Дастур гуфт : бақои подшоҳи адли бод дар иқболи комилу саодати шомилу эзад – таъолӣ - ҳофизу Носиру муайян . Чунин овардаанд ки дар шҳўри гузаштау синӣни рафта , мардӣ занӣ дошт ки мтобъти всоўси шайтонӣу мувофиқати ҳўоҷс нафсонӣ намӯдӣу қадам дар туруқи маҷҳӯли шаҳавот ва нуҳумот задӣ ва бо ҷавонони нўхту амрдон бо ҷамоли ишқҳо бохтӣ ва ин мардро тӯтӣ ӣӣ буд , сухани саро ӣу ҳозиқу луғати шиносу нотиқ ҳар чаҳ дар хона аз хайру шару нафъу зр ҳодис шудӣ , ҷумла эълом додӣу вақойиъи ҳаводис боз намӯдӣ . Шабии дӯстии зиёфатии сохт ва ҳар такаллуфу тнўқ ки лоиқи дӯстони мувофиқу ихвон содиқ бошад , биҷой оварад мард аз аёли дастурии хост ва ба вақти берун рафтан , пеши қафас тӯтӣ рафт ва гуфт : эй посбони бедор вае нигаҳбони ҳушёр , бояд ки имшаб дар тиқзу ҳаросат зиёдат кунӣу серумаи сҳр то ба вақти саҳар дар басари кашӣ ва ба амъони назару диққати хотир , таъаммули намое ва аз ҳар чаҳ ҳодис шавад , ғс ва самину салоҳу фасоду хайру шари бадоне ва дар ҳифзи оре ва чандон ки субҳи сар аз гиребони машриқи برارد , ба хона боз оему ҳамаи эътимоди ман бар қавл ту хоҳад буду аътдоди ман дар ҳаводис ба сидқи гуфтори ту ки аз ғараз муназзаҳаст ва аз шўоиби кудурат софӣаст тӯтӣ бидон ибтиҳоҷ намӯд ва гуфт :

دستور گفت: بقای پادشاه عدل باد در اقبال کامل و سعادت شامل و ایزد – تعالی- حافظ و ناصر و معین. چنین آورده‌اند که در شهور گذشته و سنین رفته، مردی زنی داشت که متابعت وساوس شیطانی و موافقت هواجس نفسانی نمودی و قدم در طرق مجهول شهوات و نهمات زدی و با جوانان نوخط و امردان با جمال عشق‌ها باختی و این مرد را طوطی‌یی بود، سخن‌سرا‌ی و حاذق و لغت‌شناس و ناطق هر چه در خانه از خیر و شر و نفع و ضر حادث شدی، جمله اعلام دادی و وقایع حوادث باز نمودی.‌ شبی دوستی ضیافتی ساخت و هر تکلف و تنوق که لایق دوستان موافق و اخوان صادق باشد، بجای آورد مرد از عیال دستوری خواست و به وقت بیرون رفتن، پیش قفس طوطی رفت و گفت: ای پاسبان بیدار و ای نگهبان هشیار، باید که امشب در تیقظ و حراست زیادت کنی و سرمه سهر تا به وقت سحر در بصر کشی و به امعان نظر و دقت خاطر، تأمل نمایی و از هر چه حادث شود، غث و سمین و صلاح و فساد و خیر و شر بدانی و در حفظ آری و چندان که صبح سر از گریبان مشرق برآرد، به خانه باز آیم و همه اعتماد من بر قول تو خواهد بود و اعتداد من در حوادث به صدق گفتار تو که از غرض منزه است و از شوایب کدورت صافی است طوطی بدان ابتهاج نمود و گفت:

Чандон ки марди қадам аз дар беруни ниҳод , кадбонуии хона ба маъшӯқи рқъаҳи набшат ва ба мадади мидоди иштиёқ , ҳикояти дарди фироқ , шарҳ кард ва ба дасти Муътамидӣ ба дӯст худ фиристод ва гуфт :

چندان که مرد قدم از در بیرون نهاد، کدبانوی خانه به معشوق رقعه نبشت و به مدد مداد اشتیاق، حکایت درد فراق، شرح کرد و به دست معتمدی به دوست خود فرستاد و گفت:

Чун маъшӯқ бар мкомни ҳуруф вуқуф ёфт ки имшаби заҳматҳо зоилу саодатҳо ҳосиласт , бо худ гуфт : « алдҳри Фрсу алои Фғсс » . Дар ҳол ба қадами иштиёқ , рӯй ба всоқи маъшӯқи ниҳод ва он шаб ҳар ду ба шодӣу хуррамӣ бар бисот нишот буданд ва аз бадви рўоҳ то зуҳӯри сабоҳ дар тҷръи ақдоҳи аФроҳи бгзоштнду тӯтии ҳамаи шаб аз шбкоти қафас берун менагирист ва он аҳвол мутолиа мекард ва бар саҳифаи варақи дил май нигошт ва мегуфт : « алъири изрту алмкўоаҳи фии алнор » .

چون معشوق بر مکامن حروف وقوف یافت که امشب زحمت‌ها زایل و سعادت‌ها حاصل است، با خود گفت: «الدهر فرص و الا فغصص». در حال به قدم اشتیاق‌، روی به وثاق معشوق نهاد و آن شب هر دو به شادی و خرمی بر بساط نشاط بودند و از بدو رواح تا ظهور صباح در تجرع اقداح افراح بگذاشتند و طوطی همه‌شب از شبکات قفس بیرون می‌نگریست و آن احوال مطالعه می‌کرد و بر صحیفه ورق دل می‌نگاشت و می‌گفت: «العیر یضرط و المکواه فی النار».

Чун насими саҳари бўзиду зангии шаб , сипеда дар чеҳра молида , машъалаи хуршед , шуълаи ноҳиди Фрўншонду қандили заррини офтоб , чароғи симини маҳтоби фурӯи кишт . Ақди сурайёи инқитоъии пазируфту тулӯъи субҳи содиқ иртифоъӣ гирифт . Мунодии сабоҳи ин Нидо дард дод :

چون نسیم سحر بوزید و زنگی شب، سپیده در چهره مالید، مشعله خورشید، شعله ناهید فرونشاند و قندیل زرین آفتاب، چراغ سیمین مهتاب فرو کشت. عقد ثریا انقطاعی پذیرفت و طلوع صبح صادق ارتفاعی گرفت. منادی صباح این ندا درد داد:

Ошиқу маъшӯқ аз хоби мастии бедор ва ҳушёр шуданду якдигарро видоъ карданд ва гуфт : шаби васл чун барқи гузарон буд ва чун кибряти аҳмар , бенишон . То низ кӣ иттифоқи дидор буд ? чун маъшӯқи пой аз хонаи беруни ниҳод , кадхудоӣ аз дар даромад ва бар мастура салом кард . Зан ба нозу киришма ҷавоб дод ва аз сар танз гуфт :

عاشق و معشوق از خواب مستی بیدار و هشیار شدند و یکدیگر را وداع کردند و گفت: شب وصل چون برق گذران بود و چون کبریت احمر، بی‌نشان. تا نیز کی اتفاق دیدار بود؟ چون معشوق پای از خانه بیرون نهاد، کدخدای از در درآمد و بر مستوره سلام کرد. زن به ناز و کرشمه جواب داد و از سر طنز گفت:

Дӯш аз ранҷи фурқату ҷудоӣу меҳнати ғайбату танҳоӣ , лаҳза Эй нахуфтаам ва аз хавфу ҳайбату даҳшату ҳайрат соъатӣ нёсудааму ъёзи биллоҳ агар бе бокӣ мкобраҳ Эй кунад ё мФоҷоти мухотира Эй уфтад , дасти тадорук аз талофии он қосир монаду пои ваҳм аз адороки он оҷиз ояд . Биё то соъатӣ хилватӣ созему дил аз ранҷ гузашта бипардозем . Мард аз аёли миннатии вофир қабул кард ва бо худ гуфт : алҳмди ллаҳ ки аёлро бо ман мувофиқатии тамому мусоидатӣ ба камоласт . Чун замонӣ ба ҳам буданд ва соъатӣ биёсуданд , мард ба истифроғӣ берун омад ва аз тӯтӣ савол кард .

دوش از رنج فرقت و جدایی و محنت غیبت و تنهایی، لحظه‌ای نخفته‌ام و از خوف و هیبت و دهشت و حیرت ساعتی نیاسوده‌ام و عیاذ بالله اگر بی‌باکی مکابره‌ای کند یا مفاجات مخاطره‌ای افتد، دست تدارک از تلافی آن قاصر ماند و پای وهم از اداراک آن عاجز آید. بیا تا ساعتی خلوتی سازیم و دل از رنج گذشته بپردازیم. مرد از عیال منتی وافر قبول کرد و با خود گفت: الحمد لله که عیال را با من موافقتی تمام و مساعدتی به‌کمال است. چون زمانی به هم بودند و ساعتی بیاسودند، مرد به استفراغی بیرون آمد و از طوطی سؤال کرد.

Тӯтӣ гуфт :

طوطی گفت:

Дӯши дарин всоқ , маҷмаъи вФд ушшоқ бӯдааст . Берун рафтан ту буд ва дар омадани ҷавонӣ ба болои сарви бустон ва ба чеҳраи моҳи осмон , рашки сарви ҷӯйбору хиҷлати лаъибати Қандаҳор . Машк аз зулф ӯ май рехту моҳ дар доман ҷамолаш меовехт . Акси ҷамолаши хона равшан кард чунонкии шамъ аз вай хаҷал шуду гули рухсораши тораму сафа , гулшан гардонид чунонкии гул аз шарми рӯйиш дар арақ , ғарқи гашт . Ҷон мегуфт :

دوش درین وثاق، مجمع وفد عشاق بوده است. بیرون رفتن تو بود و در آمدن جوانی به بالا سرو بستان و به چهره ماه آسمان‌، رشک سرو جویبار و خجلت لعبت قندهار. مشک از زلف او می‌ریخت و ماه در دامن جمالش می‌آویخت. عکس جمالش خانه روشن کرد چنانکه شمع از وی خجل شد و گل رخسارش طارم و صفه‌، گلشن گردانید چنانکه گل از شرم رویش در عرق، غرق گشت. جان می‌گفت:

Дил аз хазинаи синаи ин дар май сифт ва ба забон ҳол мегуфт :

دل از خزینه سینه این در می‌سفت و به زبان حال می‌گفت:

То ним шаби шаробҳои мрўқ менӯшеданд . Чун гулоб бо об ва чун шер бо май бар ҳам меомехтанд ва чун оташ дар шамъ ва чун парвона дар нур меовехтанд .

تا نیم‌شب شراب‌های مروق می‌نوشیدند. چون گلاب با آب و چون شیر با می بر هم می‌آمیختند و چون آتش در شمع و چون پروانه در نور می‌آویختند.

Мард чун ин сухан бишунид , савдоаш ғалаба карду сафроаши бшўрид . Чӯбӣ барграфту дасту пои зан дар ҳам шикаст . Ҳар чанд зани фарёд бештар мекард , сахт тар мезад ва мегуфт :

مرد چون این سخن بشنید، سوداش غلبه کرد و صفراش بشورید. چوبی برگرفت و دست و پای زن در هم شکست. هر چند زن فریاد بیشتر می‌کرد، سخت‌تر می‌زد و می‌گفت:

Мисли : ман акли алқлоёи сабри алии алблоё

مثل: من اکل القلایا صبر علی البلایا

Чун мард аз хона берун рафт , зани хотири бргмошту тафаҳҳусу асткшоФи ин ҳол намӯдан гирифт то ин наоне ки ошкор кардааст ва ин мастур ки макшуфи гардонида ? гумон ба хидматкории барад ки самти ихтисосу сифат ихлос дошт ва ба забони тъиири ин шикояти тақрир кардан гирифт . Хидматкор ба имони ғлозу шаддод , савгандон ёд карду аъзор бешумор тамҳид намӯд ки ба кашфи ин сари розӣ набӯдааму марои эсори ризоу тҳрии фироқи ту бар ҷумлаи муҳимоту муъзалот , мақдам бошад .

چون مرد از خانه بیرون رفت، زن خاطر برگماشت و تفحّص و استکشاف این حال نمودن گرفت تا این نهانی که آشکار کرده است و این مستور که مکشوف گردانیده؟ گمان به خدمتکاری برد که سمت اختصاص و صفت اخلاص داشت و به زبان تعییر این شکایت تقریر کردن گرفت. خدمتکار به ایمان غلاظ و شداد، سوگندان یاد کرد و اعذار بی‌شمار تمهید نمود که به کشف این سرّ راضی نبوده‌ام و مرا ایثار رضا و تحری فراغ تو بر جمله مهمات و معضلات، مقدم باشد.

Аммо бомдод чун кадхудоӣ даромад , пеши қафас тӯтӣ рафт ва бо ӯ суханӣ гуфт . Мастура гуфт : латиф гуфтӣ ва борӣк дидӣ . Ин тӯтии тӯҳматҳоу хиёнатҳо ба ман азоФт кардаасту маро дар хатару ранҷҳо афканда ва воҷибаст мукофоти масоъии ноМаҳмӯду тҳризоти нобарҷоӣ дар боб ӯ тақдим кардан . Ва чун муддатии барин ҳодисаи гузашт , мард ба сабаби маслиҳат аз сари он ҷарима бархесту дил аз он тӯҳмату заннати бардошт ва он ҳодисаро нобӯда пиндошт то вақте дӯстии дигар мизбонӣ кард ва ӯро ба зиёфат истидъо намӯд . Мард ба вақт рафтан , пеш қафас рафту васоятӣ ки дар он боби лоиқ буд , тақрир кард ва гуфт : эй дӯсти мухлис вае рафиқи мушфиқ , бояд ки шароити амонату диёнату ҳасани аҳд ба ҷои ореу эҳмолу иғфоли дарин боби ҷоизи надорӣ ва то тлўаҳи субҳи содиқ бедор бошӣ ва ҳар чаҳ мумкин гардад аз тиқзу бедорӣу таҳаффузу ҳушёрии биҷои ореу ҳаракоту саканоту ақволу афъол , мушоҳида кунӣ ки , волзии зини алсмоءи болкўокбу аҳрқи алшётини алмрдаҳи болшҳби алсўоқб . Агар ин Крет бар феълии симиҷу мъомлтии хориҷ воқиф шавам , худро аз шини муҳаббату ори улфат ӯ халоси даҳум . Агар офтобии сет , ба вай илтифот накунам ва агар об ҳаётаст , тҷръ нанамоям .

اما بامداد چون کدخدای درآمد، پیش قفس طوطی رفت و با او سخنی گفت. مستوره گفت: لطیف گفتی و باریک دیدی. این طوطی تهمت‌ها و خیانت‌ها به من اضافت کرده است و مرا در خطر و رنج‌ها افکنده و واجب است مکافات مساعی نامحمود و تحریضات نابرجای در باب او تقدیم کردن. و چون مدتی برین حادثه گذشت، مرد به سبب مصلحت از سر آن جریمه برخاست و دل از آن تهمت و ظنت برداشت و آن حادثه را نابوده پنداشت تا وقتی دوستی دیگر میزبانی کرد و او را به ضیافت استدعا نمود. مرد به وقت رفتن، پیش قفس رفت و وصایتی که در آن باب لایق بود، تقریر کرد و گفت: ای دوست مخلص و ای رفیق مشفق، باید که شرایط امانت و دیانت و حسن عهد به‌جای آری و اهمال و اغفال درین باب جایز نداری و تا طلوه صبح صادق بیدار باشی و هر چه ممکن گردد از تیقظ و بیداری و تحفظ و هشیاری بجای آری و حرکات و سکنات و اقوال و افعال، مشاهده کنی که، والذی زین السماء بالکواکب و احرق الشیاطین المرده بالشهب الثواقب. اگر این کرت بر فعلی سمج و معاملتی خارج واقف شوم، خود را از شین محبت و عار الفت او خلاص دهم. اگر آفتابی‌ست، به وی التفات نکنم و اگر آب حیات است، تجرع ننمایم.

Ва эътимоди ман дар умуми ишғолу хусӯси аъмол бар умдаи мносҳту хулӯси шафқати тест ва агар на онстӣ ки ту мутолиаи ин атлолу маҷории ин аҳвол ба назари роФт такаффул кардае ва дар аксари умӯри вазоифи ин ҷамъро тааммул намӯда волои ман ин ҷамъияту завҷият ботил кардамӣу ҳўро ва айнанӣ Фрдоиси аълоро аз хатари талбиси эшон мутлақаи слоси грдонидмӣ .

و اعتماد من در عموم اشغال و خصوص اعمال بر عمده مناصحت و خلوص شفقت تست و اگر نه آنستی که تو مطالعه این اطلال و مجاری این احوال به نظر رافت تکفل کرده‌ای و در اکثر امور وظایف این جمع را تامل نموده والا من این جمعیت و زوجیت باطل کردمی و حورا و عینای فردایس اعلا را از خطر تلبیس ایشان مطلقه ثلاث گردانیدمی.

Тӯтии илтимосот ӯро ба Лутфии тамом ҷавоб дод ва гуфт : ту имшаб бо фироқи хотир ба мураббаъи зарофату мартаъи аҳли зиёфати рӯ ва аз ибтидои рўоҳ то интиҳои сабоҳ , ақдоҳи аФроҳи байни алрёҳину алроҳ нӯш кун ки ман ба ҳеҷ навъ аз тафаҳҳуси осору татаббуъи аҳволи ин ҷамоат , ғофил ва отил нахоҳам буду амтсоли овомир ва навоҳӣ арбоби давлату авлиёи неъмат аз мавоҷиби шариъат карамаст .

طوطی التماسات او را به لطفی تمام جواب داد و گفت: تو امشب با فراغ خاطر به مربع ظرافت و مرتع اهل ضیافت رو و از ابتدای رواح تا انتهای صباح، اقداح افراح بین الریاحین و الراح نوش کن که من به هیچ نوع از تفحص آثار و تتبع احوال این جماعت، غافل و عاطل نخواهم بود و امتثال اوامر و نواهی ارباب دولت و اولیا نعمت از مواجب شریعت کرم است.

Хусусан дар аъмолӣ ки таъаллуқ ба сиёнати ҳараму диёнат карам дорад , аз лавозими хираду муруввату фароизи озодагӣ ва футувват бошад ва ҳар ки дар артсоми ин анвоъ , тариқи эҳмоли супурду амҳоли намояд , эътимод аз хулӯси маваддату сафоӣ ӯ бархезаду мусоҳибат ва маҷоласт ӯ бар ихвону аҳбоб , матлаъ тоир шаваму муқаддамаи дноӣт ва луам гардад ва дар дили бародарон мушфиқ нагунҷад ва дар чашми ёрони носеҳи ҳақири намояд . Мард чун ин ҷавоб ҳо биншинад , бар вай офарин карду осори фаросат ӯро дар анвор киёсту таҳаффузи дақоиқи вафодорӣу риояти ҷониби бузургворӣ писандида дошт ва гуфт : ҳазор ҷони фидои дӯстии бод ки дар эҳёи маросими ҳуррият , ин калимот тақрир донад кард .

خصوصا در اعمالی که تعلق به صیانت حرم و دیانت کرم دارد، از لوازم خرد و مروّت و فرایض آزادگی و فتوت باشد و هر که در ارتسام این انواع، طریق اهمال سپرد و امهال نماید، اعتماد از خلوص مودّت و صفای او برخیزد و مصاحبت و مجالست او بر اخوان و احباب، مطلع طایر شوم و مقدمه دنائت و لوم گردد و در دل برادران مشفق نگنجد و در چشم یاران ناصح حقیر نماید. مرد چون این جواب‌ها بنشیند، بر وی آفرین کرد و آثار فراست او را در انوار کیاست و تحفظ دقایق وفاداری و رعایت جانب بزرگواری پسندیده داشت و گفت: هزار جان فدای دوستی باد که در احیا مراسم حریت، این کلمات تقریر داند کرد.

Тӯтии эътимод бар ҳсоФту шаҳомат худ карда буд ва ин хабар аз забони соҳиб шаръ нашунида буд ки « алнсои ҳбоӣли алшитон » ва надониста кард :

طوطی اعتماد بر حصافت و شهامت خود کرده بود و این خبر از زبان صاحب شرع نشنیده بود که «النسا حبائل الشیطان» و ندانسته کرد:

Мард аз хона берун рафту тӯтӣ ба тарк хоб бигуфт : серумаи сҳр дар басар кашид ва аз шбкоти қафас берун менагирист . Зан бо худ андешед ки бо ин тӯтии латиф , ҳилтӣ бояд сохт ки ба итилоъу асттлоъи мо напардозад ки назар ӯ миёни ману маҳбӯб ҳоиласту таҳаффузу тиқз ӯ миёни ману маъшӯқи монеъ ва ҳар гоҳи сухан ӯ аз самти истиқомати моил ва мунҳариф шавад ва аз ҷода устуво биафтаду тағайюр ва тафовут бидон роҳ ёбад , эътимод аз қавл ӯ бархезаду баъд аз он ҳар чаҳ гуяд онро хаёлоти ҷунуну хурофоти знўни пиндорад ва ҳар чаҳ тақрир кунад ва бигӯед , онро васвасаи хаёлу ҳандасаи маҳоли ингорад . Пас бифармуд то онҷо ки тӯтӣ буд , чароғӣ дар зер таштӣ ниҳоданду ҳроқаҳ эй чанд аз деворҳо дар овехтанд ва бар болои торам , дасти осӣ ба ҳаракот мухталиф мегардониду бодбизн ва прўизнӣ биовараду об бар бод бизн мефишонд аз прўизн бар мисоли боду борон ва ҳар соъати чроғдон аз зери ташт берун гирифтӣ ва дар мҳозоти сутӯҳи аҷром , ҳроқаҳҳо бдоштӣ то шуъоъи чароғ аз сафаҳоти ҳроқаҳҳо мунъакис мешуд бар мисоли барқу дурахш ва аз истикоки аҷроми сақили дасти ос дар фазои хонаи сӯрати раъди зоҳир май гашт . Ҳосили аламри ҳамаи шаб аз инъикоси шуъоъи барқ ва аз истикоки дстоси раъд ва аз ҳаракоти бодбизну прўизн , боду борон дар пайваст . Чун тӯтии машғалаи раъду машъалаи барқу ҳаракати боду заҳмат борон бидид , гуфт : имшаби тӯфони бод , оламро аз бунёд бар мекунад ё сайлоби борон , ҷаҳонро хароб мекунад . Мутаҳайир ва мутағаййир бимонад . Ҳар гоҳи чашм боз кардӣ , барқу раъду борон ва бод дидӣ , сар дар миён пар кашидӣ . Рӯзи дигар чун насими саҳари бўзиду гулзори сабоҳ дар уфуқ машриқ бидамед , кадхудоӣ ба хона боз омад , пеши қафас тӯтӣ рафт ва гуфт :

مرد از خانه بیرون رفت و طوطی به ترک خواب بگفت: سرمه سهر در بصر کشید و از شبکات قفس بیرون می‌نگریست. زن با خود اندیشید که با این طوطی لطیف، حیلتی باید ساخت که به اطلاع و استطلاع ما نپردازد که نظر او میان من و محبوب حایل است و تحفظ و تیقظ او میان من و معشوق مانع و هر گاه سخن او از سمت استقامت مایل و منحرف شود و از جاده استوا بیفتد و تغیر و تفاوت بدان راه یابد، اعتماد از قول او برخیزد و بعد از آن هر چه گوید آن را خیالات جنون و خرافات ظنون پندارد و هر چه تقریر کند و بگوید، آن را وسوسه خیال و هندسه محال انگارد. پس بفرمود تا آنجا که طوطی بود، چراغی در زیر تشتی نهادند و حراقه‌ای چند از دیوارها در آویختند و بر بالای طارم، دست آسی به حرکات مختلف می‌گردانید و بادبیزن و پرویزنی بیاورد و آب بر باد بیزن می‌فشاند از پرویزن بر مثال باد و باران و هر ساعت چراغدان از زیر تشت بیرون گرفتی و در محاذات سطوح اجرام، حراقه‌ها بداشتی تا شعاع چراغ از صفحات حراقه‌ها منعکس می‌شد بر مثال برق و درخش و از اصطکاک اجرام ثقیل دست‌آس در فضای خانه صورت رعد ظاهر می‌گشت. حاصل الامر همه شب از انعکاس شعاع برق و از اصطکاک دستاس رعد و از حرکات بادبیزن و پرویزن، باد و باران در پیوست. چون طوطی مشغله رعد و مشعله برق و حرکت باد و زحمت باران بدید، گفت: امشب طوفان باد، عالم را از بنیاد بر می‌کند یا سیلاب باران، جهان را خراب می‌کند. متحیر و متغیر بماند. هر گاه چشم باز کردی، برق و رعد و باران و باد دیدی، سر در میان پر کشیدی. روز دیگر چون نسیم سحر بوزید و گلزار صباح در افق مشرق بدمید، کدخدای به خانه باز آمد، پیش قفس طوطی رفت و گفت:

Бигӯ то ҳарифони дӯшин бо ёрони прндўшин ҳамчунон бодаҳои нӯшин хӯрдаанд ? ва аз он маъонӣ ҳаракатӣ карда ? тӯтӣ гуфт : дӯш аз заҳмати боду абру машғалаи барқу раъд , басарро имкони назару басиратро сомон фикрат набӯд . Ба ихлосу амҳоси амъони назари нпрдохтм . Аз он лаҳза ки ту қадам аз хона берун наҳодӣ , тӯфони Нӯҳу соъиқаи ҳуду азоби самуд ва дар истод . Дурахш , оташ дар ҷаҳон мезаду раъд , валвала дар осмону зилзила дар замин май афканд . Ҳамаи шаб дар қафас аз сармо меларзидам ва аз ҳайбат раъд метарсидам ва ин оят мехондам : Фсбҳони ман исбҳи алръди бҳмдаҳ ва бар худ медамидам ва мегуфтам :

بگو تا حریفان دوشین با یاران پرندوشین همچنان باده‌های نوشین خورده‌اند؟ و از آن معانی حرکتی کرده؟ طوطی گفت: دوش از زحمت باد و ابر و مشغله برق و رعد، بصر را امکان نظر و بصیرت را سامان فکرت نبود. به اخلاص و امحاص امعان نظر نپرداختم. از آن لحظه که تو قدم از خانه بیرون نهادی، طوفان نوح و صاعقه هود و عذاب ثمود و در ایستاد. درخش، آتش در جهان می زد و رعد، ولوله در آسمان و زلزله در زمین می‌افکند. همه شب در قفس از سرما می‌لرزیدم و از هیبت رعد می‌ترسیدم و این آیت می‌خواندم: فسبحان من یسبح الرعد بحمده و بر خود می‌دمیدم و می‌گفتم:

Мард гуфт : эй тӯтӣ , магари ту девона шудае ё димоғат халал кардааст ? бар ман чун рӯз , равшан шуд ки ту боди паймӯд эйу кўзи пудаи шикастае ва агар волъёзболлаҳ аз акозиби калимае чанд таркиб кардӣу трҳотӣ чанд тартиб додӣ , миёни ману аёли ҳалол , кор ба талоқу фироқи анҷомӣдӣу масолеҳи маошу фарроши ман ба тзрибу тхлити ту муталошӣ шудӣу аёли ман ки дар зуҳду иффат , Фотимаи Заҳроу хадиҷаи кброст , ба ҳазёноту тараоти ту олӯдаи хбсу хбси гаштӣ ва ҳар ки амсоли ин мақол ба тазвиру аФтъол , тақрири намояд , ба фатвои шариъат , ароқти хӯн ӯ раво буд ва ба ҳукми маслиҳати сиёсату риояти ҷониби шаръ , аФноу эҳдоами зот ӯ воҷиб гардад то баъд аз ин ҳар соъати марои дард сар надиҳӣу дурӯғӣ ки табъу самъ аз қубҳи ривоят ӯ маҷрӯҳ гардад ба гӯш ман нарасонӣ .

مرد گفت: ای طوطی، مگر تو دیوانه شده‌ای یا دماغت خلل کرده‌است؟ بر من چون روز، روشن شد که تو باد پیمود‌ ای و کوز پوده شکسته‌ای و اگر والعیاذبالله از اکاذیب کلمه‌ای چند ترکیب کردی و ترهاتی چند ترتیب دادی، میان من و عیال حلال، کار به طلاق و فراق انجامیدی و مصالح معاش و فراش من به تضریب و تخلیط تو متلاشی شدی و عیال من که در زهد و عفت، فاطمه زهرا و خدیجه کبراست، به هذیانات و ترهات تو آلودهٔ خُبث و خبث گشتی و هر که امثال این مقال به تزویر و افتعال، تقریر نماید، به فتوای شریعت، اراقت خون او روا بود و به حکم مصلحت سیاست و رعایت جانب شرع، افنا و اهدام ذات او واجب گردد تا بعد از این هر ساعت مرا درد سر ندهی و دروغی که طبع و سمع از قبح روایت او مجروح گردد به گوش من نرسانی.

Пас даст дар қафас кард ва аз сари ғазаб , тӯтиро берун кашиду срўпоӣу пару бол ӯро аз ҳам бигусаст ва ҷудо карду биндохт . Иттифоқро аз дӯстон ӯ яке бар дар саро бигузашт , тӯтиро бидон гӯна дид , пурсед ки ин тӯтиро ба чаҳ тӯҳмату ҷинояти чунин тъзибу ташдиди фармӯдаеу хӯн ӯ ба чаҳ ҳуҷҷат чун хӯни збоиҳи ҳарам , ҳалол доштае ? ки ин тӯтӣ ба ғояти малеҳу фасеҳ буд . Хизрати аҷнҳаҳ ӯ ба хуед навбаҳору минқор ӯ ба лаъли обдор монанди буд . Марди моҷарои рафта боз гуфт . Он дӯст ӯ , мардии соҳиби фаросат ва худованд киёст буд ва бо ҳзоқт бар камол , дҳое тамом дошт . ӯро бар он ақтҳом , маломат ҳо кард ва гуфт : надонистае ки чун нўоиби айёму ҳаводиси рӯзгор муҷтамаъ шаваду мушкилоту муъзалот ба ҳам бароянд , гавҳари онро маҳаки ақл бояд зад ва дар меъёру миқёси хирад бар бояд сахт ва дар таъбири азғоси аҳлому тадбири эҳдоси айём , мушовират бо зиракони оламу носеҳони амин бояд пайваст . эй субҳон аллоҳ ндонӣ ки мурғони дурӯғи нгўинду тазвиру тмўиаҳи нсголнд ва ончӣ гӯйанд аз дида ва шунида гӯйанд . Чаро ба аввали ҳол , астФсори ин ахбору асттоъи ин аъмол накардӣу шарти тааннӣу эҳтиёт биҷой наёвардӣ ? ки занонро дар макру узри таснифҳо ва дар хдоъу ҳиялати таълӣфҳост . Бидон дараҷа ки Иблис бо камоли мшъбдӣу устодӣ дар муаммои макри занон , сар ришта киёст гум кунад ва агар хоҳӣ то ҳақиқати ин ҳол , турои макшуф ва муқарар шавад , кадбонуро ба баҳонае аз хона берун фиристу хидматкорӣ ки бтонаҳи хонау хоссаи ошиёнау муътамад асрор тавонад буд , знҷру търикии фармой то ҳар чаҳ рафта аст бигӯед ва ин прдх аз пеш бардошта шавад . Бар қзити истисвоби рои дӯст , мард ба хона даромад ва он азимат ба имзои расониду хидматкорӣ ки аниси инсу айбаи асрори зан буд , таҳдиду ташдидӣ арза дошт .

پس دست در قفس کرد و از سر غضب، طوطی را بیرون کشید و سروپای و پر و بال او را از هم بگسست و جدا کرد و بینداخت. اتفاق را از دوستان او یکی بر در سرا بگذشت، طوطی را بدان گونه دید، پرسید که این طوطی را به چه تهمت و جنایت چنین تعذیب و تشدید فرموده‌ای و خون او به چه حجت چون خون ذبایح حرم، حلال داشته‌ای؟ که این طوطی به‌غایت ملیح و فصیح بود. خضرت اجنحه او به خوید نوبهار و منقار او به لعل آبدار مانند بود. مرد ماجرای رفته باز گفت. آن دوست او، مردی صاحب فراست و خداوند کیاست بود و با حذاقت بر کمال، دهایی تمام داشت. او را بر آن اقتحام، ملامت‌ها کرد و گفت: ندانسته‌ای که چون نوایب ایام و حوادث روزگار مجتمع شود و مشکلات و معضلات به هم برآیند، گوهر آن را محک عقل باید زد و در معیار و مقیاس خرد بر باید سخت و در تعبیر اضغاث احلام و تدبیر احداث ایام، مشاورت با زیرکان عالم و ناصحان امین باید پیوست. ای سبحان الله ندانی که مرغان دروغ نگویند و تزویر و تمویه نسگالند و آنچه گویند از دیده و شنیده گویند. چرا به اول حال، استفسار این اخبار و استطاع این اعمال نکردی و شرط تأنی و احتیاط بجای نیاوردی؟ که زنان را در مکر و عذر تصنیف‌ها و در خداع و حیلت تألیف‌هاست. بدان درجه که ابلیس با کمال مشعبدی و استادی در معمای مکر زنان، سر رشته کیاست گم کند و اگر خواهی تا حقیقت این حال، ترا مکشوف و مقرر شود، کدبانو را به بهانه‌ای از خانه بیرون فرست و خدمتکاری که بطانه خانه و خاصه آشیانه و معتمد اسرار تواند بود، زنجر و تعریکی فرمای تا هر چه رفته است بگوید و این پردخ از پیش برداشته شود. بر قضیت استصواب رای دوست، مرد به خانه درآمد و آن عزیمت به امضا رسانید و خدمتکاری که انیس انس و عیبه اسرار زن بود، تهدید و تشدیدی عرضه داشت.

Моҷаро ҳар чаҳ рафта буд , бар тариқи тафсилу иҷмол тақрир кард ва аз матлаъ то мақта шарҳ доду ҷамоли арӯси яқин аз ҳиҷоби шабаҳату рибт ҳар чаҳ некӯтар берун омад ва маълум шуд ки тӯтӣ чун гурги Юсуф , бегуноҳ бӯдааст ва чун ноқаи солеҳ , беҷурму ҷиноятии туъма теғ гаштау ончӣ дар боб ӯ тақдим афтодааст ва нФоз ёфта , зулми маҳзу ҳайф сарф бӯдааст ва дар сонии улҳол , ҷазои ону бол бибояд диду қафои он бехештанӣ бибояд хӯрд ва ончӣ кардааст аз сар таъҷил бӯдааст . Ба васвасаи шайтони масъӯлу таваҳҳуми нафаси аммораи мхил , ҳайрату ҳасрат бар ваии муставлеи гашту зҷрту қалақ зоҳир шуд . Ашки надомат аз дида бар сафҳаи рухсор май рехт ва аз сар таъассуф мегуфт :

ماجرا هر‌چه رفته بود، بر طریق تفصیل و اجمال تقریر کرد و از مطلع تا مقطع شرح داد و جمال عروس یقین از حجاب شبهت و ریبت هر چه نیکوتر بیرون آمد و معلوم شد که طوطی چون گرگ یوسف‌، بی‌گناه بوده است و چون ناقه صالح، بی‌جرم و جنایتی طعمه تیغ گشته و آنچه در باب او تقدیم افتاده است و نفاذ یافته، ظلم محض و حیف صرف بوده است و در ثانی الحال، جزای آن و بال بباید دید و قفای آن بی‌خویشتنی بباید خورد و آنچه کرده است از سر تعجیل بوده است. به وسوسه شیطان مسئول و توهم نفس اماره مخیل، حیرت و حسرت بر وی مستولی گشت و ضجرت و قلق ظاهر شد. اشک ندامت از دیده بر صفحه رخسار می‌ریخت و از سر تأسف می‌گفت:

Ва зоҳир шуд ки қадам дар хиттаи хатоу доираи ҷафо ниҳодааст ва рӯй тадбир ба оинаи тақсири дида . Пушаймонӣ суд надошту надомати нофеъ ва ноҷъ набӯду пайвастаи ин маънӣ бо худ мегуфт :

و ظاهر شد که قدم در خطه خطا و دایره جفا نهاده است و روی تدبیر به آینه تقصیر دیده. پشیمانی سود نداشت و ندامت نافع و ناجع نبود و پیوسته این معنی با خود می‌گفت:

Ин достон аз баҳр он гуфтам то подшоҳ бар сиёсатӣ ки маҳзи зулму айн ҷавраст , иқдом нанамояд то фардо аз танфизи фармон пушаймон нашавад ва лоем афъолу ъозли аъмол худ нагардад . Чунонкии он мард аз куштани тӯтӣу онгоҳи умрӣ аз таъҷили он сиёсат дар тлҳФ ва таъассуф уфтад ки ба ҳақиқати достони макри занон аз ашрофи фаҳму идроки ваҳм зиёдатасту оқилтарин мардумон дар ҷуволи маҳол эшон равад ва ба ишвау лоўаҳи эшон мағрур гардад ва агар шоҳро аз тақрири ин мақолот , сомат ва маломатӣ нест то аз мақомоти макри занону мақолоти ғдри эшон ҳикоятӣ бигӯям . Шоҳ фармуд , бигӯӣ .

این داستان از بهر آن گفتم تا پادشاه بر سیاستی که محض ظلم و عین جور است، اقدام ننماید تا فردا از تنفیذ فرمان پشیمان نشود و لایم افعال و عاذل اعمال خود نگردد. چنانکه آن مرد از کشتن طوطی و آنگاه عمری از تعجیل آن سیاست در تلهف و تأسف افتد که به حقیقت داستان مکر زنان از اشراف فهم و ادراک وهم زیادت است و عاقل‌ترین مردمان در جوال محال ایشان رود و به عشوه و لاوه ایشان مغرور گردد و اگر شاه را از تقریر این مقالات، سامت و ملامتی نیست تا از مقامات مکر زنان و مقالات غدر ایشان حکایتی بگویم. شاه فرمود، بگوی.