Шоҳзода гуфт : зиндагонии подшоҳи комкору соҳиби қирони рӯзгор дар ҳифзи кирдигори бод . Чунин овардаанд дар кутуби машҳуру таворихи мазкӯр ки дар ъҳўди мозӣа ваамам холӣа дар билоди антокиаҳ , бозаргонӣ бӯдааст бо сирват бисёру тиҷорат бешумор . Дар сунуфи тиҷорат бо кифояти тамом ва дар маърифати аснофи амтъаҳ , шаҳоматӣ бар камол . Пайваста дар қатъи мФоўз будӣу манозилу мароҳили паймӯдӣ . Рӯзии ҷамоатӣ аз воридони брсиднд ва ба самъ ӯ расониданд ки дар фалони навоҳӣ аз савоҳили муҳӣт , чӯби сандал иззатӣ дорад , чунонкӣ ба қимати бозар маъдан баробараст . Бозаргонро ҳаваси суд дар рабӯд , бо худ гуфт : сармоя эй ки дорам , ҷамъи орму снли хуррам ва бидон шаҳр барам ва ба нархи неку баҳоӣ тамом бифурӯшам . Бидон сармоя эй рост шаваду кафофӣ ҳосил ояд ки дар бақиятаи умр , Ганаеу истиғное буд ва аз касбу тиҷорат бениёз шавам ва ба фароғат ва рифоҳат биншинам . Нқўдӣ ки дошт барин азимат ҷамъ кард ва сад харвори сандали харид ва рӯй бидон навоҳӣ оварад ва дар роҳ бо худ мегуфт :

شاهزاده گفت: زندگانی پادشاه کامکار و صاحب قران روزگار در حفظ کردگار باد. چنین آورده اند در کتب مشهور و تواریخ مذکور که در عهود ماضیه و امم خالیه در بلاد انطاکیه، بازرگانی بوده است با ثروت بسیار و تجارت بی شمار. در صنوف تجارت با کفایت تمام و در معرفت اصناف امتعه، شهامتی بر کمال. پیوسته در قطع مفاوز بودی و منازل و مراحل پیمودی. روزی جماعتی از واردان برسیدند و به سمع او رسانیدند که در فلان نواحی از سواحل محیط، چوب صندل عزتی دارد، چنانکه به قیمت بازر معدن برابرست. بازرگان را هوس سود در ربود، با خود گفت: سرمایه ای که دارم، جمع آرم و صنل خرم و بدان شهر برم و به نرخ نیک و بهایی تمام بفروشم. بدان سرمایه ای راست شود و کفافی حاصل آید که در بقیت عمر، غنایی و استغنایی بود و از کسب و تجارت بی نیاز شوم و به فراغت و رفاهت بنشینم. نقودی که داشت برین عزیمت جمع کرد و صد خروار صندل خرید و روی بدان نواحی آورد و در راه با خود می گفت:

Чун ба наздики он вилоят раседу савод ӯ бидид , рӯй ба шаҳрии ниҳод ки фотиҳаи билоду феҳристи савод буду мардумони он шаҳр ба Фтнт ва киёсту зарқу ҳиялат маърӯф буданд . Чун ба ду манзилии он шаҳр расед , манеҳён хабар доданд ки бозаргонии сад харвор сандал меоварад . Яке аз деҳоти он шаҳру кафоти он ҷамъ ки дар вуҷӯҳи тиҷорат , бсорт дошт , бо худ андешед ки ман қадре сандал дорам , ҳам акнӯн ин бозаргон бирасаду нархи сандали ман касоди пазирад , биравам ва ба ҳиялати сандалҳо аз вай ҷудо кунам . Пас бар шакли бёъону ҳайати кӣсаи дорон берун омад ва қадре чӯби сандал бо худ оварад . Чун ба марҳала бозаргон расед ва ӯро бидид , суханӣ нагуфт ва ҳоле бифармуд то хайма Эй заданду деги поя бар ниҳоданду ивази ҳизум , чӯб сандал месӯхтанд ва мегуфтанд :

چون به نزدیک آن ولایت رسید و سواد او بدید، روی به شهری نهاد که فاتحه بلاد و فهرست سواد بود و مردمان آن شهر به فطنت و کیاست و زرق و حیلت معروف بودند. چون به دو منزلی آن شهر رسید، منهیان خبر دادند که بازرگانی صد خروار صندل می آورد. یکی از دهات آن شهر و کفات آن جمع که در وجوه تجارت، بصارت داشت، با خود اندیشید که من قدری صندل دارم، هم اکنون این بازرگان برسد و نرخ صندل من کساد پذیرد، بروم و به حیلت صندلها از وی جدا کنم. پس بر شکل بیاعان و هیات کیسه داران بیرون آمد و قدری چوب صندل با خود آورد. چون به مرحله بازرگان رسید و او را بدید، سخنی نگفت و حالی بفرمود تا خیمه ای زدند و دیگ پایه بر نهادند و عوض هیزم، چوب صندل می سوختند و می گفتند:

Чун роиҳаи сандал ба машом бозаргон расед , ба тафаҳҳус он бархест ва ба ҳар тарафи зовия май гашт то ба всоқи мард шаҳрӣ расед ки сандал дар оташдони бадали ҳизум май сӯхт . Бозаргон чун ҳол чунон дид , мутаҳайир шуд ва хира бимонад ва бо худ гуфт : ҷоӣӣ ки ҳизуми эшон сандал буд , маро дар вай чаҳ рбҳи сӯрати тавон кардан ? дариғо ки молҳо зойеъ шуду машаққати шаш моҳаи роҳу меҳнати асфору хавфи ихтор таҳаммул кардаму сӯзён бузён омад . Пас ба наздики мард шаҳрӣ рафт ва чун ғамнокӣ мустаманд бинишаст . Марди шаҳрӣ аз вай пурсед ки аз куҷо май ое ва дарин борҳо чаҳ матоъи дорӣ ? бозаргон гуфт : сандал овардаам . Шаҳрӣ пурсед : биҷузи сандали дигар чаҳ овардае ? гуфт : ҳама сандаласт . Шаҳрӣ гуфт : лоҳўлу лои қувваи алоболлаҳ дар вилояти мо харвории сандал ба динорӣасту бештари ҳизуми мо аз вай бошад . Чаро бизоъатӣ наёвардӣ ки туро бар он рбҳӣ будӣу фароғатӣ ҳосил омадӣ ? бозаргони азин сухан дар ҳайрат ва зҷрт афтод ва ба дарёии фикрати ғӯтаи вар хӯрдан гирифт ва худро маломат кардан сохт ва бидон қонеъ шуд ки карӣ бар ваии зиён буд . Шаҳрӣ чун воқифи гашт ки бозаргони ин сухан хӯрд ва ба андак чизе хурсанд шуд , гуфт : эй ҷавонмард , ман турои азин ғами фараҷи орм ва кам зиёни гардонам ки мардии муслеҳ май намоеу симои сиёнату сдод дар носиаҳ ту пайдосту осори мардумӣу мурувват дар ғарраи ту зоҳиру лоиҳ . Ин сад харвори сандал ба гувоҳии ин ҷамоат ки ҳозиранд ба як паймона аз ҳар чаҳ ту хоҳӣ аз нуқрау зару симу марворид ҳар кадом ки хоҳӣ ба ман фурухтӣ ? мард бозаргон гуфт : фурухтам . Шаҳрии ҷамоатии сқотро бар он гувоҳ гирифт ва ашҳод карду сандал дар қабз оварад ва борҳо барграфт ва рӯй ба шаҳри ниҳод . Бозаргони гумони барад ки ин мард дар боб ӯ аноятӣ кардааст ва шафқатӣ намӯда , онро ба миннатҳои бисёр муқобила кард ва чун ба шаҳр даромад , ба хонаи перзанӣ фурӯд омаду динорӣ ба ганда пер дод то тартибӣ кунад ва чун шаб даромад , аз перзан пурсед ки дарин шаҳри сандал ба чаҳ нархаст ? зан гуфт : баробари зару сим . Бозаргон биҷой оварад ки таррор бо ӯ ҳиялат кардааст , мутафаккири гашт . Перзан гуфт : мӯҷиби таҳайюр ва тафаккур чист ? бозаргони қисса шарҳ дод . Перзан гуфт : мардумони ин шаҳри бғоити грбзу мҳтолу зроқ ва мғтоланд . Фардо ки дар шаҳри ое , зинҳор бо касе сухан нагӯйӣ ва дод ва ситад накунӣ ва бар моли худ зинҳор нахурӣ ки ту мардии ғарибӣу манозилу мароҳили паймӯдае , то моли худ дар вартаи талафу ҳалоки ниФкнӣ . Бозаргон гуфт : сипос дорам ва аз хати амри ту қадам брнагираму бомдод ки симурғи субҳ дар уфуқи машриқ парвоз карду зоғи шом дар завоёии мағриб нопадид шуд , мард ба шаҳр даромад ва тавоф мекард ва дар рзодиқу рсотиқ май гашту мшоръу мноҳл май паймӯд . Ба музиъӣ расед , ду мардро дид ки бар дуконӣ нарад мебохтанду асби мқомрт дар мзмор мсобқт метохтанд . Бозаргони замонӣ ба назораи боистод . Яке аз он ду тан гуфт . Хоҷа нарад май доне ? бозаргон гуфт : оре . Народ гуфт : биншин то як ндб нарад бозем . Пас онгаҳ агар ту барӣ , ҳарчӣ хоҳии бидиҳем ва агар Бамоне , ҳарчӣ Фрмоӣим бикунӣ . Бозаргон гуфт : раво буд . Бинишаст ва нарад бохтан гирифт . Марди шаҳрии нродии устод буд чунонкӣ народ осмонро се зарба пешӣ додӣу мшъбди афлокро чун муҳра ба бозӣ доштӣ .

چون رایحه صندل به مشام بازرگان رسید، به تفحص آن برخاست و به هر طرف زاویه می گشت تا به وثاق مرد شهری رسید که صندل در آتشدان بدل هیزم می سوخت. بازرگان چون حال چنان دید، متحیر شد و خیره بماند و با خود گفت: جائی که هیزم ایشان صندل بود، مرا در وی چه ربح صورت توان کردن؟ دریغا که مالها ضایع شد و مشقت شش ماهه راه و محنت اسفار و خوف اخطار تحمل کردم و سوزیان بزیان آمد. پس به نزدیک مرد شهری رفت و چون غمناکی مستمند بنشست. مرد شهری از وی پرسید که از کجا می آیی و درین بارها چه متاع داری؟ بازرگان گفت: صندل آورده ام. شهری پرسید: بجز صندل دیگر چه آورده ای؟ گفت: همه صندل است. شهری گفت: لاحول و لا قوه الابالله در ولایت ما خرواری صندل به دیناری است و بیشتر هیزم ما از وی باشد. چرا بضاعتی نیاوردی که ترا بر آن ربحی بودی و فراغتی حاصل آمدی؟ بازرگان ازین سخن در حیرت و ضجرت افتاد و به دریای فکرت غوطه ور خوردن گرفت و خود را ملامت کردن ساخت و بدان قانع شد که کری بر وی زیان بود. شهری چون واقف گشت که بازرگان این سخن خورد و به اندک چیزی خرسند شد، گفت: ای جوانمرد، من ترا ازین غم فرج آرم و کم زیان گردانم که مردی مصلح می نمایی و سیمای صیانت و سداد در ناصیه تو پیداست و آثار مردمی و مروت در غره تو ظاهر و لایح. این صد خروار صندل به گواهی این جماعت که حاضرند به یک پیمانه از هر چه تو خواهی از نقره و زر و سیم و مروارید هر کدام که خواهی به من فروختی؟ مرد بازرگان گفت: فروختم. شهری جماعتی ثقات را بر آن گواه گرفت و اشهاد کرد و صندل در قبض آورد و بارها برگرفت و روی به شهر نهاد. بازرگان گمان برد که این مرد در باب او عنایتی کرده است و شفقتی نموده، آن را به منت های بسیار مقابله کرد و چون به شهر درآمد، به خانه پیرزنی فرود آمد و دیناری به گنده پیر داد تا ترتیبی کند و چون شب درآمد، از پیرزن پرسید که درین شهر صندل به چه نرخ است؟ زن گفت: برابر زر و سیم. بازرگان بجای آورد که طرار با او حیلت کرده است، متفکر گشت. پیرزن گفت: موجب تحیر و تفکر چیست؟ بازرگان قصه شرح داد. پیرزن گفت: مردمان این شهر بغایت گربز و محتال و زراق و مغتال اند. فردا که در شهر آیی، زنهار با کسی سخن نگویی و داد و ستد نکنی و بر مال خود زینهار نخوری که تو مردی غریبی و منازل و مراحل پیموده ای، تا مال خود در ورطه تلف و هلاک نیفکنی. بازرگان گفت: سپاس دارم و از خط امر تو قدم برنگیرم و بامداد که سیمرغ صبح در افق مشرق پرواز کرد و زاغ شام در زوایای مغرب ناپدید شد، مرد به شهر درآمد و طواف می کرد و در رزادیق و رساتیق می گشت و مشارع و مناهل می پیمود. به موضعی رسید، دو مرد را دید که بر دکانی نرد می باختند و اسب مقامرت در مضمار مسابقت می تاختند. بازرگان زمانی به نظاره بایستاد. یکی از آن دو تن گفت. خواجه نرد می دانی؟ بازرگان گفت: آری. نراد گفت: بنشین تا یک ندب نرد بازیم. پس آنگه اگر تو بری، هرچه خواهی بدهیم و اگر بمانی، هرچه فرمائیم بکنی. بازرگان گفت: روا بود. بنشست و نرد باختن گرفت. مرد شهری نرادی استاد بود چنانکه نراد آسمان را سه ضربه پیشی دادی و مشعبد افلاک را چون مهره به بازی داشتی.

Дар ҳоли мард аз бозаргони бабрад . Гуфт : хоҳам ки ҷумлаи оби ин дарёро ки дар пеши мост , ба як шарбат бихӯрӣ . Бозаргони мутаҳайир фурӯ монаду ҷавобӣ шоФӣ надошт . Мардумон гирд омаданд ва ин марди бозаргон , сурху кабӯди чашм буд . Мардии сурхи кабӯди як чашм биёмаду чанг дар вай зад ки ту як чашми ман бдздидӣ , боздиҳ ё қимати як чашм ман бидиҳ . Дайгарӣ биёмаду порае санги рухоми пеш ӯ андохт ва гуфт : марои азин санги пероҳан ва азорӣ бидӯз ё баҳои он бидиҳ ва ин хусумату мҷодлт дар ҳам пайваст ва ба ттўилу тсқил адо кард . Хабар ба ганда пер расед , беруни давид ва гуфт : ӯро ба ман сипоред то ман змон кунаму бомдод ба шумо даҳум ки имрӯз дайраст то фардо ба ҳокими равед . Он ҷамоат , бозаргонро ба ганда пер супурданд ва ӯро дар ӯҳда змон оварад . Бозаргон бо ҳазор тимор чун бутемор , пжмону андӯҳгин ба хона омад . Ашки рангин аз фаввора чашм мебориду ангушт ҳасрат мехойид ва мегуфт :

در حال مرد از بازرگان ببرد. گفت: خواهم که جمله آب این دریا را که در پیش ماست، به یک شربت بخوری. بازرگان متحیر فرو ماند و جوابی شافی نداشت. مردمان گرد آمدند و این مرد بازرگان، سرخ و کبود چشم بود. مردی سرخ کبود یک چشم بیامد و چنگ در وی زد که تو یک چشم من بدزدیدی، بازده یا قیمت یک چشم من بده. دیگری بیامد و پاره ای سنگ رخام پیش او انداخت و گفت: مرا ازین سنگ پیراهن و ازاری بدوز یا بهای آن بده و این خصومت و مجادلت در هم پیوست و به تطویل و تثقیل ادا کرد. خبر به گنده پیر رسید، بیرون دوید و گفت: او را به من سپارید تا من ضمان کنم و بامداد به شما دهم که امروز دیرست تا فردا به حاکم روید. آن جماعت، بازرگان را به گنده پیر سپردند و او را در عهده ضمان آورد. بازرگان با هزار تیمار چون بوتیمار، پژمان و اندوهگین به خانه آمد. اشک رنگین از فواره چشم می بارید و انگشت حسرت می خایید و می گفت:

Мутаҳайир аз гардиши рӯзгору мутафаккир аз олами ғаддор . Перзани забон маломат бикшод ва гуфт : дар васият аъодт мекардаму ҳуқуқи мусоҳибатро ба лавозими мнсҳту шафқат ороста мегардонидам ва мегуфтам ки дарин шаҳр бо ҳеҷ каси байъу шарӣ ва муомила накунӣ . Мавъизати маро ки аз маҳзи ашФоқ буд , асғо накардӣу насоеҳи маро ки аз вифоқ бенифоқ буд , қабул накардӣ то худро дар чунин балоу меҳнати афкандӣ .

متحیر از گردش روزگار و متفکر از عالم غدار. پیرزن زبان ملامت بگشاد و گفت: در وصیت اعادت می کردم و حقوق مصاحبت را به لوازم منصحت و شفقت آراسته می گردانیدم و می گفتم که درین شهر با هیچ کس بیع و شری و معامله نکنی. موعظت مرا که از محض اشفاق بود، اصغا نکردی و نصایح مرا که از وفاق بی نفاق بود، قبول نکردی تا خود را در چنین بلا و محنت افکندی.

Бозаргон гуфт : рост май гӯйӣу ончӣ бар ту буд аз мавоҷиби инсонияту ҳуррияту лавозими ҳақи гузорӣу шафқат биҷой оварадӣ аммо маъзӯри дор ки гуфтаанд :

بازرگان گفت: راست می گویی و آنچه بر تو بود از مواجب انسانیت و حریت و لوازم حق گزاری و شفقت بجای آوردی اما معذور دار که گفته اند:

Кошкӣ ҳаргизи ин савдо дар деги сувидои нпхтмӣу обрӯӣ аз барои нони нрихтмӣ . Локин чаҳ кунам чун кор афтод ? ганда пер гуфт : дил ба ҷои ору гӯши ҳуш ба ман дор . Ҳар дардиро дармонӣ ва ҳар меҳнатиро поёнӣаст . « хзи аллўлўи ман албҳру алзҳби ман лоорзу алҳкмаҳи ммни қолҳо » . Туро ҳилтӣ омӯзаму санъатии созам ки азин меҳнати барраӣ ва ба муроди худ рисӣ . Бозаргони мулотафати перзанро ба шукру мўоъиди хуб муқобила кард ва бар ваии саноу офарини пайваст ва гуфт : чун азин дўоҳӣу шдоид халос ёбаму наҷот рӯй намояд , ҳуқуқи мносҳту мувофиқати туро ба адои расонам ва ба қсорои имкону тоқату ниҳояти вусъу қудрат дар туруқи мукофоту муҷозоти ин масоъии Маҳмӯду васоили мшкўри қадами занаму қавоиди ин вдод ба лўоҳқи иттиҳоди муаккади гардонам .

کاشکی هرگز این سودا در دیگ سویدا نپختمی و آبروی از برای نان نریختمی. لکن چه کنم چون کار افتاد؟ گنده پیر گفت: دل به جای آر و گوش هوش به من دار. هر دردی را درمانی و هر محنتی را پایانی است. «خذ اللولو من البحر و الذهب من لاارض و الحکمه ممن قالها». ترا حیلتی آموزم و صنعتی سازم که ازین محنت برهی و به مراد خود رسی. بازرگان ملاطفت پیرزن را به شکر و مواعید خوب مقابله کرد و بر وی ثنا و آفرین پیوست و گفت: چون ازین دواهی و شداید خلاص یابم و نجات روی نماید، حقوق مناصحت و موافقت ترا به ادا رسانم و به قصارای امکان و طاقت و نهایت وسع و قدرت در طرق مکافات و مجازات این مساعی محمود و وسایل مشکور قدم زنم و قواعد این وداد به لواحق اتحاد موکد گردانم.

Пер зан гуфт : бидон ки ин ҷамоатро меҳтарӣаст , пери нобӣноу мубтало аммо азими доҳӣу доноу ҳозиқу кофии ройу бдиҳаҳи ҷавоб ва ҳар шаби ин ҷамоат ба хона ӯ раванд ва дар вақойиъу ҳаводис сухан гӯйанд ва бо ӯ мушовират кунанд ва аз рой ӯ тадбир ва астхорт хоҳанд . Ҳар чаҳ гуяд , бар қзити он раванду маслиҳати он май намояд ки имшаби ҷома ба расми мардумони ин шаҳри дарушӣ ва ба хона ӯ рӯй ва дар зовия Эй биншинӣ . Чун наргиси ҳамаи чашм ва чун сиснбри ҳама гӯш кардӣу ҳуши дорӣ то хасмони ту чаҳ гӯйанд ва ӯ ҷавоб чаҳ диҳад . Ҷумлаи ёдгорӣ ва дар ҳифзи оре . Бозаргони ҷома ба расми мардумони онҷо дар пӯшеду баъд аз онкии чодари симобӣ аз сари арӯс олам баркашиданду ҷлбоби қӣрӣ дар пӯшеданд , ба хонаи меҳтар тарророн рафт ва бар тарафии хомӯш , мтнкрўор бинишасту мутарассид май буд то чаҳ гӯйанд ва ӯ чаҳ шунӯд . Пас нахусти таррорӣ ки сандал харида буд , бархест ва гуфт : зиндагонии ҳокими дарози бод дар хўшдлӣ бар давому Комронии мустадом , олам ба кому сайд дар дом . Бозаргонӣ омадааст ва сад харвор сандал оварда ва ман он ҷумла аз вай ба як паймона ҳар чаҳ ӯ хоҳад , бхридаҳаму сандал дар қабз оварда . Меҳтар гуфт : хато кардӣ ва набояд ки ончии сайди худ гумони барадӣ , дар қайд ӯ шӯйу басои зираку доно ки аз даври бинӣ дар корҳои саъб афтодаасту сармоя бар бод дода ва бибояд донист ки таксӣ бар ҳамаи зиракони ҷаҳон ба фаҳм ва киёсту хотиру фаросат роҷҳ набӯд , қасди вилоят мо накунад ва ба тиҷорат ӣнҷо наёяд .

پیر زن گفت: بدان که این جماعت را مهتری است، پیر نابینا و مبتلا اما عظیم داهی و دانا و حاذق و کافی رای و بدیهه جواب و هر شب این جماعت به خانه او روند و در وقایع و حوادث سخن گویند و با او مشاورت کنند و از رای او تدبیر و استخارت خواهند. هر چه گوید، بر قضیت آن روند و مصلحت آن می نماید که امشب جامه به رسم مردمان این شهر درپوشی و به خانه او روی و در زاویه ای بنشینی. چون نرگس همه چشم و چون سیسنبر همه گوش کردی و هوش داری تا خصمان تو چه گویند و او جواب چه دهد. جمله یادگاری و در حفظ آری. بازرگان جامه به رسم مردمان آنجا در پوشید و بعد از آنکه چادر سیمابی از سر عروس عالم برکشیدند و جلباب قیری در پوشیدند، به خانه مهتر طراران رفت و بر طرفی خاموش، متنکروار بنشست و مترصد می بود تا چه گویند و او چه شنود. پس نخست طراری که صندل خریده بود، برخاست و گفت: زندگانی حاکم دراز باد در خوشدلی بر دوام و کامرانی مستدام، عالم به کام و صید در دام. بازرگانی آمده است و صد خروار صندل آورده و من آن جمله از وی به یک پیمانه هر چه او خواهد، بخریده ام و صندل در قبض آورده. مهتر گفت: خطا کردی و نباید که آنچه صید خود گمان بردی، در قید او شوی و بسا زیرک و دانا که از دور بینی در کارهای صعب افتاده است و سرمایه بر باد داده و بباید دانست که تاکسی بر همه زیرکان جهان به فهم و کیاست و خاطر و فراست راجح نبود، قصد ولایت ما نکند و به تجارت اینجا نیاید.

Мисли : ва мо инҳзи албозии бғири ҷиноҳа

مثل: و ما ینهض البازی بغیر جناحه

Аз баҳр ин гуфтаанд . Агар фардои ту аз ваии сандали хоҳӣ , гуяд : ман як паймона кейк хоҳам , нимӣ нар ва нимӣ мода , ҷумла бо зину лагому ҷлу стом . Чаҳ кунӣ ва азин бало ба чаҳ ҳиялати халоси ёбӣ ? таррор гуфт : эй меҳтар , на ҳамоно ки ӯ ин дақиқа донад . Меҳтар гуфт : агар бидонад чаҳ кунӣ ? гуфт : сандалҳо бози даҳум . Гуфт : агар бигираду чизе дигар нахоҳад , саҳл буд . Пас он дигар ки нарад барда буд , бар пой хост ва гуфт : ман бо ҳамин марди як ндб нарад бохатм ба шарти онкӣ агар ӯ барад , ҳар чаҳ хоҳад бидиҳам ва агар ман барам , ҳар чаҳ фармоем бикунад ва нарад ман барадам . ӯро гуфтам : хоҳам ки ҷумлаи оби ин дарё ба як шарбат бихӯрӣ . Пер гуфт : хато кардӣ , агар ӯ гуяд ки ту ҷумлаи Ҷайҳунҳо ки сари дарин дарё доранд барбанд то ман ҷумла ба як шарбат бихӯрам , чаҳ кунӣ ? таррор гуфт : эй ҳоким , ҳаргизи ваии ин дақиқа надонад . Пер гуфт : ҷавоб ӯ инаст ки гуфтам . Сдигр бархест ки ман ин мардро гуфтам : маро аз санги рухом , пероҳану азории дуз . Пер гуфт : агар ӯ порае оҳани пеш ту андозад ки ту азин оҳан ришта кун то ман азин санги пероҳану азори дузам , чаҳ кунӣ ? гуфт : эй ҳоким , хотир ӯ бад-ӣни дақиқа кӣ расад ? гуфт : ман ҷавоб ӯ гуфтам . Дайгарӣ бархест ва гуфт : ин марди ҳам шакл ва ҳайат манаст . ӯро гуфтам : як чашми ман ту дздидӣ , бркн ва ба ман боздиҳ ё товон бидиҳ . Пер гуфт : кори ту азин ҳамаи бадтар ва душвор тараст . Агар ӯ гуяд : ман як чашми худ бар кунам ва ту ин чашми дигар ки дории бркн то дар тарозу бисанҷем , агар баробар ояд , чашм аз он ту буд ва агар наёяд набошад , ӯро як чашм бимонаду туро ҳар ду рафта буд . Гуфт : ақл ӯ бад-ӣни камол , интиқол накарда буду хотир ӯ ин ҷамол наёфта . Пер гуфт : « ва мо алии алносҳи алои алнсиҳаҳ » . Чун суолоту ҷавобот ба охир раседу ҷамоати тарророни бпрокнднд , бозаргони мтбҷҳу шодон ба хона омад ва бар гандаи пер офарин кард ва гуфт :

از بهر این گفته اند. اگر فردا تو از وی صندل خواهی، گوید: من یک پیمانه کیک خواهم، نیمی نر و نیمی ماده، جمله با زین و لگام و جل و ستام. چه کنی و ازین بلا به چه حیلت خلاص یابی؟ طرار گفت: ای مهتر، نه همانا که او این دقیقه داند. مهتر گفت: اگر بداند چه کنی؟ گفت: صندلها باز دهم. گفت: اگر بگیرد و چیزی دیگر نخواهد، سهل بود. پس آن دیگر که نرد برده بود، بر پای خاست و گفت: من با همین مرد یک ندب نرد باختم به شرط آنکه اگر او برد، هر چه خواهد بدهم و اگر من برم، هر چه فرمایم بکند و نرد من بردم. او را گفتم: خواهم که جمله آب این دریا به یک شربت بخوری. پیر گفت: خطا کردی، اگر او گوید که تو جمله جیحونها که سر درین دریا دارند بربند تا من جمله به یک شربت بخورم، چه کنی؟ طرار گفت: ای حاکم، هرگز وی این دقیقه نداند. پیر گفت: جواب او اینست که گفتم. سدیگر برخاست که من این مرد را گفتم: مرا از سنگ رخام، پیراهن و ازاری دوز. پیر گفت: اگر او پاره ای آهن پیش تو اندازد که تو ازین آهن رشته کن تا من ازین سنگ پیراهن و ازار دوزم، چه کنی؟ گفت: ای حاکم، خاطر او بدین دقیقه کی رسد؟ گفت: من جواب او گفتم. دیگری برخاست و گفت: این مرد هم شکل و هیات منست. او را گفتم: یک چشم من تو دزدیدی، برکن و به من بازده یا تاوان بده. پیر گفت: کار تو ازین همه بدتر و دشوار ترست. اگر او گوید: من یک چشم خود بر کنم و تو این چشم دیگر که داری برکن تا در ترازو بسنجیم، اگر برابر آید، چشم از آن تو بود و اگر نیاید نباشد، او را یک چشم بماند و ترا هر دو رفته بود. گفت: عقل او بدین کمال، انتقال نکرده بود و خاطر او این جمال نیافته. پیر گفت: «و ما علی الناصح الا النصیحه». چون سوالات و جوابات به آخر رسید و جماعت طراران بپراکندند، بازرگان متبجح و شادان به خانه آمد و بر گنده پیر آفرین کرد و گفت:

эй модари мушфиқ вае дӯсти мувофиқу носеҳ , лавозими ашФоқ бар муқаддамоти карам илҳоқ кардӣу одоби насоеҳ ба бароҳини лоиҳ ба ман намӯдӣ . Марои зиндагӣ аз баҳри бандагӣ ту хоҳад буд , ҳукми турои маҳкӯму амри туро маъмурам .

ای مادر مشفق و ای دوست موافق و ناصح، لوازم اشفاق بر مقدمات کرم الحاق کردی و آداب نصایح به براهین لایح به من نمودی. مرا زندگی از بهر بندگی تو خواهد بود، حکم ترا محکوم و امر تو را مامورم.

Ва бозаргони он шаб ба хўшдлӣ биёсуд ва ба фароғату рифоҳати бғнўд . Чун эъломи қиргўни шаб ба қирвон мағриб раседу чатри заррини офтоб , сар аз матлаъ машриқ баровард , тарророн ба всоқи перзан ҳозир омаданду хасми худ талаб карданду ҷумлаи пеши ҳокими рафтанд ва ҳар як шарҳи воқеа худ бигуфт . Аввали таррорӣ ки сандал харида буд , бархесту забон ба мадҳ ва сано биёрост ва гуфт :ед аллоҳи алҳокми алрӣису сонаи ани алтлбис . Ман азин марди сад харвор сандал харидаам ба як паймона аз ҳар чаҳ ӯ бихоҳад , бифармоӣ то баҳо бастанду сандал таслим кунад . Ҳоким рӯй ба бозаргон оварад ва гуфт : ту ин як паймона чаҳ май хоҳӣ ? бозаргон гуфт : як паймона кейк хоҳам , нимӣ нар ва нимӣ мода , ҷумла бо зину лагому ҷлу стоми мурассаъ ба зару гавҳару маҳаллӣ ба лолӣу ҷавҳар . Ҳоким рӯй ба таррор кард ки туро нагуфтам :

و بازرگان آن شب به خوشدلی بیاسود و به فراغت و رفاهت بغنود. چون اعلام قیرگون شب به قیروان مغرب رسید و چتر زرین آفتاب، سر از مطلع مشرق برآورد، طراران به وثاق پیرزن حاضر آمدند و خصم خود طلب کردند و جمله پیش حاکم رفتند و هر یک شرح واقعه خود بگفت. اول طراری که صندل خریده بود، برخاست و زبان به مدح و ثنا بیاراست و گفت: اید الله الحاکم الرئیس و صانه عن التلبیس. من ازین مرد صد خروار صندل خریده ام به یک پیمانه از هر چه او بخواهد، بفرمای تا بها بستاند و صندل تسلیم کند. حاکم روی به بازرگان آورد و گفت: تو این یک پیمانه چه می خواهی؟ بازرگان گفت: یک پیمانه کیک خواهم، نیمی نر و نیمی ماده، جمله با زین و لگام و جل و ستام مرصع به زر و گوهر و محلی به لالی و جوهر. حاکم روی به طرار کرد که ترا نگفتم:

Таррор гуфт : сандали бози даҳум . Бозаргон гуфт . Сандали малики тесту маро ба ҳукми шаръу мъомлт , баҳо бар ту воҷибаст . Ончии пазируфта Эй бирасону ибром аз маҷлиси қозии мунқатиъи гардон . Чун мнозът ба ттўил кашиду мҷодлт ба тсқили анҷомӣд , ҳоким ба ваҷҳи тшФъ бо ҳазор тазаррӯъ бар ҳазор динор сулҳ кард ки таррор ба бозаргон диҳаду дасти азин хусумат бидорад ва сандал бигирад ва ҳам барин минволи ин аҳвол ба охир расед . Ҳар як суханӣ мегуфтанд ва ҷавобӣ мешуниданду охири аламр бо ҳазор гуфтор бар се ҳазор динор қарор доданд ки ин ҷамоати бидиҳанд ва азин бало барраанд . Бозаргони зари бастаду сандал дар қабз оварад ва ба баҳоии тамоми бФрўхту гандаи перу ҳокимро ҳадяҳои бисёр дод ва бо неъматии фахриу ғаниматии вофир рӯй ба ватани маъҳуду мақар молўФ оварад . Ин се кас аз ман зирактар буданд . Подшоҳ чун балоғати броъту фасоҳату Фсоҳт ӯ бидид , худоиро саҷда ҳамд оварад ва гуфт :

طرار گفت: صندل باز دهم. بازرگان گفت. صندل ملک تست و مرا به حکم شرع و معاملت، بها بر تو واجب است. آنچه پذیرفته ای برسان و ابرام از مجلس قاضی منقطع گردان. چون منازعت به تطویل کشید و مجادلت به تثقیل انجامید، حاکم به وجه تشفع با هزار تضرع بر هزار دینار صلح کرد که طرار به بازرگان دهد و دست ازین خصومت بدارد و صندل بگیرد و هم برین منوال این احوال به آخر رسید. هر یک سخنی می گفتند و جوابی می شنیدند و آخر الامر با هزار گفتار بر سه هزار دینار قرار دادند که این جماعت بدهند و ازین بلا برهند. بازرگان زر بستد و صندل در قبض آورد و به بهای تمام بفروخت و گنده پیر و حاکم را هدیه های بسیار داد و با نعمتی فاخر و غنیمتی وافر روی به وطن معهود و مقر مالوف آورد. این سه کس از من زیرکتر بودند. پادشاه چون بلاغت براعت و فصاحت و فساحت او بدید، خدای را سجده حمد آورد و گفت:

Пас рӯй ба ҳозирон оварад ва аз эшон пурсед : бад-ӣни мавҳибати хатир ки аз ҷлоили мавоҳибу ъқоили саодат эзадӣаст , сипосу миннат аз ки бояд дошту шукр аз ки бояд гуфт ? яке гуфт : сипос аз модари шоҳзода ки на моҳ дар қарори макину ҳисори ҳсину хазонаи раҳм , нақди вуҷӯд ӯро аз офату фатрат нигоҳ дошту баъд аз зуҳӯри вилодат , тарбият кард ва ба мсобти мардӣу мардумии расонид . Дайгарӣ гуфт : миннат аз шоҳ бояд дошт ки модар чун заминасту падар чун ҳросу зроъу раҳм мазраъаасту нутфа чун тухм , агар тухми шоиста буд , шаҷару наботу самару шукуфа бар вифқ он ояд . Дайгарӣ гуфт : сипосу миннати шоҳзодаи рост ки ҳиммат бар таҳаффузу тааллум ҷамъ карду хотиру ҳифз дар кор овараду машаққати тааммул ва тафаккур кашиду ранҷи тзкору такрор таҳаммул кард то аз мадориҷи суфло ба мъорҷи аъло баромаду илму адаб ва ҳунар биёмухту зоти худро ба истеъдоду истиқлол ба мансаби камол , мустаъид ва муҳайё гардонид . Дайгарӣ гуфт : сипоси сандбоди рост ки дар боби таълим , шароити насоеҳ биҷой овараду шоҳзодаро ба перояи илму ҳилаи ҳикмати музайян ва маҳаллӣ гардонид ва ба маротиби алайҳу мадориҷи суннӣаи расониду мустаҳаққи тоҷу тахту иқбол ва бахт кард . Дайгарӣ гуфт : миннату сипос , вузарои комили рост ки ҳар як дар боғи донишу фазл , шукуфа ва азҳор адланд ва ба камоли кифоят ва ҷамол киёст ороста ки шоҳзодаро аз вартау мӯҳлика берун овараданд . Санад бод гуфт : сипосу миннат аз худоӣ бояд дошт ки шоҳзодаро ба аъзои мустақӣму ҳавоси салиму нафаси Кариму халқи азими бёФрид ва ба ақли комилу фазли шомил ороста гардониду мустаъиди қабули ҳикмату тҳиўи ҳусӯл илм доду олатҳои ҳифзу зикру тахайюлу таваҳҳуму таъаққулу тазаккуру тасаввур мавҷӯд карду асбоби таҳсили саодат дар вай фароҳам оварад ва ба мсобту манқибати расонид ва ба дарҷату манзалат махсӯс гардонид .

پس روی به حاضران آورد و از ایشان پرسید: بدین موهبت خطیر که از جلایل مواهب و عقایل سعادت ایزدی است، سپاس و منت از که باید داشت و شکر از که باید گفت؟ یکی گفت: سپاس از مادر شاهزاده که نه ماه در قرار مکین و حصار حصین و خزانه رحم، نقد وجود او را از آفت و فترت نگاه داشت و بعد از ظهور ولادت، تربیت کرد و به مثابت مردی و مردمی رسانید. دیگری گفت: منت از شاه باید داشت که مادر چون زمین است و پدر چون حراث و زراع و رحم مزرعه است و نطفه چون تخم، اگر تخم شایسته بود، شجر و نبات و ثمر و شکوفه بر وفق آن آید. دیگری گفت: سپاس و منت شاهزاده راست که همت بر تحفظ و تعلم جمع کرد و خاطر و حفظ در کار آورد و مشقت تامل و تفکر کشید و رنج تذکار و تکرار تحمل کرد تا از مدارج سفلی به معارج اعلی برآمد و علم و ادب و هنر بیاموخت و ذات خود را به استعداد و استقلال به منصب کمال، مستعد و مهیا گردانید. دیگری گفت: سپاس سندباد راست که در باب تعلیم، شرایط نصایح بجای آورد و شاهزاده را به پیرایه علم و حیله حکمت مزین و محلی گردانید و به مراتب علیه و مدارج سنیه رسانید و مستحق تاج و تخت و اقبال و بخت کرد. دیگری گفت: منت و سپاس، وزرای کامل راست که هر یک در باغ دانش و فضل، شکوفه و ازهار عدلند و به کمال کفایت و جمال کیاست آراسته که شاهزاده را از ورطه و مهلکه بیرون آوردند. سند باد گفت: سپاس و منت از خدای باید داشت که شاهزاده را به اعضای مستقیم و حواس سلیم و نفس کریم و خلق عظیم بیافرید و به عقل کامل و فضل شامل آراسته گردانید و مستعد قبول حکمت و تهیو حصول علم داد و آلت های حفظ و ذکر و تخیل و توهم و تعقل و تذکر و تصور موجود کرد و اسباب تحصیل سعادت در وی فراهم آورد و به مثابت و منقبت رسانید و به درجت و منزلت مخصوص گردانید.

Шоҳ гуфт : эй фарзанд , азин ҷумла ба мҳҷаҳи савобу мнҳҷи истиқомати кадоми нздиктрст ва аз шореъи хатоу ғалати кадоми давртар ? шоҳзода гуфт : агар малик иҷозат фармоед , достонӣ бигӯям мувофиқи ин муқаддамоту лоиқи ин калимот . Шоҳ мисол фармуд ки бигӯӣ .

شاه گفت: ای فرزند، ازین جمله به محجه صواب و منهج استقامت کدام نزدیکترست و از شارع خطا و غلط کدام دورتر؟ شاهزاده گفت: اگر ملک اجازت فرماید، داستانی بگویم موافق این مقدمات و لایق این کلمات. شاه مثال فرمود که بگوی.