Ҳарчанд ошиқи маъшӯқро ягонатар буд маъшӯқ аз ошиқи бегонатар буд ва ҳарчанд ишқ ба камолтар он бегонагии бештар ва ин ягонагии бештар :

هرچند عاشق معشوق را یگانه‌تر بود معشوق از عاشق بیگانه‌تر بود و هرچند عشق به کمال‌تر آن بیگانگی بیشتر و این یگانگی بیشتر:

Яке аз мулӯки тарки зикри ҷамоли соҳиб ҷамолӣ шунида буду дил дар кор ӯ карда , дар ҳарбӣ ки ӯро бо он қавм буд он соҳиби ҷамолро асир кард . Чун назар бар ҷамол бо камол ӯ гумошт бе худ шуд . Чун бҳўш омад дар хурӯш омад боз ба эҳзор ӯ амр кард аз худ бешуъӯр шуд ва бо ӯ дар ҳузур шуд . Аз камоли қёФт ва киёст бидонаст ки ин он оташаст ки шуъла ӣ ӯ аз дарича ӣ самъ дар соҳати дил ӯ афтодааст ва ба қӯти хона ӣ дилро май сӯзад ва ба савлат хароб мекунад . Акнӯн ин шуъла ӣ дигараст ки аз роҳи басар дарме ояду мари он оташи ҷигари сӯзро меафзоед . Он Крети дили сӯхт акнӯн дар ҷон гирифт ва барафрӯхт . Чун барин маънӣ итилоъ ёфт бифармуд то ӯро бар сарирӣ бароварданд ва ӯ чун бандагон ба хизмат ӯ шитофт ҳарчанд хост то дар вай нигоҳ кунад ва худро аз ҳасан ӯ огоҳ кунад натавонист :

یکی از ملوک ترک ذکرِ جمال صاحب‌جمالی شنیده بود و دل در کارِ او کرده، در حربی که او را با آن قوم بود آن صاحب جمال را اسیر کرد. چون نظر بر جمال با کمال او گماشت بی‌خود شد. چون بهوش آمد در خروش آمد باز به احضار او امر کرد از خود بی‌شعور شد و با او در حضور شد. از کمال قیافت و کیاست بدانست که این آن آتش است که شعله‌ی او از دریچه‌ی سمع در ساحت دلِ او افتاده است و به قوت خانه‌ی دل را می‌سوزد و به صولت خراب می‌کند. اکنون این شعله‌ی دیگر است که از راه بصر درمی‌آید و مر آن آتش جگر‌سوز را می‌افزاید. آن کرّت دل سوخت اکنون در جان گرفت و برافروخت. چون برین معنی اطلاع یافت بفرمود تا او را بر سریری برآوردند و او چون بندگان به خدمت او شتافت هرچند خواست تا در وی نگاه کند و خود را از حسن او آگاه کند نتوانست:

То намедонист ки ӯ кист ва наме шинохт ки қӯти вусӯли ишқ аз чист бо ӯ инбисотӣ дошт ва бидид ӯ дар худ нишотӣ дошт чун бидонаст натавонист ва чун барисед дар вуҷӯд нарасед чун қасди бисот қурбат кардӣ аз сродқи ъз ӯ хитоб расед баъдан баъдани ҳайҳоти туро аз куҷои ёроии он ки бахуди қадам дар бисот қурбат наҳй бааш бош ту амир будӣ ва ӯ асир акнӯн ту асирӣ ва ӯ амири асирро бо амир чаҳ кори ин воқеа ба айнаи воқеа ӣ Юсуф ва Зулайхост . Рӯзии он подшоҳ дар партави нур ӯ ҳозир шуд ва ба айни басират дар осори анвори ҷамол ӯ нозир шуд гуфт эй моҳи фалаки малоҳат вае хуршеди смоءи сабоҳати маро бо ту инбисотӣ буд то турои шинохтам ҳарчанд мехоҳам ки аз худ бипардозам ва бо ту бисозам наме тавонам дарин воқеаи ҳайронам ва дарин ҳодисаи саргардонам :

تا نمی‌دانست که او کیست و نمی‌شناخت که قوت وصول عشق از چیست با او انبساطی داشت و بدید او در خود نشاطی داشت چون بدانست نتوانست و چون برسید در وجود نرسید چون قصد بساط قربت کردی از سرادق عز او خطاب رسید بُعداً بُعداً هیهات ترا از کجا یارای آن که بخود قدم در بساط قربت نهی بهش باش تو امیر بودی و او اسیر اکنون تو اسیری و او امیر اسیر را با امیر چه کار این واقعه به عینه واقعه‌ی یوسف و زلیخاست. روزی آن پادشاه در پرتو نور او حاضر شد و به عین بصیرت در آثار انوار جمال او ناظر شد گفت ای ماهِ فلکِ ملاحت و ای خورشیدِ سماء صباحت مرا با تو انبساطی بود تا ترا شناختم هرچند می‌خواهم که از خود بپردازم و با تو بسازم نمی‌توانم درین واقعه حیرانم و درین حادثه سرگردانم:

Гуфт бидон эй подшоҳ ки он рӯзи гузашт ва он бисотро замонаи дрнўшти тъзи ман тшоءи моро сар барниҳод втзли ман тшоءи туро зФир дод . Он рӯз ки тавқи убудийят бар гардани вақт мо наҳодӣ ва дар шодӣ бар худ бикшодӣ ишқ мегуфт ки « ҳам акнӯн бошад ки ман аз камӣни коммун зоҳир шавам ва дар ту ба қаҳр нозир шавам ва аз ъзи салтанат ба зли убудийят гирифтор кунам ва аз хоби ғифлат бедор кунам » ту пиндоштӣ сайд кардӣ ва дар қайд кардӣ намедонистӣ ки дар олами ишқи кори бархилофи мурод буд :

گفت بدان ای پادشاه که آن روز گذشت و آن بساط را زمانه درنوشت تُعِزُّ مَنْ تَشاءُ ما را سر برنهاد وَتُذِلُ مَنْ تَشاءُ ترا زفیر داد. آن روز که طوق عبودیت بر گردن وقت ما نهادی و درِ شادی بر خود بگشادی عشق می‌گفت که «هم اکنون باشد که من از کمین کمون ظاهر شوم و در تو به قهر ناظر شوم و از عز سلطنت به ذل عبودیت گرفتار کنم و از خواب غفلت بیدار کنم» تو پنداشتی صید کردی و در قید کردی نمی‌دانستی که در عالم عشق کار برخلاف مراد بود:

эй подшоҳ дар ту ҳануз ръўнти салтанат боқӣаст аз он ҷиҳати ҳадиси васл боқӣаст . Султони ишқи банди бандагӣ аз мо барграфту ҳақиқати вуҷӯдати дил аз моликӣ ва мулкӣ барграфт ва ту бехабарӣ . Агар асир хоҳад ки бо амир инбисот кунад зиллати асирии ҳиҷоб ӯ ояд ва агар амир хоҳад ки бо асир инбисот кунад иззати амӣрии ҳиҷоб ӯ ояд . Зеро ки инбисот аз мҷонст буду миёни амиру асир чаҳ инбисот ? чун мҷонст мафқудасту тариқ инбисот масдӯдаст он нуқта ки бар рухсори бандагии мо буд маҳв шуд ва бар рухсори мулкии ту падед омад . Аҷаби амир набӯдааст ки асир гирифт чун дрнгристи асири амири гирифта буд . Ҳосили ишқ султонаст ва тавонгараст ва ба ҳечкас ниёз надорад ва дар малики шарик ва анбоз надорад ошиқ худ асираст агарчӣ амираст ва дар съирст агарчӣ соҳиби тоҷ ва сарираст . Ошиқро худ ниёзмандӣ зоҳираст аммо маъшӯқро ошиқ бибояд то ҳадафи тири балоӣ ӯ шаваду ҷонаши фидои влоӣ ӯ шавад агар ошиқ набошад ӯ киришмау ноз бо ки кунад ? ва дод ҷамол бо камоли худ аз ки сетанд ? азизӣ гуфтааст слмаҳи аллоҳ :

ای پادشاه در تو هنوز رعونت سلطنت باقی است از آن جهت حدیث وصل باقی است. سلطان عشق بند بندگی از ما برگرفت و حقیقت وجودت دل از مالکی و ملکی برگرفت و تو بی‌خبری. اگر اسیر خواهد که با امیر انبساط کند ذلت اسیری حجاب او آید و اگر امیر خواهد که با اسیر انبساط کند عزت امیری حجاب او آید. زیرا که انبساط از مجانست بود و میان امیر و اسیر چه انبساط؟ چون مجانست مفقودست و طریق انبساط مسدودست آن نقطه که بر رخسار بندگی ما بود محو شد و بر رخسار مَلِکی تو پدید آمد. عجب امیر نبوده است که اسیر گرفت چون درنگریست اسیر امیر گرفته بود. حاصل عشق سلطان است و توانگرست و به هیچکس نیاز ندارد و در مُلک شریک و انباز ندارد عاشق خود اسیرست اگرچه امیرست و در سعیرست اگرچه صاحبِ تاج و سریر است. عاشق را خود نیازمندی ظاهرست اما معشوق را عاشق بباید تا هدف تیر بلای او شود و جانش فدای ولای او شود اگر عاشق نباشد او کرشمه و ناز با که کند؟ و داد جمال با کمال خود از که ستاند؟ عزیزی گفته است سَلَّمَهُ اللّه:

Ин маънӣ аз барои он дар тақрир омад то бадоне ки ошиқ бо ишқ ошноӣ ёбад ва аз тобиш ӯ равшаноӣ ёбад аммо маъшӯқ аз ошиқу ишқ бегонааст агарчӣ дар ҳасан ягонааст :

این معنی از برای آن در تقریر آمد تا بدانی که عاشق با عشق آشنایی یابد و از تابش او روشنایی یابد اما معشوق از عاشق و عشق بیگانه است اگرچه در حسن یگانه است: