Канизак гуфт : дар рӯзгори мозӣу ъҳўди гузашта , бўзнаҳ эй аз дунё эъроз кард ва аз асҳобу ёрон тахаллуф гузиду тҷнб ихтиёр карду ватани молўФу маскани маъҳуди бгзошту дил аз аҳлу фарзандони бардошт ва гуфт :

کنیزک گفت: در روزگار ماضی و عهود گذشته، بوزنه ای از دنیا اعراض کرد و از اصحاب و یاران تخلف گزید و تجنب اختیار کرد و وطن مالوف و مسکن معهود بگذاشت و دل از اهل و فرزندان برداشت و گفت:

Ёрону пайвастагонро видоъ кард ва аз онҷо ба ҷазира Эй рафт ки дар ваии амну рифоҳяту хсбу фароғати ҳосил буд . Холӣ аз мазоҳмону фориғ аз қосидон , вараъу тақво пеш гирифт ва рӯй ба манзили уқбои ниҳод . Даст дар ҳабли матин тоъат заду пои қаноат ба рӯй шаҳват ва наҳиммат ниҳод . Кам озорӣ ихтиёр карду тақвоу прҳизкории шиор ва дсор гирифт . Чун дар малики қаноат истиқрорӣ ёфту лиззат он бидид , гуфт :

یاران و پیوستگان را وداع کرد و از آنجا به جزیره ای رفت که در وی امن و رفاهیت و خصب و فراغت حاصل بود. خالی از مزاحمان و فارغ از قاصدان، ورع و تقوی پیش گرفت و روی به منزل عقبی نهاد. دست در حبل متین طاعت زد و پای قناعت به روی شهوت و نهمت نهاد. کم آزاری اختیار کرد و تقوی و پرهیزکاری شعار و دثار گرفت. چون در ملک قناعت استقراری یافت و لذت آن بدید، گفت:

Ва дар он ҷазира , анҷӣр бисёр буд ки тобистону зимистон батару хушки он рӯзгор гузоштӣ . Чун муддатӣ бар он бигузашт , иттифоқро ибтидоӣ фасл хазоне даромаду офтоби диноргўн аз марҳалаи сунбула дар каффаи мизон истиқомат ёфту зари рӯз бо санги шаби тасовии пазируфту забон айём гуфт :

و در آن جزیره، انجیر بسیار بود که تابستان و زمستان به تر و خشک آن روزگار گذاشتی. چون مدتی بر آن بگذشت، اتفاق را ابتدای فصل خزانی درآمد و آفتاب دینارگون از مرحله سنبله در کفه میزان استقامت یافت و زر روز با سنگ شب تساوی پذیرفت و زبان ایام گفت:

Ҳангоми дъту осоишу рӯзгори зхирт ва ғаниматаст . Фурсатро азизи дор ва аз баҳри айёми мстқбли адхории воҷиби шимур . Анҷӣри тамом расидаасту нзҷ бар камол ёфта ва чун рутаб бар шохи нахлу асал дар кандӯии наҳл , ҳаловату дсўмт дар ваии мизоҷи пазируфта ва чун атиқу басаду лаълу забарҷад , рангу гӯнаи гирифта .

هنگام دعت و آسایش و روزگار ذخیرت و غنیمت است. فرصت را عزیز دار و از بهر ایام مستقبل ادخاری واجب شمر. انجیر تمام رسیده است و نضج بر کمال یافته و چون رطب بر شاخ نخل و عسل در کندوی نحل، حلاوت و دسومت در وی مزاج پذیرفته و چون عتیق و بسد و لعل و زبرجد، رنگ و گونه گرفته.

Бўзнаҳи гирди анҷӣри ситон май гашт ва як якро мутолиа мекард . Баъзе ба кор май барад ва баъзе барои захираи айёми мстқбл хушк мекард то чун ҳарифи хриФи арбада оғоз кунаду дасти зимистон аз камоли осмони тири зи мҳрир кушодан гираду осмон аз камони қавс , пунба задан созаду табиати олам аз оби ҳавзҳо , ҷавшани зумуррадин сохтан гираду авроқи ашҷор ки аз ҳадати захми неши ақраб дар таби ғб афтода бошанд ва дар буҳрони ирқони ғмўм ба хафақони сумуми расидау зардӣ бар ашҷору ларза бар шохсори падеди омада , аз осеби сарсари зимистон рехтан гиранду саҳроу марғзор аз баргу бори холӣ ва отил монад , мазаллати мҷоът ки қосми зуҳӯри шерону шиканандаи дил далеронаст , «у алҷўъи ирзии алосўди болҷиФ » ӯро забун ва мағбун нигараданд ва « коди алФқри ани икўни кФро » бар нахонд .

بوزنه گرد انجیر ستان می گشت و یک یک را مطالعه می کرد. بعضی به کار می برد و بعضی برای ذخیره ایام مستقبل خشک می کرد تا چون حریف خریف عربده آغاز کند و دست زمستان از کمال آسمان تیر ز مهریر گشادن گیرد و آسمان از کمان قوس، پنبه زدن سازد و طبیعت عالم از آب حوض ها، جوشن زمردین ساختن گیرد و اوراق اشجار که از حدت زخم نیش عقرب در تب غب افتاده باشند و در بحران یرقان غموم به خفقان سموم رسیده و زردی بر اشجار و لرزه بر شاخسار پدید آمده، از آسیب صرصر زمستان ریختن گیرند و صحرا و مرغزار از برگ و بار خالی و عاطل ماند، مذلت مجاعت که قاصم ظهور شیران و شکننده دل دلیران است، «و الجوع یرضی الاسود بالجیف» او را زبون و مغبون نگرداند و «کاد الفقر ان یکون کفرا» بر نخواند.

Ин калимоти ақли муршид дар самъ ӯ такрор мекард ва « атиби мо ёкли алрҷли ман касаба » тақрир медод . Дар аснои ин аҳвол , хирсӣ аз захми тири сайёд ба ҳазимат биҷуст ва аз тарс дар ин ҷазира афтод . Чун ҷазирае пар неъмат дид , дил бар тўтни ниҳод . Ба анҷирстон даромад ва як як дарахт мушоҳида мекард . Чун шарафоти шохи ашҷор аз смор холӣ дид , аҷаб дошт ки чандини анҷӣр ки хӯрдааст ва ин нъму Фўокаҳ , ки дар қабз ва тасарруф овардааст ? дар миёни ин фикрату ҳайрат бар дарахтӣ анҷӣр нагирист , анҷӣр дид пухтау бўзнаҳ бар ваии рафта , баъзе мехӯрд ва баъзе ҷамъ мекард . Хирс чун он тнъму рифоҳяту хсбу рғд айш бидиду ҳусӯли кафофи ризқи бўзнаҳу камоли ифоф ӯ муъоина кард , ҳасаду ҳурад бар ваии муставлеи гашту ҳақаду ғазабӣ дар ботини дил ӯ зоҳир шуду шарари оташи кӣна дар дилаши шуъла задан гирифт .

این کلمات عقل مرشد در سمع او تکرار می کرد و «اطیب ما یاکل الرجل من کسبه» تقریر می داد. در اثنای این احوال، خرسی از زخم تیر صیاد به هزیمت بجست و از ترس در این جزیره افتاد. چون جزیره ای پر نعمت دید، دل بر توطن نهاد. به انجیرستان درآمد و یک یک درخت مشاهده می کرد. چون شرفات شاخ اشجار از ثمار خالی دید، عجب داشت که چندین انجیر که خورده است و این نعم و فواکه، که در قبض و تصرف آورده است؟ در میان این فکرت و حیرت بر درختی انجیر نگریست، انجیر دید پخته و بوزنه بر وی رفته، بعضی می خورد و بعضی جمع می کرد. خرس چون آن تنعم و رفاهیت و خصب و رغد عیش بدید و حصول کفاف رزق بوزنه و کمال عفاف او معاینه کرد، حسد و حرد بر وی مستولی گشت و حقد و غضبی در باطن دل او ظاهر شد و شرر آتش کینه در دلش شعله زدن گرفت.

Овоз дод ки эй бародар , музиъӣ бғоит назиҳу хурраму мтнзҳӣ беранҷ ва ғам ёфтае . Ҳавоӣ ӯ дилро мувофиқу ғизоӣ ӯ бенятро мулоиму лоиқ . Давлатии софӣу мамлакатии мстхлс . Аз омад ва шуд мазоҳмони фориғ ва аз ихтилофи содиру вориди муназзаҳ . Қадари ин нъми ҷсиму арҷи ин мавоҳиби азим май донеу сидқоту салоат ба даравишон май расонӣ ? ва донам ки ъушру хумси ин ғаллот ва назулу риъи ин мустағаллот ба дўоўини салотин наме диҳӣ . Охири закоти ин самарот ба масокин бирасон ки « сари анноси ман акли вҳдаҳ » ва бузургон гуфтаанд :

آواز داد که ای برادر، موضعی بغایت نزه و خرم و متنزهی بی رنج و غم یافته ای. هوای او دل را موافق و غذای او بنیت را ملایم و لایق. دولتی صافی و مملکتی مستخلص. از آمد و شد مزاحمان فارغ و از اختلاف صادر و وارد منزه. قدر این نعم جسیم و ارج این مواهب عظیم می دانی و صدقات و صلات به درویشان می رسانی؟ و دانم که عشر و خمس این غلات و نزل و ریع این مستغلات به دواوین سلاطین نمی دهی. آخر زکات این ثمرات به مساکین برسان که «سر الناس من اکل وحده» و بزرگان گفته اند:

Акнӯн ки ҳаводиси ғурбату дўоъии ҳиҷрати марои бад-ӣн турбат оварад , аз латоифи ин неъмати марои насибии даҳ ки :

اکنون که حوادث غربت و دواعی هجرت مرا بدین تربت آورد، از لطایف این نعمت مرا نصیبی ده که:

Ва бар ту муҳаққиқ бошад ки одати кироми айём , икром азёФасту забони набуввати чунин иборат кардааст ки : « алзиФ азо назул назул брзқаҳу азои артҳли артҳли бзнўби қавма »у риояти ҳуқуқи ғрбо аз маросими аҳли диёнату худовандон футувватаст .

و بر تو محقق باشد که عادت کرام ایام، اکرام اضیاف است و زبان نبوت چنین عبارت کرده است که : «الضیف اذا نزل نزل برزقه و اذا ارتحل ارتحل بذنوب قومه» و رعایت حقوق غربا از مراسم اهل دیانت و خداوندان فتوت است.

Бўзнаҳ чун ин калимоти манзуму мансур самоъ кард , бо худ гуфт : агар чанд миёни ману хирси мбоинтии табиӣу мбоъдтӣ сниъӣаст ки ба шаклу ҳайату сирату сӯрат , мухолиф якдигарем аммо агар дар муқобилаи ин муқаддамоту мақомот ки ӯ дар баён забон оварад ва ба мурооти ҷинону масофоти забон арз дод , такаллуфӣ накунаму тлтФӣ воҷиб надорам , самти бухлро иртикоб намӯда бошаму соҳати рӯзгори худро ба всмти бухлу лавси шҳ , мулавваси гардонидау наси танзилро ки бад-ӣни маънӣ нозиласт , хилоф раво дошта ки « ва аммо алсоӣли Флои тнҳр ва аммо бнъмаҳи рбки Фҳдс » . Бўзнаҳ ҳшоштӣ намӯду бшоштӣ зоҳир карду хирсро ба Лутфӣ ҷавоб дод ва гуфт : « марҳабоу аҳлоу ноқау рҳло » . Биншин ва биёсоӣу Фрўдоӣу пой афзор бигушоӣ .

بوزنه چون این کلمات منظوم و منثور سماع کرد، با خود گفت: اگر چند میان من و خرس مباینتی طبیعی و مباعدتی صنیعی است که به شکل و هیات و سیرت و صورت، مخالف یکدیگریم اما اگر در مقابله این مقدمات و مقامات که او در بیان زبان آورد و به مراعات جنان و مصافات زبان عرض داد، تکلفی نکنم و تلطفی واجب ندارم، سمت بخل را ارتکاب نموده باشم و ساحت روزگار خود را به وصمت بخل و لوث شح، ملوث گردانیده و نص تنزیل را که بدین معنی نازل است، خلاف روا داشته که « و اما السائل فلا تنهر و اما بنعمه ربک فحدث». بوزنه هشاشتی نمود و بشاشتی ظاهر کرد و خرس را به لطفی جواب داد و گفت: «مرحبا و اهلا و ناقه و رحلا». بنشین و بیاسای و فرودآی و پای افزار بگشای.

Пас қадре анҷӣр аз дарахти фурӯи афканд ва аз барои зиёдати муроот , шоха ҳо биафшонад . Хирси роҳии дарози паймӯда буду ҳозимаи меъдааш дар тиби омада , анҷӣр ба Аштҳои қавӣу шараи тамом хӯрдан гирифт . Чун лиззати ҳаловати анҷӣр ки таъми асалу завқ шукр дошт ба мазоқ ӯ расед , шрҳши зиёдати гашту шаҳваташ дар кор омад . Алҳоҳ пеш гирифт ва гуфт : эй бародари завқамро ҳануз шрҳӣ ва шавқӣ ҳаст ва ин анҷӣр , силсилаи шаҳвати меъдаи марои дрҷнбонид . Такаллуфӣ куну тлтФии фармой ки аз моидаҳи киром бе зулаи ишбоъ бар натавон хост чаҳ ҳар зиёфатӣ ки атъима ӯ кӯтоҳи маза буд , он зиёфати саросару болу буз буд . Бўзнаҳи дигари бори латофатӣ биҷой овараду шохаҳо дроФшонду хирс ба кор май барад то ҳеҷ намонаду завоёии меъдау хбоёии синааш ҳануз холӣу хоўӣ буд . Хирси дигари бора овоз дод ки моидаҳи мулӯк , моидаҳ шарафаст на моидаҳи алаф аммо моидаҳи дӯстон ки аз барои дӯстон ниҳанд , моидаҳи алафу оида талаф бошаду алсолси хайр . Якбори дигари нзили манзили худро нзлии даҳ ва ин ғариқи анъоми хешро нақулӣ . Бўзнаҳ донист ки хирси ҳромзодаҳу кор афтодааст . Фасоҳат бо вақоҳати бромихтаҳу чрбзбониро сармояи луқмаҳои чарби гардонида . Ҷавоб дод ки эй хирс , он қадар ки қӯти ду се рӯзаи ман буд , эсор кардаму мақдами туро ба аҳтрозу астбшори талаққӣ ва истиқбол намудем « виўсрўни алии анФсҳму луи кони баҳами хсосаҳ » вирди ин ҳол гардонидам аммо ту худ меҳмони шӯх рӯйу вқҳи афтодае . Агар ман ҷумлаи арзоқу асмор бар ту нисор кунам , ту сирнгрдӣу ихтилолу тавҳин дар асбоби маоши ман падед ояду ваҳну Фтўр дар иктисобу адхори ман зоҳир гардад ва ин анҷирстон ҳар соли як бори бори орад ки « тӯтии аклҳои кули ҳайни бозни рабҳо »у марои сол то сол , қавоми маишату низом кор бадваст . Хирс чун ин калимот бишунид , гуфт : ин анҷирстон ба ресмон модар нахаридае ва ҳануз таҳтаи вақфи ҳеҷ кас бар сақф гетӣ надӯхтаанд ва агар ту бад-ӣни мавзеи истилои дорӣ , чун ман ӣнҷои расидам , тамаллуку истилои ту ботил шуд . Муддатии дарин заръу зръ , тФкаҳ ва тнзаҳ намӯдӣу рӯзгори дарози дарин нишебу фароз парвоз кардӣ . Акнӯн ба ҳеҷ ҳол , туро бо қӯту шавкату ъдту аҳбти ман имкону қӯти муқобила ва муқовима набошад . Бўзнаҳ гуфт : агар ту ба қӯти ҳиссӣу шавкати ҷисмӣ бар ман таҳаввурӣ кунӣу змимии ронӣ , ман ба даргоҳи подшоҳ подшоҳон бинолам то дод ман аз ту талаб кунаду инсофи ман аз нав бастанд . «у аллоҳи ғолиби алии амра » . Ҷаббори бҳқиқту қаҳҳор бешабаҳат ӯст . Золимонро дасти қаҳр ӯ ба ҳабси мазаллат май бараду ҷоиронро ҷабарут ӯ дар чоҳ меҳнат меандозад . Хирс аз истимоъи ин муқаддамот дар хашм шуд . Чун бод ҳамла оварад ва чун оташ бар болои дарахти давид . Чун бар сар дарахт расед , шох бишикасту хирси нигунсори дргшту муҳраи гарданаш хирад бишикаст ва ба дӯзах рафт .

پس قدری انجیر از درخت فرو افکند و از برای زیادت مراعات، شاخه ها بیفشاند. خرس راهی دراز پیموده بود و هاضمه معده اش در طب آمده، انجیر به اشتهای قوی و شره تمام خوردن گرفت. چون لذت حلاوت انجیر که طعم عسل و ذوق شکر داشت به مذاق او رسید، شرهش زیادت گشت و شهوتش در کار آمد. الحاح پیش گرفت و گفت: ای برادر ذوقم را هنوز شرهی و شوقی هست و این انجیر، سلسله شهوت معده مرا درجنبانید. تکلفی کن و تلطفی فرمای که از مایده کرام بی زله اشباع بر نتوان خاست چه هر ضیافتی که اطعمه او کوتاه مزه بود، آن ضیافت سراسر و بال و بز بود. بوزنه دیگر بار لطافتی بجای آورد و شاخه ها درافشاند و خرس به کار می برد تا هیچ نماند و زوایای معده و خبایای سینه اش هنوز خالی و خاوی بود. خرس دیگر باره آواز داد که مایده ملوک، مایده شرف است نه مایده علف اما مایده دوستان که از برای دوستان نهند، مایده علف و عایده تلف باشد و الثالث خیر. یکبار دیگر نزیل منزل خود را نزلی ده و این غریق انعام خویش را نقلی. بوزنه دانست که خرس حرامزاده و کار افتاده است. فصاحت با وقاحت برآمیخته و چربزبانی را سرمایه لقمه های چرب گردانیده. جواب داد که ای خرس، آن قدر که قوت دو سه روزه من بود، ایثار کردم و مقدم تو را به اهتراز و استبشار تلقی و استقبال نمودم «ویوثرون علی انفسهم و لو کان بهم خصاصه» ورد این حال گردانیدم اما تو خود مهمان شوخ روی و وقح افتاده ای. اگر من جمله ارزاق و اثمار بر تو نثار کنم، تو سیرنگردی و اختلال و توهین در اسباب معاش من پدید آید و وهن و فتور در اکتساب و ادخار من ظاهر گردد و این انجیرستان هر سال یک بار بار آرد که «توتی اکلها کل حین باذن ربها» و مرا سال تا سال، قوام معیشت و نظام کار بدوست. خرس چون این کلمات بشنید، گفت: این انجیرستان به ریسمان مادر نخریده ای و هنوز تخته وقف هیچ کس بر سقف گیتی ندوخته اند و اگر تو بدین موضع استیلا داری، چون من اینجا رسیدم، تملک و استیلای تو باطل شد. مدتی درین زرع و ضرع، تفکه و تنزه نمودی و روزگار دراز درین نشیب و فراز پرواز کردی. اکنون به هیچ حال، ترا با قوت و شوکت و عدت و اهبت من امکان و قوت مقابله و مقاومه نباشد. بوزنه گفت: اگر تو به قوت حسی و شوکت جسمی بر من تهوری کنی و ضمیمی رانی، من به درگاه پادشاه پادشاهان بنالم تا داد من از تو طلب کند و انصاف من از نو بستاند. «و الله غالب علی امره». جبار بحقیقت و قهار بی شبهت اوست. ظالمان را دست قهر او به حبس مذلت می برد و جایران را جبروت او در چاه محنت می اندازد. خرس از استماع این مقدمات در خشم شد. چون باد حمله آورد و چون آتش بر بالای درخت دوید. چون بر سر درخت رسید، شاخ بشکست و خرس نگونسار درگشت و مهره گردنش خرد بشکست و به دوزخ رفت.

Ин мисли аз баҳр он гуфтам то рои соибу азми соқиби шоҳро равшан шавад ки ҳақ - ҷли ҷалола – зулм напасандад ва ҳеҷ мазлӯмро маҳрӯм нагузорад . Дастури чаҳорум чун бидонаст ки шоҳ , фарзандро сиёсат фармуд , ҷаллодро гуфт : сиёсат дар таваққуфи дор то ман ба ҳазрати шоҳи рӯму зарари таъҷилу манфиати тоҷили бози намоям то фармон бар чаҳ ҷумла берун ояд .

این مثل از بهر آن گفتم تا رای صایب و عزم ثاقب شاه را روشن شود که حق- جل جلاله – ظلم نپسندد و هیچ مظلوم را محروم نگذارد. دستور چهارم چون بدانست که شاه، فرزند را سیاست فرمود، جلاد را گفت: سیاست در توقف دار تا من به حضرت شاه روم و ضرر تعجیل و منفعت تاجیل باز نمایم تا فرمان بر چه جمله بیرون آید.