Ҷоҳилӣ аз ганҷи хиради тангдаст

جاهلی از گنج خرد تنگدست

Орзӯии ганҷ ба дили нақши баст

آرزوی گنج به دل نقش بست

Дар талаби ганҷ ба вайрона ҳо

در طلب گنج به ویرانه‌ها

Буд саросема чу девона ҳо

بود سراسیمه چو دیوانه‌ها

Рафт яке рӯз ба вайрона Эй

رفت یکی روز به ویرانه‌ای

Чун дили вайрони худаш хона Эй

چون دل ویران خودش خانه‌ای

Ҷғд ба мирос дар ӯ хонаи гир

جغد به میراث در او خانه گیر

Гашта басии ҷғд дар он хонаи пер

گشته بسی جغد در آن خانه پیر

Гашта равони рег дар он сарзамин

گشته روان ریگ در آن سرزمین

Хишт дар ӯ буд мураббаъ нишин

خشت در او بود مربع نشین

Дид буруни омадаи Марии аҷаб

دید برون آمده ماری عجب

Бар тан ӯ нақшу нигории аҷаб

بر تن او نقش و نگاری عجب

Шакли хушӣ дар назараши нақши баст

شکل خوشی در نظرش نقش بست

Нақш задаш роҳ ва гирифташ ба даст

نقش زدش راه و گرفتش به دست

Як ду се гомаш ба каф хеш дошт

یک دو سه گامش به کف خویش داشت

Ғофил аз он заҳр ки дар неш дошт

غافل از آن زهر که در نیش داشت

Бар каф ӯ неши фурӯи баради мор

بر کف او نیش فرو برد مار

Неш магӯ дашнаи зҳроби дор

نیش مگو دشنهٔ زهراب دار

Даст барафшонад ва даромад зи пой

دست برافشاند و درآمد ز پای

Сар ба замини суд ва баровард вой

سر به زمین سود و برآورد وای

Дошт яке душман доно расед

داشت یکی دشمن دانا رسید

Бар сари он хаста ки мораш гузид

بر سر آن خسته که مارش گزید

Чораи он заҳри дили озори ҷуст

چارهٔ آن زهر دل آزار جست

Корд заду панҷааш андохти чуст

کارد زد و پنجه‌اش انداخت چست

Заҳри каши ҷаҳли назар боз кард

زهر کش جهل نظر باز کرد

Душман худ диду сухан соз кард

دشمن خود دید و سخن ساز کرد

Гуфт чаҳ аз даст ман ояд кунун

گفت چه از دست من آید کنون

Рафт чу сари панҷаи зи дастами бурун

رفت چو سر پنجه ز دستم برون

Ҷузи нами хӯни комдаҳ аз тани фурӯ

جز نم خون کامده از تن فرو

Ончии з даст оядам имрӯзи кӯ

آنچه ز دست آیدم امروز کو

Ёфтае даст ва ба ҷон ранҷа ам

یافته‌ای دست و به جان رنجه‌ام

Сустии ту гар набарӣ панҷа ам

سستی تو گر نبری پنجه‌ام

Гуфт хрдпишаҳ ки хомӯш бош

گفت خردپیشه که خاموش باش

Шарҳи даҳуми як ду сухан гӯш бош

شرح دهم یک دو سخن گوش باش

Мори зи ёрӣ чу кафат бӯса дод

مار ز یاری چو کفت بوسه داد

Дод дамаши хирмани умрат ба бод

داد دمش خرمن عمرت به باد

Теғи ман аз хӯни ту чун ранги баст

تیغ من از خون تو چون رنگ بست

Дод турои чашмаи ҳайвон ба даст

داد ترا چشمهٔ حیوان به دست

Бӯсаи он рахт кашидат ба хок

بوسهٔ آن رخت کشیدت به خاک

Захми миннат боз раҳанд аз ҳалок

زخم منت باز رهاند از هلاک

То ту бадоне ки зи душмани зарар

تا تو بدانی که ز دشمن ضرر

Ба ки расад дӯстӣ аз аҳли шар

به که رسد دوستی از اهل شر

эй илми кибри броФрохтаҳ

ای علم کبر برافراخته

Тоҷи тавозуъи з сар андохта

تاج تواضع ز سر انداخته

Ҳар ки ба ин тоҷ нашуд баҳраи вар

هر که به این تاج نشد بهره‌ور

Ба ки наёбанд зи хокаши асар

به که نیابند ز خاکش اثر

Хоки раҳи мардум озода бош

خاک ره مردم آزاده باش

Бар сифати хоки раҳ афтода бош

بر صفت خاک ره افتاده باش

Хоки сифати роҳ тавозуъ гузин

خاک صفت راه تواضع گزین

Хокӣ ва аз хок наёяд ҷузи ин

خاکی‌و از خاک نیاید جز این

Саҷдаи гуҳи пок дилон гашта хок

سجده گه پاک دلان گشته خاک

Зонка фитад дар раҳи мардони пок

زانکه فتد در ره مردان پاک

Гар каст аз бӯса кунад пои риш

گر کست از بوسه کند پای ریش

Даст наёрӣ зи такаббур ба пеш

دست نیاری ز تکبر به پیش

Хок ба ҳар пой буд бӯсаи даҳ

خاک به هر پای بود بوسه ده

Хок ба фурқат ки зи ту хок ба

خاک به فرقت که ز تو خاک به

Хоҷаи оканда ба кибр ва манӣ

خواجه آکنده به کبر و منی

Кӯҳаш агар ҳайкал гардан кунӣ

کوهش اگر هیکل گردن کنی

Мушкил агар саркашяш кам шавад

مشکل اگر سرکشیش کم شود

Дар раҳи таъзими қадаш хам шавад

در ره تعظیم قدش خم شود

эй сарат аз қофи гаронтар басӣ

ای سرت از قاف گرانتر بسی

Кӯҳ ба ин санги наёбад касе

کوه به این سنگ نیابد کسی

Ҳайратам аз гардани пари зӯри тест

حیرتم از گردن پر زور تست

Ков ба чунин бор бимонад дуруст

کاو به چنین بار بماند درست

Бар ҳама халқаст тақаддуми туро

بر همه خلق است تقدم ترا

Ваҷҳ шараф чист ба мардуми туро

وجه شرف چیست به مردم ترا

Гар ба либосат буд ин бартарӣ

گر به لباست بود این برتری

Ин ки набошад ба чаҳ фахр оварӣ

این که نباشد به چه فخر آوری

Вари ту ба ганҷу дармеи муҳтарам

ور تو به گنج و درمی محترم

Чун кунӣ он дам ки набошад дирам

چون کنی آن دم که نباشد درم

Гавҳари одам агар аз дарҳам аст

گوهر آدم اگر از درهم است

Хар ки зараш бор кунӣ одам аст

خر که زرش بار کنی آدم است

Рӯ ки зи зар хар нашавад одамӣ

رو که ز زر خر نشود آدمی

Ҳеҷ хар аз зар нашавад одамӣ

هیچ خر از زر نشود آدمی

Зон фиканӣ ҷомаи атлас ба дӯш

زان فکنی جامهٔ اطلس به دوش

То шавад он бар харяти пардаи пӯш

تا شود آن بر خریت پرده پوش

Рӯ ки турои он харӣ дигар аст

رو که ترا آن خری دیگر است

Ҷомаи атлас чу сазоӣ хар аст

جامهٔ اطلس چو سزای خر است

Лофи хирад чун занад он худ параст

لاف خرد چون زند آن خود پرست

Каш бинишонанд агар зери даст

کش بنشانند اگر زیر دست

Хонаи тобут таманно кунад

خانهٔ تابوت تمنا کند

То зибри дасти касон ҷо кунад

تا زبر دست کسان جا کند

Хоҷаи хромндаҳ ба сади эҳтиром

خواجه خرامنده به سد احترام

Суфу сқри лот ба дасти ғулом

صوف و سقر لاط به دست غلام

Ҳар қадамаши фикрӣ ва рое дигар

هر قدمش فکری و رایی دگر

Ҳар дамаши андеша ба ҷое дигар

هر دمش اندیشه به جایی دگر

Шонаи зан аз панҷа ба қстоси хеш

شانه زن از پنجه به قسطاس خویش

Риш кун аз ғояти васвоси хеш

ریش کن از غایت وسواس خویش

Биҳдаҳ дода сети зи кафи нақди ҷон

بیهده داده‌ست ز کف نقد جان

Риш нигар мекунад аз баҳри он

ریش نگر می‌کند از بهر آن

Карда зи савдо дар гуфтори боз

کرده ز سودا در گفتار باز

Кас нау сади ҷанг ва ҷадал карда соз

کس نه و سد جنگ و جدل کرده ساز

Ин равиши мардум бедор нест

این روش مردم بیدار نیست

Хоҷа ба хобаст ва хабардор нест

خواجه به خواب است و خبردار نیست

Дидае охир ки чу кас шуд ба хоб

دیده‌ای آخر که چو کس شد به خواب

Худ ба худаш ҳаст итобу хитоб

خود به خودش هست عتاب و خطاب

Хоҷа ба хобаст ки хобаши ҳаром

خواجه به خواب است که خوابش حرام

Зон надиҳади бози ҷавоби салом

زان ندهد باز جواب سلام

Манъами пари кибр ба худ пои банд

منعم پر کبر به خود پای بند

Сохта дар гоҳи сароро баланд

ساخته در گاه سرا را بلند

То чу занад гоми бурун аз саро

تا چو زند گام برون از سرا

Пушт насозад зи такаббури ду то

پشت نسازد ز تکبر دو تا

Гар на з айём хӯрд гӯшмол

گر نه ز ایام خورد گوشمال

Ҷустанаш аз хоби намояди маҳол

جستنش از خواب نماید محال

Хоҷа ки пар гашта зи боди ғурур

خواجه که پر گشته ز باد غرور

Хам накунад пушти тавозуъ ба зӯр

خم نکند پشت تواضع به زور

Машки пар аз боди куҷо хам шавад

مشک پر از باد کجا خم شود

Гар на зи бодаш қадре кам шавад

گر نه ز بادش قدری کم شود

Бод ба худ карда вале вақти кор

باد به خود کرده ولی وقت کار

Пӯст кунад аз сар ӯ рӯзгор

پوست کند از سر او روزگار

Гашт чу аз боди қавии гӯсфанд

گشت چو از باد قوی گوسفند

Панҷаи қассоб аз ӯ пӯст кунад

پنجه قصاب از او پوست کند

Чанд ба ин бод ба сар май барӣ

چند به این باد به سر می‌بری

Нестии охири дами оҳангарӣ

نیستی آخر دم آهنگری

Дам ки ба бодаст чунин пои баст

دم که به باد است چنین پای بست

Ҳеҷ ба ҷуз бод надорад ба даст

هیچ به جز باد ندارد به دست

эй зи дамати рафтаи ҷаҳонӣ ба ранҷ

ای ز دمت رفته جهانی به رنج

Чанд тавон буд чу дами боди санҷ

چند توان بود چو دم باد سنج

Бод чу бар шамъ раҳ андохта

باد چو بر شمع ره انداخته

Тоҷи зараши хоки сияҳи сохта

تاج زرش خاک سیه ساخته

Бод дар парда ҳар поки зод

باد در پردهٔ هر پاک زاد

Ҳаст балии парда дар ғунчаи бод

هست بلی پرده در غنچه باد

Чанд шӯии ҳамчуи гули бӯстон

چند شوی همچو گل بوستان

Дар сифати хеши саросари забон

در صفت خویش سراسر زبان

Даъвии гули роҳ ба сӯйяш ҳаст

دعوی گل راه به سوییش هست

Зонка накӯи рангӣ ва буияш ҳаст

زانکه نکو رنگی و بوییش هست

Бахти ту бар чист чаҳ дорӣ бигӯ

بخت تو بر چیست چه داری بگو

Кистӣ ва дар чаҳ шуморӣ бигӯ

کیستی و در چه شماری بگو

Лофи зи болой падар ме кунӣ

لاف ز بالای پدر می‌کنی

Худ бинмо то чаҳ ҳунар ме кунӣ

خود بنما تا چه هنر می‌کنی

Шамъ ки зи оянда азу гашта дӯд

شمع که ز آینده ازو گشته دود

Хона кунад равшан ва он як кабӯд

خانه کند روشن و آن یک کبود

Нохалафии по чу наад дар миён

ناخلفی پا چو نهد در میان

Партави иззати барад аз дудмон

پرتو عزت برد از دودمان

Чун гузари равзанаро дӯди баст

چون گذر روزنه را دود بست

Шамъи фурӯзандаи з партав нишаст

شمع فروزنده ز پرتو نشست

Партави ҷамъии зи сари як тан аст

پرتو جمعی ز سر یک تن است

Маҷлисӣ аз машъалае равшан аст

مجلسی از مشعله‌ای روشن است

Маҷлис ҷамъаст фурӯзони зи шамъ

مجلس جمع است فروزان ز شمع

Шамъ чу бинишаст шавад тираи ҷамъ

شمع چو بنشست شود تیره جمع

Шамъ нае , ҷомаи шамъӣ чаҳ суд

شمع نه‌ای، جامهٔ شمعی چه سود

Равшанӣ шамъ наёяд зи дӯд

روشنی شمع نیاید ز دود

Нест турои нақди хирад дар канор

نیست ترا نقد خرد در کنار

Зон накунӣ расми тавозуъи шиор

زان نکنی رسم تواضع شعار

Каффа чу холӣ сет шавад сарфароз

کفه چو خالی‌ست شود سرفراز

Пар чу шуд афтод ба хоки ниёз

پر چو شد افتاد به خاک نیاز

Паст нашуд пояи аҳли сафо

پست نشد پایه اهل صفا

Гарчи фурӯи дасти тўоши гашти ҷо

گرچه فرو دست تواش گشت جا

Мартаба шамъ нигардида паст

مرتبهٔ شمع نگردیده پست

Гарчи ки аз дӯд фурӯтар нишаст

گرچه که از دود فروتر نشست

Хас нашавад кас ба зибардасти кас

خس نشود کس به زبردست کس

Об ҳамонаст ва ҳамонаст хас

آب همانست و همانست خس

Сарзаниши нохун аз ин пастӣ аст

سرزنش ناخن از این پستی است

Каш чу ту одат ба зибардастӣ аст

کش چو تو عادت به زبردستی است

Шуд ба фурудаст чу соиди муқӣм

شد به فرودست چو ساعد مقیم

Байн ки гирифтанд бутонаш ба сим

بین که گرفتند بتانش به سیم

Гар каст аз роҳ хуш омад ситуд

گر کست از راه خوش آمد ستود

Ончӣ набошӣ ту набояд шунӯд

آنچه نباشی تو نباید شنود

Ҳарф хуш омад машну кон хатост

حرف خوش آمد مشنو کان خطاست

Мазҳака халқ машав кон балост

مضحکهٔ خلق مشو کان بلاست

Зоғ ки шуд бози сифедаши лақаб

زاغ که شد باز سفیدش لقب

Уқдаи сади хандаи кушояди зи лаб

عقدهٔ سد خنده گشاید ز لب

Нест хуш омад ба дар аз чанд ҳол

نیست خوش آمد به در از چند حال

Беғаразӣ нест хуш омад сгол

بی‌غرضی نیست خوش آمد سگال

Рахт чу дар кӯй хуш омад баранд

رخت چو در کوی خوش آمد برند

Гар з тамаъ нест зтў бад баранд

گر ز طمع نیست زتو بد برند

Чун ба ҷигар шуд дили қассоби банд

چون به جگر شد دل قصاب بند

Бӯса занад бар қадами гӯсфанд

بوسه زند بر قدم گوسفند

Дар ҳадафи гурба чу афтод мӯш

در هدف گربه چو افتاد موش

Васф дигар кард ба ҳар тори мӯш

وصف دگر کرد به هر تار موش

Ту ҳамаи тани айб ва хуш омад сгол

تو همه تن عیب و خوش آمد سگال

Номи ниҳодат ба ҳунар бе мисол

نام نهادت به هنر بی‌مثال

Онкӣ ситояд ба хуш омад туро

آنکه ستاید به خوش آمد ترا

Аз ту накӯтар нашносад туро

از تو نکوتر نشناسد ترا