Гуфт : ҷовиди боди зоти бузургвори малик дар ҳамешагии таъйиди нусрату тамкини қудрат . Овардаанд ки дар қуруни мозӣа ваамам солФаҳ , мардӣ буд деҳқону мутадаййин . Рӯзии хост ки ҷамоатиро зиёфат созад , чунонкии лоиқи дӯстони мувофиқу рафиқон содиқ бошад ва дар он ҳар такаллуфу тонқ ки расм буд , биҷои орад . Пас канизакро ба талаби шер ба бозор фиристод . Канизак зар бидод ва шер бихареду дуоу аноӣӣ ки шер дар вай буд , саргушода бар сари ниҳод ва рӯй ба хона оварад . Тақдири эзадии чунон иқтизо кард ки лклкии Марӣ дар даҳони гирифта , дар фазои ҳаво бар болой ано бигузашт ва аз даҳони афъӣ , қатрае чанд заҳри ҳалоҳил дар шер афтод ва ҳеҷ кас бар он итилоъ ва вуқуф наёфт . Канизаки шер ба матбах оварад ва аз он грнҷ пухтанд . Чун анвоъи атъимау аснофи ағзияи пеши меҳмонони бурданд ва аз ҳар як тановул карданду навбат ба грнҷ расед , ҳар ки як луқма ба кори барад , бар ҷой сард шуд . Акнӯн дарин кор , ҷинояти кро буду мустаҳаққи тъниФу таклиф ки бошад ?

گفت: جاوید باد ذات بزرگوار ملک در همیشگی تایید نصرت و تمکین قدرت. آورده اند که در قرون ماضیه و امم سالفه، مردی بود دهقان و متدین. روزی خواست که جماعتی را ضیافت سازد، چنانکه لایق دوستان موافق و رفیقان صادق باشد و در آن هر تکلف و تانق که رسم بود، بجای آرد. پس کنیزک را به طلب شیر به بازار فرستاد. کنیزک زر بداد و شیر بخرید و دعا و انائی که شیر در وی بود، سرگشاده بر سر نهاد و روی به خانه آورد. تقدیر ایزدی چنان اقتضا کرد که لکلکی ماری در دهان گرفته، در فضای هوا بر بالای انا بگذشت و از دهان افعی، قطره ای چند زهر هلاهل در شیر افتاد و هیچ کس بر آن اطلاع و وقوف نیافت. کنیزک شیر به مطبخ آورد و از آن گرنج پختند. چون انواع اطعمه و اصناف اغذیه پیش مهمانان بردند و از هر یک تناول کردند و نوبت به گرنج رسید، هر که یک لقمه به کار برد، بر جای سرد شد. اکنون درین کار، جنایت کرا بود و مستحق تعنیف و تکلیف که باشد؟

Яке гуфт : гуноҳи канизакро буд ки шароити эҳтиёт биҷой наёварду шери сари кушода бар сари ниҳод то луоби афъӣ дар вай афтод . Дайгарӣ гуфт : ин ҷинояти лклк иртикоб кардаасту ҳалоки ин ҷамоатро сабаб , ӯ бӯдааст ки афъиро бар самти шери гузаронид то заҳр дар вай чакиду воситаи ҳалоки қавмии гашт . Дайгарӣ гуфт : Модати аФноу асли эъдом , заҳр афъӣаст ки бар амотти ашбоҳу тафриқаи арўоҷи мҷбўл ва матбӯъасту музирату мърти халқ дар ваии мураккаб . Дайгарӣ гуфт : гуноҳ аз соҳиб зиёфатаст ки чошнии нафармуд гирифтану миёни музиру нофеъ фавқ накард . Шоҳзода гуфт : дарин воқеаи ҳеҷ касро ҷурмӣ нест ки тқодир , мухолиф тадобирасту дасти тадоруки офаридагон аз он кӯтоҳ .

یکی گفت: گناه کنیزک را بود که شرایط احتیاط بجای نیاورد و شیر سر گشاده بر سر نهاد تا لعاب افعی در وی افتاد. دیگری گفت: این جنایت لکلک ارتکاب کرده است و هلاک این جماعت را سبب، او بوده است که افعی را بر سمت شیر گذرانید تا زهر در وی چکید و واسطه هلاک قومی گشت. دیگری گفت: مادت افنا و اصل اعدام، زهر افعی است که بر اماتت اشباح و تفرقه ارواج مجبول و مطبوع است و مضرت و معرت خلق در وی مرکب. دیگری گفت: گناه از صاحب ضیافت است که چاشنی نفرمود گرفتن و میان مضر و نافع فوق نکرد. شاهزاده گفت: درین واقعه هیچ کس را جرمی نیست که تقادیر، مخالف تدابیرست و دست تدارک آفریدگان از آن کوتاه.

Ва ҳаводиси осмонӣу вақойиъи фалакиро баҳонае бас буду таъаллуқӣ кифоят бошад ва худ аз қазоёии осмонии чунин иқтизо кунад ки олами аҷсому эъроз , беҳаводису вақойиъ сӯрат набандад ва бе табдили аҳволу тағйири афъол мумкин нагардаду ҳаводису вақойиъро асбобаст ва он аз ду қисм холӣ набӯд , ё ҷисмонӣаст ё рӯҳонӣ . Ҷисмонӣ онаст ки мадраки ҳавоси зоҳир буду рӯҳонии онкии мадраки ҳавос ботин бошад ва ин ҳар ду қисм ҳодисанду ҳодисро аз муҳаддис чора нест , чунонкии мутаҳаррикро аз муҳаррик то дар вуҷӯд ояду ҳодисро маълул ва мусаббиб хонанду мафъӯл ва маснӯъ гӯйанду вуҷӯди ин ҷумларо илал ва асбобаст , мтслсл ба сабабӣ ки ӯро мусаббиби алосбобу воҷиб алўҷўд хонанд ва он борӣ таъолӣаст ва ҳар гоҳ ки чизеро замона фароз ояд , баҳонае зоҳир гардад ва инҳо баҳонаи ҳалоку фаноӣ эшонаст ки аз ҷумлаи ин асбоб ва ҳаводисанду қазои осмониро ҳеҷ рои равшану зирау ҷавшан , монеъ ва дофеъ набӯд . « азои ҷоءи алқзоءи ъмии албср » .

و حوادث آسمانی و وقایع فلکی را بهانه ای بس بود و تعلقی کفایت باشد و خود از قضایای آسمانی چنین اقتضا کند که عالم اجسام و اعراض، بی حوادث و وقایع صورت نبندد و بی تبدیل احوال و تغییر افعال ممکن نگردد و حوادث و وقایع را اسباب است و آن از دو قسم خالی نبود، یا جسمانی است یا روحانی. جسمانی آنست که مدرک حواس ظاهر بود و روحانی آنکه مدرک حواس باطن باشد و این هر دو قسم حادثند و حادث را از محدث چاره نیست، چنانکه متحرک را از محرک تا در وجود آید و حادث را معلول و مسبب خوانند و مفعول و مصنوع گویند و وجود این جمله را علل و اسباب است، متسلسل به سببی که او را مسبب الاسباب و واجب الوجود خوانند و آن باری تعالی است و هر گاه که چیزی را زمانه فراز آید، بهانه ای ظاهر گردد و اینها بهانه هلاک و فنای ایشان است که از جمله این اسباب و حوادثند و قضای آسمانی را هیچ رای روشن و زره و جوشن، مانع و دافع نبود. «اذا جاء القضاء عمی البصر».

Ва чун мадади умру муддати ҳаёти мнқзӣ нашуда буду замона ба охир наёмада , асбобӣ зоҳир шуд ки дофеъи ибтоли тану мӯҷиби ибқоӣ ҳаёт шуд то аз гирдоби хатар бар соҳили зафари афтодам ва аз мӯҳлики ихтор ба нҷҳи аўтори расидам ва он аз ҷумлаи шумӯли хирад ва киёсту вуфӯри донишу фароғати подшоҳу рзонти рои соибу Фтнту тадбири соқиби вузарои давлат буд .

و چون مدد عمر و مدت حیات منقضی نشده بود و زمانه به آخر نیامده، اسبابی ظاهر شد که دافع ابطال تن و موجب ابقای حیات شد تا از گرداب خطر بر ساحل ظفر افتادم و از مهلک اخطار به نجح اوطار رسیدم و آن از جمله شمول خرد و کیاست و وفور دانش و فراغت پادشاه و رزانت رای صایب و فطنت و تدبیر ثاقب وزرای دولت بود.

Шоҳ чун ин фусӯл ва муқаддамот бишуниду ҷуръати ҷинону ъзўбти баён ӯ бидиду истиқлол ӯ дар дарҷати шарифу ртбти мниФ , мансаби малику давлатро маълум шуд , тбҷҳ ва ибтиҳоҷ намӯду амслаҳу намӯдороту румузу ашорот ӯ писандида дошту бории таъолиро саҷдаи ҳамду шукри гузораду сидқоту салоат ба мустаҳаққони расонид ва ба ифои нзўру навофил қиём карду сандбодро ба либоси ихтисосу ташриф , мушарраф гардониду масоъии ҳамида ӯро ки дар абвоби таълиму талқин шоҳзода намӯда буд , ба анъому икром муқобила карду тақрйву трҳиб арзонӣ дошт ва гуфт : тавзеъи фикру тақсими хотир ки моро аз ҷиҳати ин фарзанд май буд , то ин ғоят ба баракати суҳбату Ямани насиҳати сандбод , он шўоғли зоил ва он ъўоиқи ботили гашту сукӯну фироқ ҳарчӣ зеботар рӯй намӯду фарзанди ман ба васотати иктисоби илму таҳсили ҳикмат , мустақили сарири мамлакату мустаъиди тоҷу давлати гашт .

شاه چون این فصول و مقدمات بشنید و جرات جنان و عذوبت بیان او بدید و استقلال او در درجت شریف و رتبت منیف، منصب ملک و دولت را معلوم شد، تبجح و ابتهاج نمود و امثله و نمودارات و رموز و اشارات او پسندیده داشت و باری تعالی را سجده حمد و شکر گزارد و صدقات و صلات به مستحقان رسانید و به ایفای نذور و نوافل قیام کرد و سندباد را به لباس اختصاص و تشریف، مشرف گردانید و مساعی حمیده او را که در ابواب تعلیم و تلقین شاهزاده نموده بود، به انعام و اکرام مقابله کرد و تقریب و ترحیب ارزانی داشت و گفت: توزیع فکر و تقسیم خاطر که ما را از جهت این فرزند می بود، تا این غایت به برکت صحبت و یمن نصیحت سندباد، آن شواغل زایل و آن عوایق باطل گشت و سکون و فراغ هرچه زیباتر روی نمود و فرزند من به وساطت اکتساب علم و تحصیل حکمت، مستقل سریر مملکت و مستعد تاج و دولت گشت.

Сандбод бархесту забон ба дуо ва сано биёрост ва гуфт : ҳарчӣ бандаро дар ҳизи тисиру имкон ҷаҳд гунҷид ва дар въои фикрат буд , ҷумла базл кардаму чизеи мдхри нгрдонидм дар боби таълиму тафҳими шоҳзода ва агар подшоҳ - ки ҳамеша ба коми никхўоаҳи бод - хоҳад ки ин даъвӣ мусаҳҳеҳ гардад ва ин маънӣ муҳаққиқ шавад , мисол диҳад то ҳукамоу фузало аз нукоти илмӣу дақоиқи ҳукмӣ суол кунанд то муайян ва маину ғс ва самин он маълуми рой олӣ гардаду субҳи яқин аз шаби шабаҳат рӯй намояду ҳақ аз ботилу сидқ аз кизб ҷудо гардад ва бар рои ашрафи анвар мусаввир гардад ки ман банда дар маросими хидматкорӣу лавозими ҳақи гузории тақсиру ғифлат ҷоиз надоштааму ончии дарин муддат , саъии ман зойеъу иҷтиҳоди ман номуассир буд , ба ҳукми онкии асбобро авқотаст ки мумкинот ва муҳаддисот бидон манӯт ва марбӯтанду амсоли он ашҷору набот заминаст ки асмору азҳори эшон ба авқоти эътидоли рабиъӣу хриФӣ мутаъаллиқаст . Зимистони айёми ътлт ва авқот фатратаст ва агар касе хоҳад ки дар самими зимистон аз дарахтони баргу шукуфаи беруни орад , ҳар чанд баъзе асбоби мавҷӯд ва мумкинаст , аммо чун авқот дар ҳизи таазуру мақом астҳолтаст , ранҷу машаққат сӯдманд набӯду тасаннӯъу такаллуфи мрбҳ ва мнҷҳ набошаду аҳволи шоҳзодаи ҳамин мизоҷ дошт ки баъзе асбоб дар маҳали имкон ва баъзе дар ҳизи таазуру астҳолт буд . Ба ҳукми ин маъонӣ , идрок инамоне , муяссар ва муҳайё намешуд ва акнӯн чун бақоёии асбобу шароиту лавозим ба авқоти ҷаззам фароҳам омад , ҷамоли мақсӯд ҳар чаҳ зеботару оростатар аз ҳиҷоби талаби чеҳраи кушоду асбоби тъсир ба васоили тисир бадал шуд . « ани маъаи алъсри исро » .

سندباد برخاست و زبان به دعا و ثنا بیاراست و گفت: هرچه بنده را در حیز تیسیر و امکان جهد گنجید و در وعای فکرت بود، جمله بذل کردم و چیزی مدخر نگردانیدم در باب تعلیم و تفهیم شاهزاده و اگر پادشاه- که همیشه به کام نیکخواه باد- خواهد که این دعوی مصحح گردد و این معنی محقق شود، مثال دهد تا حکما و فضلا از نکات علمی و دقایق حکمی سوال کنند تا معین و مهین و غث و سمین آن معلوم رای عالی گردد و صبح یقین از شب شبهت روی نماید و حق از باطل و صدق از کذب جدا گردد و بر رای اشرف انور مصور گردد که من بنده در مراسم خدمتکاری و لوازم حق گزاری تقصیر و غفلت جایز نداشته ام و آنچه درین مدت، سعی من ضایع و اجتهاد من ناموثر بود، به حکم آنکه اسباب را اوقاتست که ممکنات و محدثات بدان منوط و مربوطند و امثال آن اشجار و نبات زمین است که اثمار و ازهار ایشان به اوقات اعتدال ربیعی و خریفی متعلق است. زمستان ایام عطلت و اوقات فترتست و اگر کسی خواهد که در صمیم زمستان از درختان برگ و شکوفه بیرون آرد، هر چند بعضی اسباب موجود و ممکن است، اما چون اوقات در حیز تعذر و مقام استحالت است، رنج و مشقت سودمند نبود و تصنع و تکلف مربح و منجح نباشد و احوال شاهزاده همین مزاج داشت که بعضی اسباب در محل امکان و بعضی در حیز تعذر و استحالت بود. به حکم این معانی، ادراک این امانی، میسر و مهیا نمی شد و اکنون چون بقایای اسباب و شرایط و لوازم به اوقات جازم فراهم آمد، جمال مقصود هر چه زیباتر و آراسته تر از حجاب طلب چهره گشاد و اسباب تعسیر به وسایل تیسیر بدل شد. «ان مع العسر یسرا».

Ва ин ҷумлаи худ баҳона ва нишонаасту умдаи ин абвобу зубдаи ин асбоб , сидқи ҳиммату назари ҳумоюни подшоҳи маймун ройасту фари саодату Ямани иқболро ки душворҳо осон мекунаду номумкинотро дар ҳизи имкону тисир май орад .

و این جمله خود بهانه و نشانه است و عمده این ابواب و زبده این اسباب، صدق همت و نظر همایون پادشاه میمون رای است و فر سعادت و یمن اقبال را که دشوارها آسان می کند و ناممکنات را در حیز امکان و تیسیر می آرد .

Шоҳ чун ин фусӯл истимоъ кард , асари артёҳу ибтиҳоҷ бар носиаҳи маймун ӯ зоҳир шуд . Сандбодро ташрифҳои фахриу халъатҳои вофир ки лоиқи ҳиммату ъотФти чунон подшоҳ бошад , арзонӣ фармуд ва аз шоҳзода пурсед : мисоли он аҳволу кайфияти он бозгуӣ . Дар ибтидои абои хотир ва дар интиҳои ифои илму мӯҷиби авоили авоили номрҷўу мазҳари авоқиби Маҳмӯд чигунааст ? шоҳзода гуфт : бақои боди подшоҳи замину шаҳриёри замонро дар сарсабзӣу нусрату пирӯзӣ . Файзи саодати илоҳии мутавотиру иқболу давлат бар мадориҷи мъолии мутараққӣ , чандон ки иқтизои рои ҷаҳон орой ӯст . Бар рои анвару хотири ашрафи шоҳаншоҳӣ ки мададдиҳанда шуълаи шамъи офтобу фурӯзандаи машъала моҳтобаст , пӯшида намонад ки ҷавонии шуъба Эйаст аз ҷунуну девонагӣу ихтилоли аҳволи ақл дар вай зоҳирасту нуқсони олоту асбоби идрок , пайдоу равшану майли табиату авқоти сбўт ба млоъбу млоҳии зиёдати асбоби тохир дарак амонеаст дар ибтидои ҷавонӣ ва азинҷо гуфтааст :

شاه چون این فصول استماع کرد، اثر ارتیاح و ابتهاج بر ناصیه میمون او ظاهر شد. سندباد را تشریف های فاخر و خلعت های وافر که لایق همت و عاطفت چنان پادشاه باشد، ارزانی فرمود و از شاهزاده پرسید: مثال آن احوال و کیفیت آن بازگوی. در ابتدا ابای خاطر و در انتها ایفای علم و موجب اوایل اوایل نامرجو و مظهر عواقب محمود چگونه است؟ شاهزاده گفت: بقا باد پادشاه زمین و شهریار زمان را در سرسبزی و نصرت و پیروزی. فیض سعادت الهی متواتر و اقبال و دولت بر مدارج معالی مترقی، چندان که اقتضای رای جهان آرای اوست. بر رای انور و خاطر اشرف شاهنشاهی که مدد دهنده شعله شمع آفتاب و فروزنده مشعله ماهتاب است، پوشیده نماند که جوانی شعبه ای است از جنون و دیوانگی و اختلال احوال عقل در وی ظاهرست و نقصان آلات و اسباب ادراک، پیدا و روشن و میل طبیعت و اوقات صبوت به ملاعب و ملاهی زیادت اسباب تاخیر درک امانی است در ابتدای جوانی و ازینجا گفته است:

Ва ин муқаддамотро нтирӣ ва ин воқеаро достонӣаст . Агар рои шоҳаншоҳӣ иҷозат фармоед , тақрир кунам . Шоҳ фармуд : бигӯӣ .

و این مقدمات را نطیری و این واقعه را داستانی است. اگر رای شاهنشاهی اجازت فرماید، تقریر کنم. شاه فرمود: بگوی.