Бидон ки ҳарчӣ адам ӯ зарурӣ буд ӯро мумтанеъ алўҷўд хонанд ва ҳар чаҳ вуҷӯд ӯ зарурӣ буд ӯро воҷиб алўҷўд гӯйанд ва ҳар чаҳ вуҷӯду адам ӯ ҳеҷ кадом зарурӣ набӯд ӯро мумкин алўҷўд хонанд . Акнӯн бидон ки ҳар чаҳ мавҷӯдаст ё воҷиб алўҷўдаст ё мумкини алўҷўд , бҷҳти онкии мавҷӯди дрўҷўди худ ба ғайриӣ муҳтоҷ ҳаст ё нест .

بدان که هرچه عدم او ضروری بود او را ممتنع الوجود خوانند و هر چه وجود او ضروری بود او را واجب الوجود گویند و هر چه وجود و عدم او هیچ کدام ضروری نبود او را ممکن الوجود خوانند. اکنون بدان که هر چه موجود است یا واجب الوجود است یا ممکن الوجود، بجهت آنکه موجود دروجود خود به غیری محتاج هست یا نیست.

Агар дар вуҷӯди худ ба ғайриӣ муҳтоҷ нест , онро воҷиб алўҷўд хонанд чунонкии ҳақи субҳонау таъолӣ , ва агар дар вуҷӯди худ муҳтоҷаст ба ғайриӣ , ӯро мумкин алўҷўд хонанду ӣнҷои исботи воҷиби алўҷўд зоҳир шуд чаро ки мумкиноти мавҷуданду вуҷӯди мумкинот албата аз ғайриӣ бошад ва он ғайр ҳар оина мунтаҳӣ шавад ба воҷиби алўҷўд . Ва дигари онкӣ то воҷиб алўҷўд набошад мумкини алўҷўдро мумкин натавон гуфт , яъне то аввали муҳтоҷ илайҳ набошад натавон гуфт ки фалони чиз муҳтоҷаст ба фалони чиз , пас воҷиби алўҷўд собит шуду мумкини алўҷўд дар бақои вуҷӯд агар муҳтоҷ набошад ба ғайриӣ , онро ҷавҳар гӯйанд ва агар бошад онро арз хонанд ва бидон ки бақои вуҷӯди ғайр вуҷӯдаст ; бҷҳти онкии ду касро ми​биними яке то даҳ сол беш нми​монд ва яке то сад соли ми​монд ва ҳар ду дар вуҷӯд шариканд , бҷҳти онкӣ дар ҳоли ҳаёт ҳар ду бар ҳар ду содиқаст ки мавҷуданд ; аммо бақои вуҷӯди ин сад соласту бақои вуҷӯди он дигари даҳ сол . Пас маълум шуд ки бақои вуҷӯди ғайр вуҷӯдаст . Пас мумкинот ё ҷавҳар бошанд ё арз .

اگر در وجود خود به غیری محتاج نیست، آن را واجب الوجود خوانند چنانکه حق سبحانه و تعالی، و اگر در وجود خود محتاج است به غیری، او را ممکن الوجود خوانند و اینجا اثبات واجب الوجود ظاهر شد چرا که ممکنات موجودند و وجود ممکنات البته از غیری باشد و آن غیر هر آینه منتهی شود به واجب الوجود. و دیگر آنکه تا واجب الوجود نباشد ممکن الوجود را ممکن نتوان گفت، یعنی تا اول محتاجٌ الیه نباشد نتوان گفت که فلان چیز محتاج است به فلان چیز، پس واجب الوجود ثابت شد و ممکن الوجود در بقای وجود اگر محتاج نباشد به غیری، آن را جوهر گویند و اگر باشد آن را عرض خوانند و بدان که بقای وجود غیر وجود است؛ بجهت آنکه دو کس را می​بینیم یکی تا ده سال بیش نمی​ماند و یکی تا صد سال می​ماند و هر دو در وجود شریکند، بجهت آنکه در حال حیات هر دو بر هر دو صادق است که موجودند؛ اما بقای وجود این صد سال است و بقای وجود آن دیگر ده سال. پس معلوم شد که بقای وجود غیر وجود است. پس ممکنات یا جوهر باشند یا عرض.

Ва ҷавоҳир бар панҷ қисманд : агар ҷавҳари маҳали ҷавҳар дигар ҳаст онро ҳиўлӣ гӯйанд ва он ҳолро сӯрат . Ва агар мураккаб бошад аз ҳолу маҳал , онро ҷисм хонанд ва агар аз ин ақсом салоса набошад онро ҷавҳар мФорқ хонанду ҷавҳари мФорқ агар дар аҷсом мутасарриф бошад онро нафас хонанд ва агар на , онро ақл гӯйанд ва агар миёни он ақлу зоти ҳақи таъолӣ востҳ​оӣ набошад онро ақл аввал хонанд въқли кул низ гӯйанд ва агар дар зери он ақли ҳеҷ ақл дигар набошад онро ақл фаъол хонанд ва агар дар тарафайн ӯ уқул бошанд онро ақл мутавассит хонанду нафас низ агар дар аҷсоми басит тасарруф кунад онро нафас фалакӣ хонанд .

و جواهر بر پنج قسمند: اگر جوهر محل جوهر دیگر هست آن را هیولی گویند و آن حال را صورت. و اگر مرکب باشد از حال و محل، آن را جسم خوانند و اگر از این اقسام ثلاثه نباشد آن را جوهر مُفارق خوانند و جوهر مفارق اگر در اجسام متصرف باشد آن را نفس خوانند و اگر نه، آن را عقل گویند و اگر میان آن عقل و ذات حق تعالی واسطه​ای نباشد آن را عقل اول خوانند وعقل کل نیز گویند و اگر در زیر آن عقل هیچ عقل دیگر نباشد آن را عقل فعال خوانند و اگر در طرفین او عقول باشند آن را عقل متوسط خوانند و نفس نیز اگر در اجسام بسیط تصرف کند آن را نفس فلکی خوانند.

Ва ҷисм ё басит бошад ё мураккаб ,у басит он бошад ки аз аносири арбаъа мураккаб набошад ва агар аз аносир мураккаб бошад онро ҷисм мураккаб хонанду ҷисми басит ё алавӣ бошад ё суфло . Алавӣ ҳамчун афлоку суфло ҳамчун аносир ;у алавӣ ё мунир бошад ё набошад , агар мунир бошад кавокиб гӯйанд ва агар набошад афлок гӯйанд .

و جسم یا بسیط باشد یا مرکب، و بسیط آن باشد که از عناصر اربعه مرکب نباشد و اگر از عناصر مرکب باشد آن را جسم مرکب خوانند و جسم بسیط یا عُلْوی باشد یا سُفْلی. علوی همچون افلاک و سفلی همچون عناصر؛ و علوی یا منیر باشد یا نباشد، اگر منیر باشد کواکب گویند و اگر نباشد افلاک گویند.

Ва нафас агар дар аҷсоми мураккаб мутасарриф шавад ва он ҷисмро нашав ва намо набошад , онро маъдан гӯйанд , чун зару нуқрау пирӯза ва агар нашав ва намо бошаду ҳис ва ҳаракат набошад , онро набот хонанд , мисли дарахтону гиёҳ ва агар ҳис ва ҳаракат бошад ва нутқ набошад , онро ҳайвон хонанд ва агар нутқ бошад инсон гӯйанд вдри ҷамоди нафаси табиӣ ғолибаст ва дар набот , наботӣ ва дар ҳайвон , ҳайвонӣ ва дар инсон бо ин ҳамаи нафасҳо нафаси мулкӣ низ ҳаст .

و نفس اگر در اجسام مرکب متصرف شود و آن جسم را نشو و نما نباشد، آن را معدن گویند، چون زر و نقره و پیروزه و اگر نشو و نما باشد و حس و حرکت نباشد، آن را نبات خوانند، مثل درختان و گیاه و اگر حس و حرکت باشد و نطق نباشد، آن را حیوان خوانند و اگر نطق باشد انسان گویند ودر جماد نفس طبیعی غالب است و در نبات، نباتی و در حیوان، حیوانی و در انسان با این همه نفسها نفس ملکی نیز هست.

Ва арз низ на қисмаст ,у ҷавҳарро агар бона арз ҷамъ кунем даҳ бошад , яке ҷавҳар ва на арз . Ва ин маҷмӯро мақулот ъушра хонанд воин байти маҷмӯро шомиласт :

و عرض نیز نه قسم است، و جوهر را اگر بانه عرض جمع کنیم ده باشد، یکی جوهر و نه عرض. و این مجموع را مقولات عشره خوانند واین بیت مجموع را شامل است:

Ва ин байти дигари мисоли ҳамаро шомиласт :

و این بیت دیگر مثال همه را شامل است:

Ва дар ин мақом аз аҳволи эърози ҳамин миқдор кофӣаст . Пас ҷавҳар бар панҷ қисм бошад : ақлу нафасу ҳиўлӣу ҷисму сӯрат ;у ҷисми мураккаб чун маодину наботу ҳайвону инсон ;у ҷисми басит чун афлоку аносир ва ин абёти ин маҷмӯро шомиласт :

و در این مقام از احوال اَعْراض همین مقدار کافی است. پس جوهر بر پنج قسم باشد: عقل و نفس و هیولی و جسم و صورت؛ و جسم مرکب چون معادن و نبات و حیوان و انسان؛ و جسم بسیط چون افلاک و عناصر و این ابیات این مجموع را شامل است:

Дигар бидон ки дар маротиби мураккабот , миёни маодину набот , мутавассит марҷонаст , яъне дар шаклу салобати ҳамчу сангасту лекин дар дарёи ми​рўиду ҳамчуи набот аз миёни оби брми​оид ва чун хушк шуд санги ми​грдд . Ва мутавассити миёни наботу ҳайвон , дарахт хурмоаст ки чанд хосият ҳайвон дорад , яъне чунонкӣ дар ҳайвони музаккар ва мؤнс ҳаст дар ӯ низ ҳаст , чунонкӣ то музаккари ҳайвон ба мؤнс наздик нашавад бор нагирад дарахти хурмо низ то музаккараш ндиҳанд бори надиҳад . Дигари чунонкии ҳайвонотро сари бибаранд ҳалок шаванд , дарахти хурмо низ чун сараши бибаранд ҳалок шаваду мутавассити миёни ҳайвону инсон бисёраст , аммо ончӣ зоҳиртараст копӣаст , яъне бузина , ки ҳамаи аъзоӣ ӯ ба мардум монад .

دیگر بدان که در مراتب مرکبات، میان معادن و نبات، متوسط مرجان است، یعنی در شکل و صلابت همچو سنگ است و لیکن در دریا می​روید و همچو نبات از میان آب برمی​آید و چون خشک شد سنگ می​گردد. و متوسط میان نبات و حیوان، درخت خرما است که چند خاصیت حیوان دارد، یعنی چنانکه در حیوان مذکر و مؤنث هست در او نیز هست، چنانکه تا مذکر حیوان به مؤنث نزدیک نشود بار نگیرد درخت خرما نیز تا مذکرش ندهند بار ندهد. دیگر چنانکه حیوانات را سر ببرند هلاک شوند، درخت خرما نیز چون سرش ببرند هلاک شود و متوسط میان حیوان و انسان بسیار است، اما آنچه ظاهرتر است کپی است، یعنی بوزینه، که همۀ اعضای او به مردم ماند.

Ва ин мутавасситот барои онанд ки ҳар як бдоити мартаба аъло худанду ниҳояти асфал , то силсилаи мавҷӯдоту маротиби эшон мураттаб бошад .

و این متوسطات برای آنند که هر یک بدایت مرتبۀ اعلا خودند و نهایت اسفل، تا سلسلۀ موجودات و مراتب ایشان مرتب باشد.

Пас бидон ки чун кавокиб ба амроллаи таъолӣ ҳаракат карданд , аносирро дар ҳам сириштанд то маодини пидошд . Онгоҳи набот пайдо шуд то ғизоӣ ҳайвон бошад , пас ҳайвон пайдо шуд , онгоҳ чун ҳайвон ба камол расед инсон пайдо шуд . Ва ин маъниро дар маҳали худ равшантар аз ин баён кунем ани шоءи аллоҳу аллоҳи аълам .

پس بدان که چون کواکب به امراللّه تعالی حرکت کردند، عناصر را در هم سرشتند تا معادن پیداشد. آنگاه نبات پیدا شد تا غذای حیوان باشد، پس حیوان پیدا شد، آنگاه چون حیوان به کمال رسید انسان پیدا شد. و این معنی را در محل خود روشنتر از این بیان کنیم ان شاء اللّه و اللّه اعلم.