم دیگر همان کس را همان توان دید، یعنی احساس توان کرد. پس اگر حس مشترک این دو صورت را با یکدیگر جمع نکند همه کس یک چیز را دو چیز بیند همچو اَحْوَل و چون ظاهر است که به دو چشم یک چیز احساس می‌کند با وجود آنکه چشمی علیحده آن چیز را ادراک می​کند پس روشن شد که چون صورت آن چیز در حس مشترک نقش کرده می​شود آن چیز یکی می​نماید. یک معنی حس مشترک این است. و معنی دیگر آنست که او در آخر حواس ظاهر است و در اول حواس باطن، وهر چیز که از حواس ظاهر معلوم شود اول بدو رسد و بعد از آن به حواس دیگر باطن و هر چیزی که از باطن به ظاهر خواهد آمد اول از حواس باطن بدو رسد و بعد از آن به حواس ظاهر. پس او را بجهت این معنی حس مشترک گویند و از این تفسیر معلوم شد که کار او در بدن چه چیز است.

Ва аз ҳавоси ботини яке хаёласту кор ӯ онаст ки чун азҳўоси зоҳири чизе маълум шавад ё шахсе дида шавад , баъд аз он хаёли он сӯратро ми​бинд бе онкии он сӯрат онҷо бошад ; чунонкӣ касе шаҳриро дида бошад ва аз он шаҳри рафта ба ҷое дигар , ҳар гоҳ ки хоҳад сӯрати он шаҳрро мушоҳида тавонад кард би​онкаҳи чашми он шаҳрро бинад . Пас кор хаёл онаст ки идрок маъонӣ кунад аз сӯратҳоу бҳқиқти хаёл бар мисол котибӣ бошад ки маъониро аз сӯрати ҷудои ми​кнд , яъне то касе лафзӣ нагӯяд дар сухани маънӣ ҳосил нагардаду котиби он маъниро ба дайгарӣ тавонад расонӣдан бе онкии алфозу асвот дар миён бошад . Пас хаёл низ чизҳо ба мардуми расонад бе онкии он чизҳо ҳозир бошад , вале бояд ки чашм ё яке аз ҳавоси зоҳири онро эҳсос карда бошад ё амсоли он сӯратҳоро идрок карда бошад .

و از حواس باطن یکی خیال است و کار او آنست که چون ازحواس ظاهر چیزی معلوم شود یا شخصی دیده شود، بعد از آن خیال آن صورت را می​بیند بی آنکه آن صورت آنجا باشد؛ چنانکه کسی شهری را دیده باشد و از آن شهر رفته به جایی دیگر، هر گاه که خواهد صورت آن شهر را مشاهده تواند کرد بی​آنکه چشم آن شهر را بیند. پس کار خیال آنست که ادراک معانی کند از صورتها و بحقیقت خیال بر مثال کاتبی باشد که معانی را از صورت جدا می​کند، یعنی تا کسی لفظی نگوید در سخن معنی حاصل نگردد و کاتب آن معنی را به دیگری تواند رسانیدن بی آنکه الفاظ و اصوات در میان باشد. پس خیال نیز چیزها به مردم رساند بی آنکه آن چیزها حاضر باشد، ولی باید که چشم یا یکی از حواس ظاهر آن را احساس کرده باشد یا امثال آن صورتها را ادراک کرده باشد.

Ва дайгарӣ аз ҳавоси ботин ваҳмаст ,у кор ваҳм онаст ки чизҳои дида ё нодида , рост ё дурӯғ ба нафаси ми​нмоид , хоҳи он маъониро дар хориҷ сӯратӣ бошад ё набошад , ваҳми идроки он чизҳо кунад . Чунонкӣ мардум хоҳанд ки ҳазорон ҳазор офтоб бар осмон таваҳҳум кунанд бо вуҷӯди онкии яке беш нест ва ҳазор дарё аз симоб дар олам таваҳҳум кунанд бо вуҷӯди онкӣ ҳеҷ нест ва ҳазор кӯҳ аз ёқӯту зару пирӯза таваҳҳум кунанд валикин ӯ дар ҳайвоноти ғайриинсон ба ҷои қӯт ақласт , бҷҳти онкии барраи гӯсфанди модари худро ба восита ӯ шиносад дар рамаи гӯсфанд бо вуҷӯди онкӣ монанди модараши сад гӯсфанд дигар бошад вдшмнии гургу дӯстии чӯпонро ҳам бад-ӣни қӯт эҳсос тавонад кард ва ин қӯти ваҳмро баъзе аз машойихи шайтони гФтҳ​онд ки ҷумлаи қўт​ҳо ки баён карда шуд мусаххар мардум шуданд алои ваҳм ки мусаххар ӯ нашуд , чунонкии ҷумлаи млоикаҳи одамро саҷда карданду Иблис ӯро саҷда накарду қӯти ваҳми ҳаргиз аз дурӯғи гуфтан ва чизҳои кажи намӯдани бози нгрддўи онкии ҳазрати Мустафои алайҳ ассалом фармуд ки ҳар одамӣ ки аз модари бзоид ӯро шайтонӣ ҳамзод бошад , он маънии қӯт ваҳмаст .

و دیگری از حواس باطن وهم است، و کار وهم آنست که چیزهای دیده یا نادیده، راست یا دروغ به نفس می​نماید، خواه آن معانی را در خارج صورتی باشد یا نباشد، وهم ادراک آن چیزها کند. چنانکه مردم خواهند که هزاران هزار آفتاب بر آسمان توهم کنند با وجود آنکه یکی بیش نیست و هزار دریا از سیماب در عالم توهم کنند با وجود آنکه هیچ نیست و هزار کوه از یاقوت و زر و پیروزه توهم کنند ولیکن او در حیوانات غیرانسان به جای قوت عقل است، بجهت آنکه برۀ گوسفند مادر خود را به واسطۀ او شناسد در رمۀ گوسفند با وجود آنکه مانند مادرش صد گوسفند دیگر باشد ودشمنی گرگ و دوستی چوپان را هم بدین قوت احساس تواند کرد و این قوت وهم را بعضی از مشایخ شیطان گفته​اند که جملۀ قوت​ها که بیان کرده شد مسخر مردم شدند الا وهم که مسخر او نشد، چنانکه جملۀ ملایکه آدم را سجده کردند و ابلیس او را سجده نکرد و قوت وهم هرگز از دروغ گفتن و چیزهای کژ نمودن باز نگرددو آنکه حضرت مصطفی علیه السلام فرمود که هر آدمی که از مادر بزاید او را شیطانی همزاد باشد، آن معنی قوت وهم است.

Вҳси дигар аз ҳавоси ботин фикраст ва он қӯтӣ бошад ки агар дар фармон ақл бошад ӯро зокира ва мутафаккира гӯйанд ва агар дар фармон ваҳм бошад ӯро мтхилаҳ гӯйанду кори ин қӯт он бошад ки ҳарчӣ аз ҳавоси зоҳиру ботин дар қӯти ҳофиза навишта бошадов он чизҳоро мушоҳида кунад ва ӯ бҳқиқт чун хўонндҳ​оӣаст ки лавҳ дар пеш ниҳода бошаду ончӣ дар лавҳи мстўр буд ми​хўонд .

وحس دیگر از حواس باطن فکر است و آن قوتی باشد که اگر در فرمان عقل باشد او را ذاکره و متفکره گویند و اگر در فرمان وهم باشد او را متخیله گویند و کار این قوت آن باشد که هرچه از حواس ظاهر و باطن در قوت حافظه نوشته باشداو آن چیزها را مشاهده کند و او بحقیقت چون خواننده​ای است که لوح در پیش نهاده باشد و آنچه در لوح مسطور بود می​خواند.

Вҳси дигар аз ҳавоси ботини қӯт ҳофизааст ки ӯ чун лавҳӣаст ки ҳарчӣ аз ҳавоси зоҳиру ботин бадв расад нақши он чиз онҷо бимонаду онкии мардуми як бори якдигарро ми​биннду бори дигари баҳами ми​рснди якдигарро ми​шноснд , бҷҳт онаст ки дар аввал чун баҳами расиданди нақши эшон дар қӯти ҳофиза ҳар ду навишта шуд ва чун бори дигар баҳам расанд қӯти зокираи он нақши аввалро ки дар ҳофиза навиштааст бо ин нақши дигар ки дар бори дувум навишта шуд баробар кунад баъд аз он донад ки ин шахсро пеш аз ин дида . Пас қӯти ҳофиза чун лавҳӣасту қӯти зокира чун хонандау қӯти хаёли нависандау қӯти ваҳми шайтонӣу ҳиси муштараки дрёӣӣ ки ҳарчӣ аз ин ҷӯйҳо оби даройади онҷо яке шаваду ҳиси муштаракро бнтосё низ гӯйанд . Ва дар ин мақоми зикри ҳавоси ин қадар кофӣаст .

وحس دیگر از حواس باطن قوت حافظه است که او چون لوحی است که هرچه از حواس ظاهر و باطن بدو رسد نقش آن چیز آنجا بماند و آنکه مردم یک بار یکدیگر را می​بینند و بار دیگر بهم می​رسند یکدیگر را می​شناسند، بجهت آنست که در اول چون بهم رسیدند نقش ایشان در قوت حافظۀ هر دو نوشته شد و چون بار دیگر بهم رسند قوت ذاکره آن نقش اول را که در حافظه نوشته است با این نقش دیگر که در بار دوم نوشته شد برابر کند بعد از آن داند که این شخص را پیش از این دیده. پس قوت حافظه چون لوحی است و قوت ذاکره چون خواننده و قوت خیال نویسنده و قوت وهم شیطانی و حس مشترک دریائی که هرچه از این جویها آب درآید آنجا یکی شود و حس مشترک را بنطاسیا نیز گویند. و در این مقام ذکر حواس این قدر کافی است.

Баъд аз ин бидон ки қӯти ғазаб ва шаҳват чист ? ҳар ҳаракатӣ ки аз барои дафъи музират ё ғалаба бар ғайриӣ дар ҳайвон ҳосил гардад , онро ғазаб гӯйанд ва ҳар ҳаракатӣ ки аз барои ҷазби манфиат ё талаби лиззат дар ҳайвон падед ояд , онро қӯт шаҳвонӣ хонанду маънии эшон маълум шуд ва дар ин мақоми ин қадари кифоят буд .

بعد از این بدان که قوت غضب و شهوت چیست؟ هر حرکتی که از برای دفع مضرت یا غلبۀ بر غیری در حیوان حاصل گردد، آن را غضب گویند و هر حرکتی که از برای جذب منفعت یا طلب لذت در حیوان پدید آید، آن را قوت شهوانی خوانند و معنی ایشان معلوم شد و در این مقام این قدر کفایت بود.

Ман баъд бидон ки ин ҳавос ва қӯтҳо ки баён карда шуд ҳамаи ходимони нафаси ансони​онд ва ба ғайр аз ин , нафаси инсониро ду ходим дигар ҳаст якеро ақл амалӣ гӯйанд ва якеро ақли назарӣ , мисоли ақл назарӣ чунонаст ки Маслан баннои аввал тасаввур кунад сароеро ё кӯшкиро ки чун хоҳад буд ва бо чанд тоқ ва равоқ хоҳад шуд ва ин кори ақл назарӣаст . Баъд аз он ақли амалӣ , чунонкии ақли назарӣ тасаввур карда бошад , онро аз қӯт ба феъл овараду ҷумлаи снът​ҳоу пишҳ​ҳо аз хўрдни​ҳоу пўшидни​ҳоу мқом​ҳои бошидн аз шаҳрҳоу хонҳ​ҳо ва ҳарчӣ амсол ин бошад , ҳама аз назар кардан ва фармудани ақл назарӣасту фармонбардории ақли амалии ақли назариро . Аз ӣнҷо маълум шуд ки ақли амалии ходими ақл назарӣаст .

من بعد بدان که این حواس و قوتها که بیان کرده شد همه خادمان نفس انسانی​اند و به غیر از این، نفس انسانی را دو خادم دیگر هست یکی را عقل عملی گویند و یکی را عقل نظری، مثال عقل نظری چنانست که مثلاً بنّا اول تصور کند سرایی را یا کوشکی را که چون خواهد بود و با چند طاق و رواق خواهد شد و این کار عقل نظری است. بعد از آن عقل عملی، چنانکه عقل نظری تصور کرده باشد، آن را از قوت به فعل آورد و جملۀ صنعت​ها و پیشه​ها از خوردنی​ها و پوشیدنی​ها و مقام​های باشیدن از شهرها و خانه​ها و هرچه امثال این باشد، همه از نظر کردن و فرمودن عقل نظری است و فرمانبرداری عقل عملی عقل نظری را. از اینجا معلوم شد که عقل عملی خادم عقل نظری است.