Ҳариси ганҷи баннои гуҳари санҷ

حریص گنج بنای گهر سنج

Бигуфт ин кор мумкин нест бе ганҷ

بگفت این کار ممکن نیست بی‌گنج

Бибояд ганҷӣ аз гавҳари кушодан

بباید گنجی از گوهر گشادن

Гиреҳ аз симу қуфл аз зари кушодан

گره از سیم و قفل از زر گشادن

Буд бар зари мадори кори олам

بود بر زر مدار کار عالم

Ба зар осон шавад душвори олам

به زر آسان شود دشوار عالم

Агар хоҳии ҳунарро сахти бозу

اگر خواهی هنر را سخت بازو

Зар бесанг бояд дар тарозу

زر بی سنگ باید در ترازو

Ба халқу лутф хотирҳо шавад ром

به خلق و لطف خاطرها شود رام

Зар ва симаст дом , он донаи дом

زر و سیم است دام، آن دانهٔ دام

Ду чиз омад каманди ҳӯшмандон

دو چیز آمد کمند هوشمندان

Каз он банданд пои арҷмандон

کز آن بندند پای ارجمندان

Яке ҷўдӣ ки беминнат диҳад ком

یکی جودی که بی‌منت دهد کام

Яке халқӣ ки бенафрат занад гом

یکی خلقی که بی‌نفرت زند گام

Биравгар зини ду дар зотат яке нест

برو گر زین دو در ذاتت یکی نیست

Ки дар дастати каманд зиракӣ нест

که در دستت کمند زیرکی نیست

БгФтндш ки мо санъат шиносем

بگفتندش که ما صنعت شناسیم

Ҳунарро поя қимат шиносем

هنر را پایهٔ قیمت شناسیم

Ту санъат кун ки зари худ бешумор аст

تو صنعت کن که زر خود بی‌شمار است

Ба пеши мо ҳунарро аътборост

به پیش ما هنر را اعتباراست

Ҳунар камёб бошад зар басӣ ҳаст

هنر کمیاب باشد زر بسی هست

Ҳунар чизеаст кон бо кам касе ҳаст

هنر چیزیست کان با کم کسی هست

Ҳар он ҷавҳар ки ноёбсти конаш

هر آن جوهر که نایابست کانش

Чу пайдо шуд буд нарх гаронаш

چو پیدا شد بود نرخ گرانش

Ба зари нарх ҳунар ҳаст аз ҳунари давр

به زر نرخ هنر هست از هنر دور

Чаҳ некӯ гуфт он устоди машҳур

چه نیکو گفت آن استاد مشهور

Ҳар он санъат ки брснҷӣ ба молӣ

هر آن صنعت که برسنجی به مالی

Баҳои гавҳарӣ бошад суфолӣ

بهای گوهری باشد سفالی

Ба ганҷи симу зари бнўохтндш

به گنج سیم و زر بنواختندش

Ба шуғли хеши розии сохтндш

به شغل خویش راضی ساختندش

Ба таъриф ва ба таҳсин ва ба таъзим

به تعریف و به تحسین و به تعظیم

Ба анъом ва ба эҳсони зару сим

به انعام و به احسان زر و سیم

Ба марди тешаи санҷи сахти бозу

به مرد تیشه سنج سخت بازو

Чу зар карданд гавҳар дар тарозу

چو زر کردند گوهر در ترازو

зи кори корфармоён бар ошуфт

ز کار کارفرمایان بر آشفت

Гиреҳ бар гӯша абрӯ зад ва гуфт

گره بر گوشهٔ ابرو زد و گفت

Магар аз баҳри зари мо кор санҷем

مگر از بهر زر ما کار سنجیم

зи майли табъи худ зинсон ба ранҷем

ز میل طبع خود زینسان به رنجیم

Чаҳ мояи зар ки мо бар боди додем

چه مایه زر که ما بر باد دادیم

Аз он рӯзӣ ки бозу бар кушодем

از آن روزی که بازو بر گشادیم

Ба завқи корфармо кор созем

به ذوق کارفرما کار سازیم

зи музди корфармо бе ниёзем

ز مزد کارفرما بی‌نیازیم

Балӣ гуфтед дар пешонии мард

بلی گفتید در پیشانی مرد

Навиштаи ҳолати пинҳонии мард

نوشته حالت پنهانی مرد

Барои сӯрати ботини намое

برای صورت باطن نمایی

Чунин ойӣна Эй бошад худоӣ

چنین آیینه‌ای باشد خدایی

зи ганҷ осӯда бошад он ҳунари санҷ

ز گنج آسوده باشد آن هنر سنج

Ки пинҳонаш ба ҳар бозуаст сади ганҷ

که پنهانش به هر بازوست سد گنج

Тиҳии дастии хурӯшад аз ғами қӯт

تهی دستی خروشد از غم قوت

Ки ӯро нест бозуи банди ёқӯт

که او را نیست بازو بند یاقوت

Ба нохуни тангдастӣ гӯ бикун кон

به ناخن تنگدستی گو بکن کان

Ки алмосаш набошад дар нигини дон

که الماسش نباشد در نگین دان

Туро донем муҳтоҷӣ ба зар нест

ترا دانیم محتاجی به زر نیست

Ки сади ганҷат ба пои як ҳунар нест

که سد گنجت به پای یک هنر نیست

Ба завқи корфармои пеш на пой

به ذوق کارفرما پیش نه پای

Ки хезади завқи кор аз корфармо

که خیزد ذوق کار از کارفرما

Агар ту корфарморо бадоне

اگر تو کارفرما را بدانی

Чу нақши санг дар кораши Бамоне

چو نقش سنگ در کارش بمانی

Бигуфт ин корфармои худ кадом аст

بگفت این کارفرما خود کدام است

Ки дарҳари нисбатии кораш тамом аст

که درهر نسبتی کارش تمام است

БгФтндш ки он ширини машҳур

بگفتندش که آن شیرین مشهور

Казу парвизро шурӣаст дар шӯр

کزو پرویز را شوریست در شور

зи ном ӯ қиёси кор ӯ кун

ز نام او قیاس کار او کن

Ҳаловатсанҷӣ гуфтор ӯ кун

حلاوت سنجی گفتار او کن

На танҳо дидаи ҷосус ҷамол аст

نه تنها دیده جاسوس جمال است

Ки роҳи гӯши ҳам роҳ хаёл аст

که راه گوش هم راه خیال است

Ба комаши дрншсти он ном чун нӯш

به کامش درنشست آن نام چون نوش

Чунон каш талхкомӣ шуд фаромӯш

چنان کش تلخکامی شد فراموش

Аз он номаш ки ҷунбиш дар забон буд

از آن نامش که جنبش در زبان بود

Асар дар ҳалу ақди устихон буд

اثر در حل و عقد استخوان بود

Аз он ҷунбиш ки дар арқон фитодаш

از آن جنبش که در ارکان فتادش

Тазалзул дар банноӣ ҷон фитодаш

تزلزل در بنای جان فتادش

Аз он номаш ба ҷон майлӣ даромад

از آن نامش به جان میلی درآمد

Чаҳ майлӣ каз дараш силӣ даромад

چه میلی کز درش سیلی درآمد

Аз он сайлаш ки дар рафт аз раҳи гӯш

از آن سیلش که در رفت از ره گوش

Нигун шуд сақфу тоқи хонаи ҳуш

نگون شد سقف و طاق خانهٔ هوش

Ба устодии раҳи он сайл май баст

به استادی ره آن سیل می‌بست

Дили худро гузар бар майл май баст

دل خود را گذر بر میل می‌بست

Бигуфт онгаҳ бад-ӣн шуғлам фитад рой

بگفت آنگه بدین شغلم فتد رای

Ки уфтад чашми ман бар корфармоӣ

که افتد چشم من بر کارفرمای

БгФтндш чунин бошад балии хез

بگفتندش چنین باشد بلی خیز

Басаст ин нозҳои санъат омез

بس است این نازهای صنعت‌آمیز

?герати ҳасани ҳунар пурноз дорад

گرت حسن هنر پرناز دارد

Ки ёрад то аз онат боз дорад

که یارد تا از آنت باز دارد

зи ҳасани онҷо ки бошад нисбатии ом

ز حسن آنجا که باشد نسبتی عام

Буд нозӣ , чунин шуд расми айём

بود نازی، چنین شد رسم ایام

Вале ин ноз ҳар ҷои дрнгирд

ولی این ناز هر جا درنگیرد

Буд каси каш ба коҳӣ бар нагирад

بود کس کش به کاهی بر نگیرد

Сахиро парда зинсон ме кушоданд

سخی را پرده زینسان می‌گشادند

Ғараз аз парда берун ме ниҳоданд

غرض از پرده بیرون می‌نهادند

Иборат бо кноит ёр ме шуд

عبارت با کنایت یار می شد

Ба нуктаи муддао изҳор ме шуд

به نکته مدعا اظهار می‌شد

Аз он тухмӣ ки мекарданд дар гул

از آن تخمی که می‌کردند در گل

Вафо май рстш аз ҷон , меҳр аз дил

وفا می‌رستش از جان، مهر از دل

Чунонаш меҳр ғолиб шуд дар он ком

چنانش مهر غالب شد در آن کام

Ки раҳ май хост тай созад ба як гом

که ره می‌خواست طی سازد به یک گام

Ҳавои дил чу гардад рағбати ангез

هوای دل چو گردد رغبت‌انگیز

зи ҷон фарёд бархезад ки ҳони хез

ز جان فریاد برخیزد که هان خیز

Тақозои дили умеди пурвирд

تقاضای دل امید پرورد

Тан аз ҷон тоқ созад ҷони зи тани фард

تن از جان طاق سازد جان ز تن فرد

Ҳавасро дар гиребон ахгар афтод

هوس را در گریبان اخگر افتاد

Сабуриро хск дар бистар афтод

صبوری را خسک در بستر افتاد

Дилии пари орзӯ , ҷонии ҳавои хоҳ

دلی‌پر آرزو، جانی هوا خواه

Саропои вуҷӯди омодаи роҳ

سراپای وجود آمادهٔ راه

Ба эшон гуфт агар рафтан зарур аст

به ایشان گفت اگر رفتن ضرور است

Таваққуф аз салоҳи кор давр аст

توقف از صلاح کار دور است

Касе каши азмро беҳзм шуд пеш

کسی کش عزم را بی‌حزم شد پیش

Чу маҳбӯсон буд дар хонаи хеш

چو محبوسان بود در خانهٔ خویش

Ба зиндон гар равад аз боғу бустон

به زندان گر رود از باغ و بستان

Диранги бӯстон бандаст зиндон

درنگ بوستان بند است زندان

Чу дидандаш ба рафтани устуворӣ

چو دیدندش به رفتن استواری

Дар он носозгории созгорӣ

در آن ناسازگاری سازگاری

Стўдндш ба таъриф ва ба таҳсин

ستودندش به تعریف و به تحسین

Ба зоҳир аз худу пинҳони зи ширин

به ظاهر از خود و پنهان ز شیرین

Талабро кафши пеш по ниҳоданд

طلب را کفش پیش پا نهادند

Ғаразро рахт дар саҳро ниҳоданд

غرض را رخت در صحرا نهادند

Ҷҳониднд бар саҳрои зи анбӯҳ

جهانیدند بر صحرا ز انبوه

Аннан доданд бар ҳанҷори он кӯҳ

عنان دادند بر هنجار آن کوه

Ба завқи хеш ҳар як нуктаи пайванд

به ذوق خویش هر یک نکته پیوند

Суханро бар мазоқи худ зи сади банд

سخن را بر مذاق خود ز سد بند

Амали пайванди ишқи тозаи оғоз

عمل پیوند عشق تازه آغاز

Ниҳон аз як ба як дар пӯзиши роз

نهان از یک به یک در پوزش راز

Аз ин пурседӣ одоби бисоташ

از این پرسیدی آداب بساطش

Вазони тартиби асбоби нишоташ

وزان ترتیب اسباب نشاطش

Ки дар базмаши бисоти ороӣ аз кист

که در بزمش بساط آرایی از کیست

Бисоташро нишотафзое аз кист

بساطش را نشاط افزایی از کیست

Мазоқашро чаҳ заҳраст ва чаҳ тирёк

مذاقش را چه زهر است و چه تریاک

Ҳавас сӯзаст табъаш ё ҳўснок

هوس سوز است طبعش یا هوسناک

Дилаш сахтаст ё нарм аст чунаст

دلش سخت است یا نرم است چونست

Итобаш беш ё лутфаш фузунаст

عتابش بیش یا لطفش فزونست

Ғурурӣ хоҳадаш бӯдан ба ночор

غروری خواهدش بودن به ناچار

Ки асбоб ғурураш ҳаст бисёр

که اسباب غرورش هست بسیار

Бигӯедам ки Рахш бе ниёзӣ

بگوییدم که رخش بی نیازی

Куҷо тозад куҷои орад ба бозӣ

کجا تازد کجا آرد به بازی

БгФтндш ки ореи пар ғурур аст

بگفتندش که آری پر غرور است

Вале ҷое ки истиғно зарур аст

ولی جایی که استغنا ضرور است

Тағофулҳои ӯ бо тоҷдорон

تغافلهای او با تاجداران

Тавозуъҳои ӯ бо хоксорон

تواضعهای او با خاکساران

Кас ар мискин буд мискин навозаст

کس ار مسکین بود مسکین نوازست

Вагар на пои истиғно дароз аст

و گر نه پای استغنا دراز است

Саҳоб раҳматасту сахти борон

سحاب رحمت است و سخت باران

Вале бар киштзори аҷзи корон

ولی بر کشتزار عجز کاران

Аз он абрӣ ки гардад қатраи ангез

از آن ابری که گردد قطره‌انگیز

Кунад аз ршҳаҳи худ сабзаи нўхиз

کند از رشحهٔ خود سبزه نوخیز

Чу ояд вақти он кони сабза тар

چو آید وقت آن کان سبزهٔ تر

Расад ҷое каз он деҳқон хӯрд бар

رسد جایی کز آن دهقان خورد بر

Фурӯи боради чунон муҳками тагаргӣ

فرو بارد چنان محکم تگرگی

Ки неи шохаш баҷо монад на баррагӣ

که نی شاخش بجا ماند نه برگی

Чунон абрӣ кигар бар хушки хорӣ

چنان ابری که گر بر خشک خاری

Нами худро диҳад гоҳе гузорӣ

نم خود را دهد گاهی گذاری

Чунон нашӯй диҳад дарбори он хор

چنان نشوی دهد دربار آن خار

Ки нахлӣ гардаду оради рутаби бор

که نخلی گردد و آرد رطب بار

Вафои тухмии сети руста аз гул ӯ

وفا تخمی‌ست رسته از گل او

Фаромӯшӣ намедонад дил ӯ

فراموشی نمی‌داند دل او

Дилӣ дорад кигар мӯрӣ шавад риш

دلی دارد که گر موری شود ریش

Ба сад узраш фиристад марҳами хеш

به سد عذرش فرستد مرهم خویش

Ба як ?има биёбад як ҷаҳони роз

به یک ایما بیابد یک جهان راز

Ба як дидан бигӯед сади чунон боз

به یک دیدن بگوید سد چنان باز

зи шухӣҳо ки махсӯс ҷавонӣаст

ز شوخیها که مخصوص جوانیست

Ту гӯйии ошиқи мураккаби дўонист

تو گویی عاشق مرکب دوانیست

Ба хосон бар нишаста субҳ то шом

به خاصان بر نشسته صبح تا شام

Надорад ҳеҷ ҷои як зарраи ором

ندارد هیچ جا یک ذره آرام

Азин ҷониб дуанд тир дар шаст

ازین جانب دواند تیر در شست

Шавад зи онсӯии мурғи кушта дар даст

شود ز آنسوی مرغ کشته در دست

Яке чобуки анонаши зер зин аст

یکی چابک عنانش زیر زین است

Ки не бар осмон , не бар замин аст

که نی بر آسمان، نی بر زمین است

Ҳар он ҷунбиш ки бар хотири гузашта

هر آن جنبش که بر خاطر گذشته

Бидон мизон Аннан андоз гашта

بدان میزان عنان انداز گشته

Равад бар роҳи мӯии пари хаму печ

رود بر راه موی پر خم و پیچ

Ки печ ва хам наҷунбад зон шудан ҳеҷ

که پیچ و خم نجنبد زان شدن هیچ

Гараш уфтад ба чашми мӯри рафтор

گرش افتد به چشم مور رفتار

Нагардад вар аз он рафтани хабардор

نگردد ور از آن رفتن خبردار

Битозад он қадри рӯзяши кони роҳ

بتازد آنقدر روزیش کان راه

Напуед аблақи гардун ба як моҳ

نپوید ابلق گردون به یک ماه

Ҳамон дар рақс бошад зери рониш

همان در رقص باشد زیر رانش

Агар тозад ҷаҳони андари ҷаҳонаш

اگر تازد جهان اندر جهانش

Бирақсад чун нрқсди ореи оре

برقصد چون نرقصد آری آری

Ки дорад ончунон чобуки саворӣ

که دارد آنچنان چابک سواری

Саворӣ чун савори лаъиби доне

سواری چون سوار لعب دانی

Савории худ сару чобуки аноне

سواری خود سر و چابک عنانی

Чу хусравгар чу хусрав сад ҳазоранд

چو خسرو گر چو خسرو سد هزارند

Чу ӯ раҳ сар кунад дунбола доранд

چو او ره سر کند دنباله دارند

Битозад аз канора дар миёна

بتازد از کناره در میانه

Ба болои бардаи дасту тозӣона

به بالا برده دست و تازیانه

зи шухӣ дар паии ин як дуанд

ز شوخی در پی این یک دواند

Ба бозӣ бар сари он як ҷаҳонад

به بازی بر سر آن یک جهاند

Кунун ҳар ҷо ки ҳаст андари савории сет

کنون هر جا که هست اندر سواری‌ست

Шикор андоз Кебеки кӯҳсории сет

شکار انداز کبک کوهساری‌ست

Бигуфто ваа чаҳ хуш бошад ки ногоҳ

بگفتا وه چه خوش باشد که ناگاه

Самандашро гузор уфтад бар ин роҳ

سمندش را گذار افتد بر این راه

БгФтндш ки роҳӣ нест бисёр

بگفتندش که راهی نیست بسیار

Аз ӣнҷо то ба он домони кҳсор

از اینجا تا به آن دامان کهسار

Аҷаб набӯд ки ояд аз паии гашт

عجب نبود که آید از پی گشت

Ки наздикаст он саҳро ба ин дашт

که نزدیک است آن صحرا به این دشت

Яке сдгшти шавқу изтиробаш

یکی سدگشت شوق و اضطرابش

зи дили якбора тоқат рафту тобиш

ز دل یکباره طاقت رفت و تابش

Ҳуҷум оварад рағбатҳои ҷонӣ

هجوم آورد رغبتهای جانی

Саропо дида шуд дар дидаи бонӣ

سراپا دیده شد در دیده‌بانی

На як дидани ҳамаи дасташи назари гоҳ

نه یک دیدن همه دستش نظر گاه

Нишондаи сади нигаҳ дар ҳар гузаргоҳ

نشانده سد نگه در هر گذرگاه

Балӣ чун орзӯ дар дил наад гом

بلی چون آرزو در دل نهد گام

Назар гардад муҷовир дар раҳи ком

نظر گردد مجاور در ره کام

Ба васвоси гумони орзӯманд

به وسواس گمان آرزومند

Ба роҳи орзӯ солӣ шавад банд

به راه آرزو سالی شود بند

Асосӣ дорад ин умеди дидор

اساسی دارد این امید دیدار

Ки натавон канданаш коҳии зи девор

که نتوان کندنش کاهی ز دیوار

Агар сади теша ҳурмон шавад тез

اگر سد تیشهٔ حرمان شود تیز

Нагардад гирди ин беҷунбиш омез

نگردد گرد این بی جنبش‌آمیز

Нафарсоед баннои устувораш

نفرساید بنای استوارش

Насозад куҳнаи тӯли интизораш

نسازد کهنه طول انتظارش

Хушаст умеду умеди хуши анҷом

خوش است امید و امید خوش انجام

Ки дар резад ба якбор аз дару бом

که در ریزد به یکبار از در و بام

Хушо умед агар ояд фародаст

خوشا امید اگر آید فرادست

Хушо бахт касе кин давлаташ ҳаст

خوشا بخت کسی کاین دولتش هست

Таку пўии назар аз ҳади гузашта

تک و پوی نظر از حد گذشته

Дар он саҳрои нигоҳаш паҳн гашта

در آن صحرا نگاهش پهن گشته