Малик зода гуфт : дар ъҳўди мақдаму дҳўри мтқодми девон ки акнӯн рӯй дар парда тўорӣ кашидаанд ва аз дидҳои зоҳирбин маҳҷӯб гашта , ошкоро мегардиданд ва бо одамиён аз роҳи мхолтту омезиш дар мепайвастанду боғўоу азлоли халқро аз роҳи ҳақу наҷоти мигрдониднду аботили хаёлот дар чашми одамиён ороста менамуданд то онгаҳ ки базмин Бобули мардии дайн дор бодед омад бар сари кӯҳии маскани сохту савмиъа тартиб карду онҷоигаҳи саҷҷодаи ибодати бгстрду бҷодаҳи исмати халқро даъват мекард то бондки рӯзгории бисоти даъват ӯ рӯй ббстти ниҳод ва бисёр каси атбоъи дониш ӯ карданду атбоъ бе шумори бархестанду тамассуки бқўоъди тнск ӯ сохтанд ва аз бидъати куфри бшрът имон омаданд ва бар қиблаи худои парастӣ иқбол карданд ва аз девону афъоли эшон эъроз намуданду зикр ӯ дар ақолими олам интишор гирифт наздик омад ки сари ҳадиси сиблғи малики أмтии мозўии лии минҳо , дар ҳақ ӯ ошкоро шудӣ . Девони саросемау ошуфта аз ғабни он ҳолати пеши меҳтари худ дев гоўпоӣ омаданд ки аз мурдаи ъФориту фаҷраи тўоғӣу тавоғити эшон буд , девӣ ки буқати афсун чун Иблис аз лоҳўл бигурехтӣ ва чун миғнотис дар оҳан овехтӣ , муқтадои лашкари шаётину пешвои ҷунуди млоъин буд , қофилаи солори корвони залолу срнФри раҳзанони ваҳму хаёл ; нақб дар хазинаи исмат одам задӣ , меҳри хотам сулаймон бишикастӣ , тилисми саҳара фиръавн бибастӣ . Девони ҳамаи пеш ӯ бикзбони фарёд астғост бароварданд ки ин марди динии барин санг нишасту санг дар обгинаи кори мо андохту шикваи мо аз дил хилоиқ барграфт . Агар имрӯзи сади ин слмту кашфи ин крбт накунем , фардо ки ӯ панҷ навбати арқон шариъат бузанду чатри давлат ӯ соя бар атроф олам густарду офтоби салтанаташи сар аз зрўаҳи ин кӯҳи برارد , моро аз инқиёду татаббуъи мурод ӯ чора набошад .

ملک زاده گفت: در عهودِ مقدّم و دهور متقادم دیوان که اکنون روی در پردهٔ تواری کشیده‌اند و از دیدهای ظاهربین محجوب گشته، آشکارا میگردیدند و با آدمیان از راهِ مخالطت و آمیزش در می‌پیوستند و باغوا و اضلال خلق را از راهِ حقّ و نجات میگردانیدند و اباطیلِ خیالات در چشمِ آدمیان آراسته می‌نمودند تا آنگه که بزمین بابل مردی دین‌دار بادید آمد بر سرِ کوهی مسکن ساخت و صومعهٔ ترتیب کرد و آنجایگه سجّادهٔ عبادت بگسترد و بجادهٔ عصمت خلق را دعوت میکرد تا باندک روزگاری بساطِ دعوت او روی ببسطت نهاد و بسیار کس اتّباع دانش او کردند و اتباعِ بی‌شمار برخاستند و تمسّک بقواعدِ تنسّک او ساختند و از بدعتِ کفر بشرعتِ ایمان آمدند و بر قبلهٔ خدای‌پرستی اقبال کردند و از دیوان و افعالِ ایشان اعراض نمودند و ذکرِ او در اقالیمِ عالم انتشار گرفت نزدیک آمد که سرِّ حدیثِ سَیَبلُغُ مُلکُ أُمَّتِی مَازُوِیَ لِی مِنهَا ، در حقِّ او آشکارا شدی. دیوان سراسیمه و آشفته از غبنِ آن حالت پیشِ مهتر خود دیوِ گاوپای آمدند که از مردهٔ عفاریت و فجرهٔ طواغی و طواغیتِ ایشان بود، دیوی که بوقتِ افسون چون ابلیس از لاحول بگریختی و چون مغناطیس در آهن آویختی، مقتدایِ لشکر شیاطین و پیشوایِ جنودِ ملاعین بود، قافله سالارِ کاروانِ ضلال و سرنفرِ رهزنانِ وهم و خیال؛ نقب در خزینهٔ عصمتِ آدم زدی، مهرِ خاتمِ سلیمان بشکستی، طلسمِ سحرهٔ فرعون ببستی. دیوان همه پیش او بیکزبان فریادِ استغاثت برآوردند که این مردِ دینی برین سنگ نشست و سنگ در آبگینهٔ کار ما انداخت و شکوهِ ما از دلِ خلایق برگرفت. اگر امروز سدّ این ثلمت و کشفِ این کربت نکنیم، فردا که او پنج نوبتِ ارکانِ شریعت بزند و چترِ دولتِ او سایه بر اطرافِ عالم گسترد و آفتابِ سلطنتش سر از ذروهٔ این کوه برآرد، ما را از انقیاد و تتبّعِ مراد او چاره نباشد.

Деви гоўпоӣ чун ин фасл бишунид , дар ваии таъсирӣ аҷаб кард , оташи шайтанат ӯ лҳбот ғазаб баровард , аммо Аннани аҷҷалат аз дасти надод . Гуфт аз шумо замон мехоҳам ки чунин корҳо агрчи туоне бар нтобад , аммо бетааннӣ ҳам нишоед кард ва агар чанд таъхир эҳтимол накунад , бе тақдими андешаи жарф дар он хавз натавон кард . Пас се сари девро ки ҳар се дастурони маликату дастёрони рӯзи меҳнат ӯ буданд , ҳозир карду оғози мушовират аз дастур муҳимтарин намӯд ва гуфт : рои ту дарин ҳодиса ки пеш омад , чаҳ иқтизо мекунад ? гуфт : бар рои хирадмандони кори озмуда пӯшида нест ки ду чиз бар як ҳол поянда намонад яке давлат дар толеъ , дувуми ҷон дар тан ки ҳар дуро ғоятии маълум вомдӣ муайянаст ва чунонк бар вифқи мазҳаби таносухи рӯҳ аз қолабӣ ки маҳал ӯ бошад , бқолбии дигар ҳулӯл кунад , давлат ( низ аз толеъӣ ) ки мулоим ӯ бошад бтолъии дигари интиқоли пазираду мардум дар айёми давлат аз нкбот мутаъассир нагардаду қавоиди кор ӯ аз садамоти эҳдос халал нагирад Маслан чун кӯҳӣ ки арродаи раъду нФотаҳи барқу манҷаниқи сўоъқу санги борони тагаргу тири парони боронаш рахна накунад ва чун рӯзгори давлат басар омад , дарахтиро монад ки мояи ндоўту тароват азу бараваду збўлу Фтўри бадв роҳ ёбад , банирамтар бодии шох ӯ бишиканаду бкмтри дастӣ ки хоҳад аз бехаши برارد ва бемӯҷибӣ аз пои даройаду гардиши рӯзгори ғаддору қоидаи гардуни даввор ҳамеша чунин будаст .

دیوِ گاوپای چون این فصل بشنید، در وی تأثیری عجب کرد، آتشِ شیطنت او لهباتِ غضب برآورد، امّا عنانِ عجلت از دست نداد. گفت از شما زمان میخواهم که چنین کارها اگرچ توانی بر نتابد، اما بی‌تأنّی هم نشاید کرد و اگر چند تأخیر احتمال نکند، بی‌تقدیمِ اندیشهٔ ژرف در آن خوض نتوان کرد. پس سه سر دیو را که هر سه دستورانِ ملکت و دستیارانِ روزِ محنت او بودند ، حاضر کرد و آغاز مشاورت از دستورِ مهمترین نمود و گفت : رایِ تو درین حادثه که پیش آمد، چه اقتضا میکند ؟ گفت : بر رایِ خردمندانِ کار آزموده پوشیده نیست که دو چیز بر یک حال پاینده نماند یکی دولت در طالع ، دوم جان در تن که هر دو را غایتی معلوم وامدی معیّنست و چنانک بر وفقِ مذهب تناسخ روح از قالبی که محلِ او باشد، بقالبی دیگر حلول کند ، دولت (نیز از طالعی) که ملایمِ او باشد بطالعی دیگر انتقال پذیرد و مردم در ایّامِ دولت از نکبات متأثر نگردد و قواعدِ کار او از صدماتِ احداث خلل نگیرد مثلاً چون کوهی که عرّادهٔ رعد و نفّاطهٔ برق و منجنیق صواعق و سنگ بارانِ تگرگ و تیر پرّان بارانش رخنه نکند و چون روزگار دولت بسر آمد، درختی را ماند که مایهٔ نداوت و طراوت ازو برود و ذبول و فتور بدو راه یابد ، بنرم تر بادی شاخ او بشکند و بکمتر دستی که خواهد از بیخش برآرد و بی موجبی از پای درآید و گردش روزگارِ غدّار و قاعدهٔ گردونِ دوّار همیشه چنین بودست.

Имрӯз ки айём дар паймон ва лой ӯсту қазои онҷо ки ризоӣ ӯ , ҳар тири тадбирӣ ки мо андозем бар нишона кор наёяд ва ҳар андеша ки дар дафъи кор ӯ кунем , хоми намояди пас моро иллати бтбиъти боз май бояд гузоштан ва он замонро мтрқбу мутарассид бӯдан ки офтоби давлат ӯ бзўол расаду худованди толеъ аз байти алсъодаҳ таҳвил кунаду бахти соя бар кори мо афканду тлки алأёми ндоўлҳои байни аннос , то агар бқмоўмт ӯ қиёми нмоӣим , зафар ёбему пирӯзи оӣиму нусрати моро бошаду нгўсорӣу накбат ӯро .

امروز که ایّام در پیمانِ و لایِ اوست و قضا آنجا که رضایِ او ، هر تیرِ تدبیری که ما اندازیم بر نشانهٔ کار نیاید و هر اندیشه که در دفعِ کارِ او کنیم ، خام نماید پس ما را علّتِ بطبیعت باز می‌باید گذاشتن و آن زمان را مترقّب و مترصّد بودن که آفتابِ دولتِ او بزوال رسد و خداوندِ طالع از بیت السّعادهٔ تحویل کند و بخت سایه بر کار ما افکند و تِلکَ الأَیّامُ نُدَاوِلُهَا بَینَ النَّاسِ ، تا اگر بقماومتِ او قیام نمائیم ، ظفر یابیم و پیروز آئیم و نصرت ما را باشد و نگوساری و نکبت او را .

Гови пои дастури дувумро ишорат кард ки рои ту дарин боби брчаҳи ҷмлтст . Ҷавоб дод ки онч дастур гуфт : писандидаи ҳақ ва сутӯда ақласт , лекини бҳичўҷаҳи даст аз сголши бози доштану банди таътилу тсўиФ бар дасту пои қудрату ародот ниҳодан савоб нест , зирок чун бахт ӯ қавӣ ҳол шуд ва ту низ аз қасд ӯ тқоъди нмоӣӣ , мадади қӯт ӯ карда бошӣ ва дар заъфи хеши афзӯдау марди доно ҳарчанд ки давлатро мусоид душман бинад , аз кӯшиш дар муқовимат бақадр вусъи хеш кам накунаду он қадр ки аз қудрати хеш боқӣ бинад , дар ҳифзу абқоء он кӯшад чун табибии Маслан ки аз истирдоди сиҳҳати бемор оҷиз ояд , бақоёии қувои ғарӣзиро бҳсни мудовоату ҳияли ҳикмат бар ҷой бидорад ки агар на чунин кунад , ҳалок лозим ояд . Пас чндонк дар имкон гунҷад , ҳдми мабоонии кор ӯ моро пеш бояд гирифту агрч ӯ мқоўди тақлид бар сар қавмӣ кашидаст ва мақолед ҳукми эшон дар остини гирифтау кули мҷри фии алхлоءи иср , моро бмидони муҳорибати берун бояд шудан ва аз марг натарсидан ки ҷавоби хасми бзбони теғи тавон додан на биспур саломати ҷўӣӣ ки дар рӯй ҳамияти кашӣ .

گاو پای دستورِ دوم را اشارت کرد که رایِ تو درین باب برچه جملتست. جواب داد که آنچ دستور گفت : پسندیدهٔ حقّ و ستودهٔ عقلست، لیکن بهیچوجه دست از سگالش باز داشتن و بندِ تعطیل و تسویف بر دست و پایِ قدرت و ارادات نهادن صواب نیست، زیراک چون بختِ او قوی حال شد و تو نیز از قصدِ او تقاعد نمائی، مددِ قوّت او کرده باشی و در ضعفِ خویش افزوده و مردِ دانا هرچند که دولت را مساعدِ دشمن بیند، از کوشش در مقاومت بقدرِ وسعِ خویش کم نکند و آنقدر که از قدرتِ خویش باقی بیند، در حفظ و ابقاء آن کوشد چون طبیبی مثلاً که از استردادِ صحّتِ بیمار عاجز آید، بقایایِ قوایِ غریزی را بحسنِ مداوات و حیلِ حکمت بر جای بدارد که اگر نه‌چنین کند ، هلاک لازم آید. پس چندانک در امکان گنجد، هدمِ مبانی کارِ او ما را پیش باید گرفت و اگرچ او مقاودِ تقلید بر سر قومی کشیدست و مقالیدِ حکم ایشان در آستین گرفته و کُلُّ مُجرٍ فِی الخَلَاءِ یُسَرُّ ، ما را بمیدانِ محاربت بیرون باید شدن و از مرگ نترسیدن که جوابِ خصم بزبانِ تیغ توان دادن نه بسپرِ سلامت جوئی که در روی حمیّت کشی.

Гоўпоӣ рӯй бадастӯр сиўм оварад ки муқтазои рои ту дар имзоъи андешҳои эшон чист . Ҷавоб дод ки онч эшон андохтанд дар хотири ту ҷой гирифт ки офариниши ҳама офаридагон чунонаст ки ҳар онч башнаваду табиат ӯро мувофиқ ва мулоим ояд , зуди бқбўли он мстрсл шавад симо ки сухани назмии некӯу иборатии муҳаззабу лафзӣ мстъзб дорад , сабки он сухан дар қолаби орзӯӣ ӯ нишинад ва гуфтаанд : чунонк боҳни пӯлоди оҳанҳои дигар шикофанд , болаффози ъзби ширини салбу слхи одат мардум кунанд , чун шеъри диловезу нктҳои лутфомез ки бисёр бахилони росихӣу баддилонро далеру лӣимонро Кариму малулонро злўлу сафеҳонро набӣа гирданд , аммо рой ман онаст ки агар худ муяссар шавад хӯни рехтани ин марди динӣ салоҳ набошад вихомати он зуди бмо лоҳқ гардад ва ин андохт аз ҳзму пеш бинӣ давраст , чаҳ агар ӯро бе сабабии возеҳу илзомии Фозҳу иллатии зоҳиру ҳуҷҷатӣ боҳар аз миён бурдоранд , мутадаййинии дигари биҷой ӯ биншинаду дайгарии қоими мақом ӯ гардонанд ва ин фитна то қиёми алсоъаҳ қоим бимонаду кор аз мақоми тадорук берун равад , чаҳ оммаи халқи зуъафоро бтбъ дӯст доранду ақўёро душман , аммо тадбири солеҳу андеша мнҷҳ онаст ки бўсўсаҳи шайтонӣу ҳандасаи сҳрдонии асоси дунёи дӯстӣ дар сина ӯ афканӣ ва ӯро бнқши захорифи дарин сарои ғурури машғӯлу мшғўФи гирдонеу девори рангини нигорхонаи шаҳавоту лаззотро дар чашм ӯ ҷилваи диҳӣу Қатароти ангабини ҳирс аз сари шохсори амли чунон дар ком ӯ Чехияоне ки ажаҳҳои аҷалро зери пои хеши кушода ком набинаду зини ?лаами алшитони мо конўои иъмлўн бар носиаҳи ҳол ӯ нависӣ то кафеи хилоиқ ӯро аз кафофи варзӣу ифофи ҷўӣии бадунёи машғӯли бенанд . Чун ту бозҳори маъоӣибу аФшоءи мсолб ӯ зиёни бгшоӣӣ , туро тасдиқ кунанд ва азу баргарданду бозор даъваташ кунад шавад . Гоўпоиро ин фасл аз ғараз давртар намӯду бсўоби наздиктар ; пас гуфт : некӯ рой задӣу рост роҳӣ намӯдӣ .

گاوپای روی بدستورِ سیوم آورد که مقتضایِ رایِ تو در امضاءِ اندیشهایِ ایشان چیست. جواب داد که آنچ ایشان انداختند در خاطرِ تو جای گرفت که آفرینشِ همه آفریدگان چنانست که هر آنچ بشنود و طبیعتِ او را موافق و ملایم آید، زود بقبولِ آن مسترسل شود سیّما که سخن نظمی نیکو و عبارتی مهذّب و لفظی مستعذب دارد، سبکِ آن سخن در قالبِ آرزویِ او نشیند و گفته‌اند : چنانک بآهنِ پولاد آهنهایِ دیگر شکافند، بالفاظِ عذبِ شیرین سلب و سلخِ عادتِ مردم کنند، چون شعرِ دلاویز و نکتهایِ لطف آمیز که بسیار بخیلان راسخی و بددلان را دلیر و لئیمان را کریم و ملولان را ذلول و سفیهان را نبیه گرداند ، امّا رایِ من آنست که اگر خود میسّر شود خون ریختن این مردِ دینی صلاح نباشد وخامتِ آن زود بما لاحق گردد و این انداخت از حزم و پیش‌بینی دورست، چه اگر او را بی‌سببی واضح و الزامی فاضح و علتی ظاهر و حجّتی باهر از میان بردارند، متدیّنی دیگر بجایِ او بنشیند و دیگری قائم مقام او گردانند و این فتنه تا قیام السّاعهٔ قایم بماند و کار از مقامِ تدارک بیرون رود، چه عامّهٔ خلق ضعفا را بطبع دوست دارند و اقویا را دشمن، امّا تدبیرِ صالح و اندیشهٔ منجح آنست که بوسوسهٔ شیطانی و هندسهٔ سحردانی اساسِ دنیا دوستی در سینهٔ او افکنی و او را بنقشِ زخارف درین سرایِ غرور مشغول و مشغوف گردانی و دیوارِ رنگین نگارخانهٔ شهوات و لذّات را در چشمِ او جلوه دهی و قطراتِ انگبینِ حرص از سر شاخسارِ امل چنان در کامِ او چکانی که اژه‌هایِ اجل را زیرِ پایِ خویش گشاده کام نبیند و زَیَّنَ لَهُمُ الشَّیطَانُ مَا کَانُوا یَعمَلُونَ بر ناصیهٔ حال او نویسی تا کافهٔ خلایق او را از کفاف ورزی و عفاف جوئی بدنیا مشغول بینند. چون تو باظهارِ معایب و افشاء مثالبِ او زیان بگشائی، ترا تصدیق کنند و ازو برگردند و بازارِ دعوتش کند شود. گاوپای را این فصل از غرض دورتر نمود و بصواب نزدیک‌تر؛ پس گفت : نیکو رای زدی و راست راهی نمودی.

Акнӯн рой ман онаст ки дар маҷмаъӣ ом биншинам ва бо ӯ дар асрори улӯму ҳақоиқи ашёи сухани ронам то ӯ дар саволу ҷавоби ман фурӯ монаду урати ҷаҳл ӯ бар халқ кашф кунам , онгаҳ хӯн ӯ бирезам ки агар куштан ӯ бар тамҳиди ин муқаддамот ки ту мигўӣӣ , мавқуф дорам , ҷузи тазйиъи рӯзгори натиҷаи надиҳад ва рӯй бадастӯр меҳтар оварад ки хотири ту дар аъмоли ин андеша чаҳ мебинад ? гуфт : чун кории байни тарафӣ алнқиз уфтад , ҳукм дар он қазия бар як ҷониб кардан ва аз як сӯ андешидани ихтиёр ақл нест , ъсии ани ткрҳўои шиӣоу ҳўи хайри лакаму ъсии ани тҳбўои шиӣоу ҳўи шари лакам . Бо хатоҳо ки ваҳм басӯрат савоб дар назар овараду басои дурӯғҳо ки хаёл дар либоси ростии фарои намояд , чунонк писари аҳвали мизбонро афтод . Гоўпоӣ пурсед ки чигуна буд он достон ?

اکنون رای من آنست که در مجمعی عامّ بنشینم و با او در اسرارِ علوم و حقایقِ اشیا سخن رانم تا او در سؤال و جوابِ من فرو ماند و عورتِ جهلِ او بر خلق کشف کنم ، آنگه خونِ او بریزم که اگر کشتنِ او بر تمهیدِ این مقدّمات که تو میگوئی، موقوف دارم ، جز تضییعِ روزگار نتیجهٔ ندهد و روی بدستورِ مهتر آورد که خاطرِ تو در اِعمال این اندیشه چه می‌بیند؟ گفت : چون کاری بَینَ طَرَفَیِ النَّقِیضِ افتد ، حکم در آن قضیّه بر یک جانب کردن و از یک‌سو اندیشیدن اختیارِ عقلِ نیست، عَسَی اَن تَکرَهُوا شَیئاً وَ هُوَ خَیرٌ لَکُم وَ عَسَی اَن تُحِبُّوا شَیئاً وَ هُوَ شَرٌّ لَکُم . با خطاها که وهم بصورتِ صواب در نظر آورد و بسا دروغها که خیال در لباسِ راستی فرا نماید، چنانک پسرِ احولِ میزبان را افتاد . گاوپای پرسید که چگونه بود آن داستان؟