Бидон ки тани мардумро асл аз хокасту хок ба воситаи адвори афлоку шуъоъи кавокибу имтизоҷу эътидоли аносири сӯрати хокиро бигузорад ва ба сӯрати набот мкўн шавад . Баъд аз он ғизоӣ ҳайвон шаваду онгоҳи ҳайвони ғизоӣ инсон гардад ва шояд ки он наботи худ ғизоӣ инсон шавад . Фии алҷмлаҳи он ғизоро дар муқаддама , қӯти ҷозиба ҷазб кунаду маска нигоҳ дораду ҳозима ҳазм кунаду мумайизаи касифро аз латиф ҷудо кунаду дофиъии касифро аз роҳи амъоء дафъ кунад ва ин ҳолот дар меъда бошад .

بدان که تن مردم را اصل از خاک است و خاک به واسطۀ ادوار افلاک و شعاع کواکب و امتزاج و اعتدال عناصر صورت خاکی را بگذارد و به صورت نبات مکون شود. بعد از آن غذای حیوان شود و آنگاه حیوان غذای انسان گردد و شاید که آن نبات خود غذای انسان شود. فی الجمله آن غذا را در مقدمه، قوت جاذبه جذب کند و ماسکه نگاه دارد و هاضمه هضم کند و ممیزه کثیف را از لطیف جدا کند و دافعه کثیف را از راه اَمْعاء دفع کند و این حالات در معده باشد.

Онгоҳи ончӣ латиф бошад аз меъда нақл кунад ба ҷигар ба воситаи қувваи ҷозиба ва дар ҷигари ҳамон қўт​ҳоҳмин феъл кунанд ки дрмъдаҳ карданд . Онгоҳ ҳарчӣ касиф буд ба се қисмат гардад : як қисм ба Зуҳра равад ва сафро шавад . Қисми дигар ба спрзи рўдў савдо гардаду қисми дигар ба масона равад ва бўл шавад . Ва онгоҳ ҳарчӣ латиф бошад ба урӯқ равад хӯн шавад ва дар урӯқи ҳамин қў​тҳои як бори дигари ҳамон ъмл​ҳо кунанду латиф аз касиф ҷудо кунанд .

آنگاه آنچه لطیف باشد از معده نقل کند به جگر به واسطۀ قوّۀ جاذبه و در جگر همان قوت​هاهمین فعل کنند که درمعده کردند. آنگاه هرچه کثیف بود به سه قسمت گردد: یک قسم به زهره رود و صفرا شود. قسم دیگر به سپرز رودو سودا گردد و قسم دیگر به مثانه رود و بول شود. و آنگاه هرچه لطیف باشد به عروق رود خون شود و در عروق همین قو​تها یک بار دیگر همان عمل​ها کنند و لطیف از کثیف جدا کنند.

Ончӣ касиф бошад аз мсом​ҳо берун равад , чун чирки гӯшу фазлаи бинӣу нохн​ҳоу мўиҳои сару бинӣу андому чизе ки ба арақу даллокӣ дар ҳаммом берун равад ва агар чизе бимонад ълт​ҳоу дмл​ҳоу омос​ҳо дар вуҷӯд пайдо шаваду ончӣ латиф бошад ҳар ҷузвӣ ба узвӣ равад ки лоиқ он бошад . Онгоҳи қӯти мусаввара ҳар ҷузвиро ба ранги ҳамон узв кунад ки мувофиқ он бошад ва дар ҳолати тасвири як бори дигари ҳамон қўт​ҳо ки гуфтеми ҳамин ъмл​ҳо кунанду дигарбораи касиф аз латиф ҷудо кунанду ончӣ касиф бошад бадал моитҳлл шаваду ончӣ латиф бошад қӯти муваллидаи онро ба сулб ҷазб кунад то манӣ шавад . Ва онгоҳи манӣ дар вақти муайян ба раҳм мунтақил кунад ва бо нутфаи урат ҷамъ шавад . Онгоҳ чанд рӯз ҳамчунон нутфа бошад . Баъд аз он сӯрати нутфагии бигузорад ва дар сӯрати ълқгии даройаду муддатӣ низ ълқаҳ бошад яъне ҳамчун хӯни баста . Баъд аз он мзғаҳ гардад яъне чун гӯшти хоӣидаҳ ,у рӯзӣ чанд дигар чунон бошад . Онгоҳ дар ваии урӯқу изому пӯсту гӯшти хоӣидаҳу соири аъзоъ зоҳир гардад ва дар чаҳор моҳагии рӯҳи ҳайвонӣ дар ӯ мутасарриф шаваду ғизоӣ ӯ хӯн буд ва аз роҳи ноф ба ӯ расад .

آنچه کثیف باشد از مسام​ها بیرون رود، چون چرک گوش و فضلهٔ بینی و ناخن​ها و مویهای سر و بینی و اندام و چیزی که به عرق و دلاکی در حمام بیرون رود و اگر چیزی بماند علت​ها و دمل​ها و آماس​ها در وجود پیدا شود و آنچه لطیف باشد هر جزوی به عضوی رود که لایق آن باشد. آنگاه قوت مصوره هر جزوی را به رنگ همان عضو کند که موافق آن باشد و در حالت تصویر یک بار دیگر همان قوت​ها که گفتیم همین عمل​ها کنند و دیگرباره کثیف از لطیف جدا کنند و آنچه کثیف باشد بَدَلِ مایَتَحلَّلْ شود و آنچه لطیف باشد قوت مولده آن را به صلب جذب کند تا منی شود. و آنگاه منی در وقت معین به رحم منتقل کند و با نطفهٔ عورت جمع شود. آنگاه چند روز همچنان نطفه باشد. بعد از آن صورت نطفگی بگذارد و در صورت عَلَقگی درآید و مدتی نیز علقه باشد یعنی همچون خون بسته. بعد از آن مضغه گردد یعنی چون گوشت خائیده، و روزی چند دیگر چنان باشد. آنگاه در وی عروق و عِظام و پوست و گوشت خائیده و سایر اعضاء ظاهر گردد و در چهار ماهگی روح حیوانی در او متصرف شود و غذای او خون بُود و از راه ناف به او رسد.

Аммо ибтидои ҳол ки нутфа дар раҳм уфтад ба амри ҳақ дар тарбияти Зуҳал буд ,у моҳи дувум дар тарбияти муштарӣ ,у моҳи сеюм дар тарбияти миррӣху моҳи чаҳорум дар тарбияти офтоби дигари Зуҳра , дигари Уториди пас моҳи ҳафтуми қамар , дигари Зуҳал , дигарбора чун ба муштарӣ расад ки моҳ нуҳум бошад мутаваллид шавад ва шояд ки дар ҳафт моҳагӣ мутаваллид шавад ва бақо ёбад ва бузург шавад , ва дар ҳашт моҳагӣ агар мутаваллид шавад бақои наёбад , ба сабаби онкӣ дар моҳи ҳаштуми бози тарбият ба Зуҳал расаду табиат ӯ сард ва хушкаст ҳамчун табиати мӯат ,у наҳс Акбараст ва дар нуҳуми бештар бақо ёбад ки дар тарбият муштарӣ бошад ки моҳи нуҳуми бози тарбият ба ӯ расаду муштарии гарм ватару саъд Акбарасту мизоҷ ҳаёт дорад ки гарм ва тараст . Ва аз ин тариқ ки баён карда шуд ҳақи таъолӣ дар каломи Маҷиди худ зикри фармӯдаи қавлаи таъолӣ : «у лақади хлқнои алонсони ман сулолаи ман тини сами ҷълноаҳи фии қарори макин сами хлқнои алнтФаҳи ълқаҳи Фхлқнои алълқаҳи алмзғаҳи Фхлқнои алмзғаҳи ъзомои Фксўнои алъзоми лҳмосми аншأноаҳи хлқои охири Фтборки аллоҳи аҳсани алхолқин » .

اما ابتدای حال که نطفه در رحم افتد به امر حق در تربیت زحل بود، و ماه دوم در تربیت مشتری، و ماه سوم در تربیت مریخ و ماه چهارم در تربیت آفتاب دیگر زهره، دیگر عطارد پس ماه هفتم قمر،دیگر زحل،دیگرباره چون به مشتری رسد که ماه نهم باشد متولد شود و شاید که در هفت ماهگی متولد شود و بقا یابد و بزرگ شود، و در هشت ماهگی اگر متولد شود بقا نیابد، به سبب آنکه در ماه هشتم باز تربیت به زحل رسد و طبیعت او سرد و خشک است همچون طبیعت موت، و نحس اکبر است و در نهم بیشتر بقا یابد که در تربیت مشتری باشد که ماه نهم باز تربیت به او رسد و مشتری گرم و تر و سعد اکبر است و مزاج حیات دارد که گرم و تر است. و از این طریق که بیان کرده شد حق تعالی در کلام مجید خود ذکر فرموده قوله تعالی: «و لقد خلقنا الانسان من سلالة من طین ثم جعلناه فی قرار مکین ثم خلقنا النطفة علقة فخلقنا العلقة المضغة فخلقنا المضغة عظاما فکسونا العظام لحماثم انشأناه خلقاً آخر فتبارک اللّه احسن الخالقین».

Акнӯн аз ин тақрир маълум шуд ки асли бадани мардум аз хокаст ва он хок набот шуд ва он наботи ғизои ҳайвону ҳайвони ғизои инсон ва он ғизо нутфа шуду нутфа , ълқаҳу ълқаҳ , мзғаҳ шуд . Онгоҳи урӯқу изом пайдо шуд , онгоҳ мутаваллид шуду баъд аз он бақо ёбад ё наёбад .

اکنون از این تقریر معلوم شد که اصل بدن مردم از خاک است و آن خاک نبات شد و آن نبات غذای حیوان و حیوان غذای انسان و آن غذا نطفه شد و نطفه، علقه و علقه، مضغه شد. آنگاه عروق و عظام پیدا شد، آنگاه متولد شد و بعد از آن بقا یابد یا نیابد.

Акнӯн бидон эй толиби роҳи ҳақ ки аз чандини ҳазор ҳазор зарраи хок , як зарра беш набот нашавад вози чандини ҳазор ҳазор набот , аз ашҷору асмор , андакии ҷузъ ҳайвон шавад ва аз чандини ҳазор ҳайвон , яке ғизоӣ инсон шавад ва аз чандини ҳазор ҳазор ҷузъи инсон , яке қатра манӣ шаваду азчндини ҳазор ҳазор қатраи манӣ , яке нутфа шавад ва аз чандини ҳазор ҳазор нутқаи яке ба раҳм нақл кунад ва аз чандини ҳазор ҳазор нутфа ба раҳми рафта , яке мутаваллид шавад вози чандини ҳазор ҳазор мавлуд , яке бақо ёбад ва аз чандини ҳазор ҳазор бақо ёфта , яке ислом оварад вози чандини ҳазор мусулмони яке имони орад ва аз чандини ҳазор муъмини яке толиб бошад ва аз чандини ҳазор толиб , яке солик бошад ва аз чандини ҳазор солик , яке восил шаваду мақсӯд аз ҷмлҳмўҷўдоти он як шахс бошаду боқии ҳамаи туфайли вуҷӯд ӯ ,у муҳаққиқон дар ин маънии чунин гФтҳ​онд :

اکنون بدان ای طالب راه حق که از چندین هزار هزار ذرّۀ خاک، یک ذره بیش نبات نشود واز چندین هزار هزار نبات، از اشجار و اثمار، اندکی جزء حیوان شود و از چندین هزار حیوان، یکی غذای انسان شود و از چندین هزار هزار جزء انسان، یکی قطرۀ منی شود و ازچندین هزار هزار قطرۀ منی، یکی نطفه شود و از چندین هزار هزار نطقه یکی به رحم نقل کند و از چندین هزار هزار نطفۀ به رحم رفته، یکی متولد شود واز چندین هزار هزار مولود، یکی بقا یابد و از چندین هزار هزار بقا یافته، یکی اسلام آورد واز چندین هزار مسلمان یکی ایمان آرد و از چندین هزار مؤمن یکی طالب باشد و از چندین هزار طالب، یکی سالک باشد و از چندین هزار سالک، یکی واصل شود و مقصود از جملۀموجودات آن یک شخص باشد و باقی همه طفیل وجود او، و محققان در این معنی چنین گفته​اند:

Акнӯн бидон ки чун мбдءро маълум кардӣ маъодро низ маълум бояд кард , ба ҳукми кули шийъи ирҷъи илои асла . Ва чун шахс хоҳад ки ба маъоди худ авд кунад , Маслан мардӣ бошад пер , чун манозили маъодро қатъ кардан оғоз кунад худро пеш аз перӣ донад ки кҳл бӯдаасту пеш аз он ҷавону пеш аз он нўхостаҳу пеш аз он Тифлу пеш аз он дар раҳми модар ҷанин бӯдау пеш аз он мзғаҳу пеш аз он ълқаҳу пеш аз он нутфау пеш аз он ғизои падар ва модар бӯдааст аз ҳайвонӣ ё наботӣу пеш аз он аҷзоӣ аносир бӯдаасту пеш аз он ҷисми мутлақу пеш аз он табиат мутлақ бӯдааст . Ва чун солики бад-ӣн мқом​ҳо раседу биёбони аҷсомро тамомӣ қатъ карду ҳиҷоби зулмонеро рафъ кард , ҳафтод ҳазор ҳиҷоб ки ривояти крдҳ​онд ки Мустафои алайҳи ассалом фармӯдааст ки дар миёни банда ва ҳақ ҳаст аз нуру зулмат , тамомии ҳуҷбро муртафаъ гардонид .

اکنون بدان که چون مبدء را معلوم کردی معاد را نیز معلوم باید کرد، به حکم کل شیء یرجع الی اصله. و چون شخص خواهد که به معاد خود عود کند، مثلاً مردی باشد پیر، چون منازل معاد را قطع کردن آغاز کند خود را پیش از پیری داند که کَهْل بوده است و پیش از آن جوان و پیش از آن نوخاسته و پیش از آن طفل و پیش از آن در رحم مادر جنین بوده و پیش از آن مضغه و پیش از آن علقه و پیش از آن نطفه و پیش از آن غذای پدر و مادر بوده است از حیوانی یا نباتی و پیش از آن اجزای عناصر بوده است و پیش از آن جسم مطلق و پیش از آن طبیعت مطلق بوده است. و چون سالک بدین مقام​ها رسید و بیابان اجسام را تمامی قطع کرد و حجاب ظلمانی را رفع کرد، هفتاد هزار حجاب که روایت کرده​اند که مصطفی علیه السلام فرموده است که در میان بنده و حق هست از نور و ظلمت، تمامی حجب را مرتفع گردانید.

Акнӯн бидон ки бадан аз аносири арбаъа мавҷӯд гашта ба амри ҳақ ва аз чаҳор арқони мухталифи ҷамъи омада ва ин аҷзои биттабъ ҳар ҷузъии доимо ба кули хўдмоилнд ва ба тадриҷ ба тарафи кули худ ми​рўнду далел бар инки аҷзои доим ба кул худ моиланд онаст ки мардуми гуруснаи ми​шўнду гурусна шудан эшон аз онаст ки чун аҷзо ба тарафи кул равон шуданд ва баъзе бирафтанд ҷисм заъиф шуд ва чун он шахс чизе хӯрд бадали моитҳлл ҳосил шуд он заъф намонад ва ҳарчӣ ба таҳлили берун шуда бошад бақадр он аз аносир дар бадан боз ояд , бҷҳти онкии ғизои мардум ё наботӣ хоҳад буд ё ҳайвонӣ ва ҳар ду мураккаб аз аносири арбъҳ​онд . Пас бҳқиқти он аҷзо ки бадани моро бӯдааст дар панҷ солагии таҳлил рафтааст ва ин аҷзо ки дар шаш солагӣаст ҳамаи ғайри он аҷзоаст ки аз батни модар ба зуҳӯри омдҳФ чаро ки ба мрўролоём ба таҳлили рафтау бадали он аз ғизои пайдо шудау мисоли ин чунон бошад ки шахсеи Маслан харгоҳӣ бузанд ки ҳамаи чӯбҳои он сурх бошад ва дар ҳар панҷ рӯз бияёд ва як чӯби сурх аз онҷои беруни бараду чӯбии сифед ба ҷои он наад .

اکنون بدان که بدن از عناصر اربعه موجود گشته به امر حق و از چهار ارکان مختلف جمع آمده و این اجزا بالطبع هر جزئی دائماً به کل خودمایلند و به تدریج به طرف کل خود می​روند و دلیل بر اینکه اجزا دایم به کل خود مایلند آنست که مردم گرسنه می​شوند و گرسنه شدن ایشان از آنست که چون اجزا به طرف کل روان شدند و بعضی برفتند جسم ضعیف شد و چون آن شخص چیزی خورد بَدَل مایتحلل حاصل شد آن ضعف نماند و هرچه به تحلیل بیرون شده باشد بقدر آن از عناصر در بدن باز آید، بجهت آنکه غذای مردم یا نباتی خواهد بود یا حیوانی و هر دو مرکب از عناصر اربعه​اند. پس بحقیقت آن اجزا که بدن ما را بوده است در پنج سالگی تحلیل رفته است و این اجزا که در شش سالگی است همه غیر آن اجزا است که از بطن مادر به ظهور آمدهف چرا که به مرورالایام به تحلیل رفته و بدل آن از غذا پیدا شده و مثال این چنان باشد که شخصی مثلاً خرگاهی بزند که همۀ چوبهای آن سرخ باشد و در هر پنج روز بیاید و یک چوب سرخ از آنجا بیرون برد و چوبی سفید به جای آن نهد.

Ба тадриҷи рӯзгор чун назар кунӣ харгоҳ ҳамчунон зада бошад валикини чӯбҳои харгоҳи дигргўн шуда бошад ва дар ин мухтасари ин қадар кофӣаст ва дар мавзеи худ ин мабоҳис хоҳад омад .

به تدریج روزگار چون نظر کنی خرگاه همچنان زده باشد ولیکن چوبهای خرگاه دیگرگون شده باشد و در این مختصر این قدر کافی است و در موضع خود این مباحث خواهد آمد.

Акнӯн бдонкаҳи ин олами моро чун модар меҳрбонаст , Маслан ҳамчунон ки модари фарзандро ми​прўрд ва он ғизоҳо ки Тифли нми​тўонд хӯрдан , худ ми​хўрд то дар бадан ӯ шери ми​шўду лоиқи ғизои Тифли ми​грдду онгоҳи он шерро аз ду пистон ба фарзанди ми​рсонд ; олам низ модар моасту аносири арбаъаро ки мо нми​тўоним хӯрд , ми​прўрд то лоиқи ғизоӣ мо гардад . Баъд аз он аз роҳи набот ё ҳайвон ки ду пистон оламанд ба мо ми​хўронд ва мо бҳқиқти ин замон дар батн модар худем ки оламасту ончии расӯли алайҳи ассалом фармӯдааст ки : « алсъиди ман саъди фии батни ИМАу алшқии шқии фии батни ИМА » , муҳаққиқони ҳамин таъвили крдҳ​онд ки гуфта шуд . Ва ин маънии мувофиқи ин оятаст қавлаи таъолӣ : « ман кони фии ҳзаҳи аъамии Фҳўи фии алохраҳи аъамӣу азли сбило » .

اکنون بدانکه این عالم ما را چون مادر مهربان است، مثلاً همچنان که مادر فرزند را می​پرورد و آن غذاها که طفل نمی​تواند خوردن،خود می​خورد تا در بدن او شیر می​شود و لایق غذای طفل می​گردد و آنگاه آن شیر را از دو پستان به فرزند می​رساند؛ عالم نیز مادر ما است و عناصر اربعه را که ما نمی​توانیم خورد، می​پرورد تا لایق غذای ما گردد. بعد از آن از راه نبات یا حیوان که دو پستان عالمند به ما می​خوراند و ما بحقیقت این زمان در بطن مادر خودیم که عالم است و آنچه رسول علیه السلام فرموده است که: «السعید من سعد فی بطن امّه و الشقی شقی فی بطن امّه»، محققان همین تأویل کرده​اند که گفته شد. و این معنی موافق این آیت است قوله تعالی: «من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی و اضل سبیلا».

Яъне ҳар ки дар ин олам нобӣно бошад дар он олам низ нобӣно бошаду мурод аз ин нобӣноӣ зоҳир нест ба иттифоқи уламо , бҷҳти онкӣ шояд касе дар ин олами зоҳир аъамӣ бошаду муъмину амал солеҳ кунад дар он олами ҳақи таъолӣ ӯро чшм​ҳои равшан ато кунад . Пас маълум шуд ки ин нобиноӣӣ , нобиноӣии чашм маънӣаст яъне ӣнҷои ҳаркии бҳқиқти худоиро набинад ва нашносад дарони олам низ набинад ва нашносад ва низ ҳазрати Мустафои алайҳи ассаломи фармӯда ки : « комаи тъишўни тмўтўну кмотмўтўни тбъсўну комаи тбъсўни тҳшрўн » . Ва ин маъниро орифони гФтҳ​онд :

یعنی هر که در این عالم نابینا باشد در آن عالم نیز نابینا باشد و مراد از این نابینای ظاهر نیست به اتفاق علما، بجهت آنکه شاید کسی در این عالم ظاهر اعمی باشد و مؤمن و عمل صالح کند در آن عالم حق تعالی او را چشم​های روشن عطا کند. پس معلوم شد که این نابینائی، نابینائی چشم معنی است یعنی اینجا هرکه بحقیقت خدای را نبیند و نشناسد درآن عالم نیز نبیند و نشناسد و نیز حضرت مصطفی علیه السلام فرموده که: «کما تعیشون تموتون و کماتموتون تبعثون و کما تبعثون تحشرون». و این معنی را عارفان گفته​اند:

Ва ин худ зоҳир ва равшанаст ки нобӣнои модарзодро ҳечкас алоҷ натавонад кард . Пас саодати ҷовдонӣу биноӣии ду ҷаҳонии ӣнҷои ҳосил бояд кард ки ҳануз дар батн модарем , яъне дръолмим , то онгоҳ ки аз ин олам биравем дар шақовату нобиноӣӣ сармадӣ намонем ва ин нобиноӣӣ ба ғайр он нест ки касе худро набинад ва нашносаду ҳақиқати худро надонад ва чун чунин бошад худоиро низ надида ва нашинохта бошаду ҷумлаи пайғамбарони бҷҳти ин маънии омдҳ​онд ва даъват намӯда томрдмро аз ин нобиноӣӣ бино гардонанд ва аз ин ғифлати огоҳи созанд , пеш аз он ки вақт рафтан эшон ояд то нобӣно нараванд ки онгоҳи ҳеҷ муолиҷа суд надораду авлиёъ низ бар ин тариқи мардумро даъвати крдҳ​онду ми​кннд ва ба роҳи худошиносии ми​рўнди вози ин нобиноӣии халоси ми​дҳнд ва дар ин олами халқро худобину хдодони ми​сознд ба воситаи риёзату хлўоту маърифати нафасу амали солеҳ ки : « Фмни кони ирҷўи лқоءи рабаи Флиъмл амалан солҳоу лоишрки бъбодаҳи рабаи аҳдо » .

و این خود ظاهر و روشن است که نابینای مادرزاد را هیچکس علاج نتواند کرد. پس سعادت جاودانی و بینائی دو جهانی اینجا حاصل باید کرد که هنوز در بطن مادریم، یعنی درعالمیم، تا آنگاه که از این عالم برویم در شقاوت و نابینائی سرمدی نمانیم و این نابینائی به غیر آن نیست که کسی خود را نبیند و نشناسد و حقیقت خود را نداند و چون چنین باشد خدای را نیز ندیده و نشناخته باشد و جملهٔ پیغمبران بجهت این معنی آمده​اند و دعوت نموده تامردم را از این نابینائی بینا گردانند و از این غفلت آگاه سازند، پیش از آن که وقت رفتن ایشان آید تا نابینا نروند که آنگاه هیچ معالجه سود ندارد و اولیاء نیز بر این طریق مردم را دعوت کرده​اند و می​کنند و به راه خداشناسی می​روند واز این نابینائی خلاص می​دهند و در این عالم خلق را خدابین و خدادان می​سازند به واسطهٔ ریاضت و خلوات و معرفت نفس و عمل صالح که: «فمن کان یرجو لقاء ربّه فلیعمل عملاً صالحاً و لایشرک بعبادة ربّه احدا».