эй азизи гӯши дори саволи худро ки пурсидае ки « висأлўнки ани алрўҳи қул алрўҳи ман أмри рабӣ » . Аммо надонам ки ҷумлаи чизҳо ки дар ботини ту пӯшидааст бдонстӣ ? онгоҳи пас аз шиноси ӣнҳама , толиби ҳақиқат рӯҳ бошӣ . Донам ки ту гӯйӣ : « ман биҷуз аз қолабу рӯҳи дигар чаҳ чиз бошам ? » акнӯн гӯши дори иншоаллоҳ ки бидонҷоӣ рисӣ ки ҳар сифатӣ аз сифоти ту бар ту арз кунанд , чун онҷо барисӣ ҳафтод ҳазор сӯрат бар ту арз кунанд , ҳар сӯратиро бар шакли сӯрати худ бинӣ , гӯйӣ ки ман худ якеам ҳафтод ҳазор ? аз яке бӯдан чун сӯрати бандад ? ва ин он бошад ки ҳафтод ҳазор хосияту сифат дар ҳар яке аз банӣ одами мутамаккин ва мундараҷаст , ва дар ҳамаи ботинҳо таъбияаст ; ҳар хосиятӣ ва ҳар сифатии шахсеу сӯратӣ дигар шавад . Мард чун ин сифотро бибинад пиндорад ки худ ӯст , ӯ набошад валикин азу бошад . Ин сифоти баъзе Маҳмӯдау сифот хайр бошад , ва баъзе мазмумау сифот шар бошад . Ва ин сифот ба тамом натавон ъаду шарҳ кардан , ин ба рӯзгор дар натавон ёфт ва дид . Аммо дар қолаби ту , чун туе таъбия кардаанд ва ту ба ҳақиқат , он латифа ки ҳомили қолаби ту омадааст , натавонӣ ёфт ; ва чун бидон латифи рисии бадоне ки « إзотми алФқри Фҳўи аллоҳ » чаҳ бошад .

ای عزیز گوش دار سؤال خود را که پرسیده‌‬ای که «وَیَسأَلونَکَ عَن الرّوحِ قُلْ الرّوحُ مِن أمْرِ ربّی». اما ندانم که جملهٔ چیزها که در باطن تو پوشیده است بدانستی؟ آنگاه پس از شناس اینهمه، طالب حقیقت روح باشی. دانم که تو گویی: «من بجز از قالب و روح دیگر چه چیز باشم؟» اکنون گوش دار انشاءاللّه که بدانجای رسی که هر صفتی از صفات تو بر تو عرض کنند، چون آنجا برسی هفتاد هزار صورت بر تو عرض کنند، هر صورتی را بر شکل صورت خود بینی، گویی که من خود یکی‌‬ام هفتاد هزار؟ از یکی بودن چون صورت بندد؟ و این آن باشد که هفتاد هزار خاصیت و صفت در هر یکی از بنی‌آدم متمکّن و مندرج است، و در همه باطن‌ها تعبیه است؛ هر خاصیتی و هر صفتی شخصی و صورتی دیگر شود. مرد چون این صفات را ببیند پندارد که خود اوست، او نباشد ولیکن ازو باشد. این صفات بعضی محموده و صفات خیر باشد، و بعضی مذمومه و صفات شرّ باشد. و این صفات به تمام نتوان عد و شرح کردن، این به روزگار در نتوان یافت و دید. اما در قالب تو، چون تویی تعبیه کرده‌‬اند و تو به حقیقت، آن لطیفه که حامل قالب تو آمده است، نتوانی یافت؛ و چون بدان لطیف رسی بدانی که «إِذاتَمَّ الفَقْرُ فَهُوَ اللّه» چه باشد.

Дариғо ҳаргиз надонистае ки қалб латифааст ва аз олам алавӣасту қолаб касифаст ва аз олам суфлоаст . Худ ҳеҷ улфату муносибати миён эшон набӯд ва набошад ; воситау робитаи миёни дилу қолаби бргмоштнд ки « إни аллоҳи иҳўли бинолмрءу қалба » то тарҷумони қалб ва қолаб бошад то ончии насиб дил бошад дил бо он латифа бигӯед ва он латифа бо қолаб бигӯед .

دریغا هرگز ندانسته‬‌ای که قلب لطیفه است و از عالم علوی است و قالب کثیف است و از عالم سفلی است. خود هیچ الفت و مناسبت میان ایشان نبود و نباشد؛ واسطه و رابطهٔ میان دل و قالب برگماشتند که «إنَّ اللّهَ یَحولُ بَیْنَالمَرْءِ و قَلْبِه» تا ترجمان قلب و قالب باشد تا آنچه نصیب دل باشد دل با آن لطیفه بگوید و آن لطیفه با قالب بگوید.

Дариғо аз « أлм нашарҳ лаки сдрк » чаҳ фаҳм кардае ? агар қалбро муҷаррад дар қолаб таъбия кардандӣ , қалб бо қолаби қарор ва инс нагирифтӣ ,у қолаб ба аҳволи қалб тоқат надоштӣ ва гудохта шудӣ . Ин латифаи ҳақиқати одамиро восита ва ҳоил карданд миёни қалбу қолаб . Дариғо ин қадари доне ки қалби малакӯтии сету қолаби мулкӣ ; дар малик касе забон малакӯт надонад агар забон ҷабарутӣ набошад . Агар хоҳӣ мисолаш бишинав : аҷамии забони арабӣ фаҳм накунад алои бавоситаи тарҷумонӣ ки ҳам арабят донад ва ҳам аҷамят . Охир маълум бошад ки ҷузи ин панҷ ҳавоси сӯратии панҷ ҳавоси маънавӣ ва ботинӣ ҳаст . Акнӯн ин ҳама дар ниҳоди ту таъбияаст .

دریغا از «ألَمْ نَشْرَح لَکَ صَدْرَک» چه فهم کرده‌‬ای؟ اگر قلب را مجرّد در قالب تعبیه کردندی، قلب با قالب قرار و انس نگرفتی، و قالب به احوال قلب طاقت نداشتی و گداخته شدی. این لطیفه حقیقت آدمی را واسطه و حایل کردند میان قلب و قالب. دریغا این قدر دانی که قلب ملکوتی‌ست و قالب ملکی؛ در ملک کسی زبان ملکوت نداند اگر زبان جبروتی نباشد. اگر خواهی مثالش بشنو: عجمی زبان عربی فهم نکند الا بواسطهٔ ترجمانی که هم عربیّت داند و هم عجمیت. آخر معلوم باشد که جز این پنج حواس صورتی پنج حواس معنوی و باطنی هست. اکنون این همه در نهاد تو تعبیه است.

Дариғо ту қалбӣ ва ин наҳодӣ латифа ки гуфта шуд ,у нафасӣу қалбӣу рӯҳӣ ,у ҷуз аз рӯҳ агар чизе дигар ҳастӣ чун онҷои рисӣ , худ бибинӣ ки Мустафо - слъм - табиби ҳозиқ буд ,у масолеҳу мафосиди зарурат буд ӯро нигоҳи доштан ; зеро ки ифшо кардану зоҳири гуфтани ин асрор бисёре халалу мафосиди гуруҳеро ҳосил шудӣу бештари халқ фаҳм накардандӣ . Лоҷарам « кулами анноси алии қадари ъқўлҳм » ба кори даровард то ҳамаро бар ҷои бдошт .

دریغا تو قلبی و این نهادی لطیفه که گفته شد، و نفسی و قلبی و روحی، و جز از روح اگر چیزی دیگر هستی چون آنجا رسی، خود ببینی که مصطفی- صلعم- طبیب حاذق بود، و مصالح و مفاسد ضرورت بود او را نگاه داشتن؛ زیرا که افشا کردن و ظاهر گفتن این اسرار بسیاری خلل و مفاسد گروهی را حاصل شدی و بیشتر خلق فهم نکردندی. لاجرم «کَلِّم الناسَ علی قَدَرِ عُقولِهِم» به کار درآورد تا همه را بر جای بداشت.

Дариғо ибни аббос - разии аллоҳи анҳу - дар тафсири ин оят мегуяд ки « أни иأтикми алтобўти фӣаи сакинаи ман рбкм » гуфт : ин сакина онаст ки дар миёни он тобут буд ки дили анбиё - алайҳими ассалом - дар онҷо буд ва дар онҷо нишастанд . Бош то ин ояти туро рӯй намояд ки « явми икўни анноси колФроши алмбсўс » . Ва ҷой дигар гуфт : « кأнҳми ҷроди мунташир » . Ин парвонаҳо ва ин малахҳо ки аз гӯри бароянд , сирату ҳақиқат ту бошад . Чунонкии имрӯз сӯратаст , фардои сират ба ранг сӯрат бошад ; ин ҳамаи ниҳодҳои халқ бошад . Магар ки Мустафо - алайҳи ассалом - аз ӣнҷо гуфт ки « إн алأрўоҳ ҷанд ман ҷунуди аллоҳ , лисўои бмлоӣкаҳи ?лаами рؤси вأиди вأрҷли иأклўни алтъом » .

دریغا ابن عباس- رضی اللّه عنه- در تفسیر این آیت می‬‌گوید که «أنْ یأتِیَکُمُ التابوتُ فیه سکینَةٌ مِنْ رَبِّکُم» گفت: این سکینهٔ آنست که در میان آن تابوت بود که دل انبیا- علیهم السلام- در آنجا بود و در آنجا نشستند. باش تا این آیت ترا روی نماید که «یَوْمَ یَکونُ الناسُ کالفَراش المَبْثُوث». و جای دیگر گفت: «کأنَّهُم جَرادٌ مُنْتَشِر». این پروانه‌ها و این ملخ‌ها که از گور برآیند، سیرت و حقیقت تو باشد. چنانکه امروز صورت است، فردا سیرت به رنگ صورت باشد؛ این همه نهادهای خلق باشد. مگر که مصطفی- علیه‌السّلام- از اینجا گفت که «إنَّ الأرْواحَ جُنْدٌ مِنْ جُنودِ اللّه، لَیْسوا بمَلائکةِ لهم رؤسٌ وَأید وَأرْجُلَ یَأکُلونَ الطعامَ».

Ҳаргиз шунидае ки рӯҳ даст дорад , ва пой дорад ва таом хӯрд ? агар он азиз мехоҳад ки тамоми бидонад , аз муҷоҳид бишинав ки гуфт : « أни фии ҷасади ибни одами хлқои ман халқи аллоҳи кҳиӣаҳи анноси влисўои бнос » . Гуфт : дар тани одамии халқӣ ва сӯратӣ бошад ҳамчун одамӣ ,у сӯрат мардум дорад аммо одамӣ набошад ва аз олами қолаб ва башарият набошад аз олам « Фтборки аллоҳи أҳсни алхолқин » бошад . Дариғо ҷое дигар аз Мустафо - алайҳи ассалом - бишинав ки « إни фии ҷасади ибни одами лмзғнаҳи إзои сулҳати сулҳи алҷсди каллау إзои Фсдти Фсди алҷсди каллаи أлоўҳии алқлб » гуфт : дар тани одамӣ мзғҳ‬оӣаст ки чун он ба салоҳ бошад қолаб ба салоҳ бошад , ва чун табоҳ ва фосид бошад қолаб низ фосид бошад ва он нест магари дил . Қолабро шарҳ шунидӣу ниҳоду латифаи худ бдонстӣ . Нафасҳои се гона омад : нафаси амморау нафаси ливомау мутмаина дар ин мақоми худ бо ту намоянд ва чун бад-ӣни мақоми рисӣ бе шунидани маълум ту шавад ,у шамае дар тамҳиди дигар аз нафасҳо гуфта шавад « إни шоءи аллоҳ » .

هرگز شنیده‌‬ای که روح دست دارد، و پای دارد و طعام خورد؟ اگر آن عزیز می‬‌خواهد که تمام بداند، از مجاهد بشنو که گفت: «أِنَّ فی جَسَد ابن آدَم خَلْقاً مِن خَلقِ اللّه کَهَیْئَةِ الناس وَلَیْسوا بِناس». گفت: در تن آدمی خلقی و صورتی باشد همچون آدمی، و صورت مردم دارد اما آدمی نباشد و از عالم قالب و بشریت نباشد از عالم «فَتَبارَکَ اللّهُ أَحْسَنُ الخالِقینَ» باشد. دریغا جایی دیگر از مصطفی- علیه‌السّلام- بشنو که «إِنَّ فی جَسَد ابن آدمَ لَمُضْغَنَةٌ إِذا صَلُحَتْ صَلُحَ الجَسَدُ کُلُهُ و إِذا فَسَدَتْ فَسَدَ الجَسَدُ کُلُهُ أَلاوَهِیَ القَلب» گفت: در تن آدمی مضغه‬ای است که چون آن به صلاح باشد قالب به صلاح باشد، و چون تباه و فاسد باشد قالب نیز فاسد باشد و آن نیست مگر دل. قالب را شرح شنیدی و نهاد و لطیفهٔ خود بدانستی. نفسهای سه‌گانه آمد: نفس امّاره و نفس لوّامه و مطمئنه در این مقام خود با تو نمایند و چون بدین مقام رسی بی شنیدن معلوم تو شود، و شمه‌‬ای در تمهید دیگر از نفسها گفته شود «إنْ شاء اللّهُ».

Дариғо эй азиз ки қалби надорӣ ки агар доштӣ онгоҳ бо ту бигуфтӣ ки қалб чист ; кор дил дорад . Дилро талаб кун , ва ба дасти ор . Доне ки дил куҷост ? дилро « байни إсбъини ман أсобъи арраҳмон » талаб мекун . Дариғо агар ҷамол « إсбъини ман أсобъи арраҳмон » ҳиҷоби кибриёи бардоштӣ , ҳамаи дилҳо шифо ёфтандӣ . Дил донад ки дил чист ва дил кист : манзури илоҳӣ дил омад ва худ дили лоиқ буд ки « إни аллоҳи лоинзри إлии сўркми влоإлии аъмолкму локини инзри إлии қлўбкм » . эй дӯст ! дил назаргоҳ худост чун қолаби ранг дил гирад ва ҳам ранг дил шавад . Қолаб низ манзур бошад .

دریغا ای عزیز که قلب نداری که اگر داشتی آنگاه با تو بگفتی که قلب چیست؛ کار دل دارد. دل را طلب کن، و به دست آر. دانی که دل کجاست؟ دل را «بَیْنَ إِصْبَعَیْنُ من أَصابِعِ الرّحمن» طلب می‬‌کن. دریغا اگر جمال «إِصْبَعَیْنِ مِن أصابِعِ الرّحمن» حجاب کبریا برداشتی، همه دلها شفا یافتندی. دل داند که دل چیست و دل کیست: منظور الهی دل آمد و خود دل لایق بود که «إنَّ اللّه لایَنْظُرُ إلی صُوَرِکُمْ وَلاإِلی اعمالِکم و لَکِنْ یَنْظُرُ إلی قلوبکم». ای دوست! دل نظرگاه خداست چون قالب رنگ دل گیرد و هم رنگ دل شود. قالب نیز منظور باشد.

эй дариғо надонам ки фоидау ҳазз аз ин суханҳо ки хоҳад бардошт ! ? ҷонами фидоӣ ӯ бод . Маъзӯри дори маро ки « мисли алқлб мисли решаи борзи Флоаҳи тақаллубҳо алрёҳ » . Дилҳоро боди раҳмати илоҳӣ дар оламҳои худ мегирданд , ва дилҳо дар олами дўонгшт ҷавлон мекунад . Аз إсбъини ҷузи ин ду мақом ки маскан соликон бошад фаҳм макун ки ин бод кадом бошад ки дилҳоро мегирданд ? аз Мустафо - алайҳи ассалом - бишинав ки гуфт : « лотсбўои алриҳи Фإнҳои ман нафаси арраҳмон » . Ин водӣ « қалби алмؤмни байни إсбъини ман أсобъи арраҳмон » бошад . Ин рҳмн кадомаст ? « арраҳмони алии алърши астўӣ » . Дариғо ин рҳмн чаро ҷамол ба халқ нанамуд то бдонстндӣ ки « қалби алмؤмни арши арраҳмон » чаҳ бошад ? ! зиҳии дил ки сифат восеъят дорад ! магари саҳли Абдуллоҳ аз ӣнҷо гуфт ки « алқлби ҳўи алършу алсдри ҳўи алкрсӣ » гуфт : арш дил бошаду садри курсӣ .

ای دریغا ندانم که فایده و حظّ از این سخن‌ها که خواهد برداشت!؟ جانم فدای او باد. معذور دار مرا که «مَثَلُ القَلْب مَثَلُ ریشةٍ بِارضٍ فَلاةٍ تُقَلِّبُها الرِّیاحُ». دلها را بادِ رحمت الهی در عالمهای خود می‬‌گرداند، و دلها در عالم دوانگشت جَوَلان می‌کند. از إصبعین جز این دو مقام که مسکن سالکان باشد فهم مکن که این باد کدام باشد که دلها را می‬‌گرداند؟ از مصطفی- علیه‌السّلام- بشنو که گفت: «لاتَسُبّوا الرّیح فَإنها مِن نَفَس الرَّحمن». این وادی «قَلبُ المُؤمِن بَیْنَ إِصْبَعین مِن أًصابِعِ الرَّحمن» باشد. این رحمن کدامست؟ «الرحمن علی العَرْش اَستَوی». دریغا این رحمن چرا جمال به خلق ننمود تا بدانستندی که «قَلْبُ المُؤْمِنِ عَرْشُ الرّحمن» چه باشد؟! زهی دل که صفت واسعیت دارد! مگر سهل عبداللّه از اینجا گفت که «القَلبُ هُوَ العَرْشُ و الصَّدرُ هُوَ الکُرْسیُّ» گفت: عرش دل باشد و صدر کرسی.

Дариғо « бали ҳўи қуръони Маҷиди фии лавҳи маҳфӯз » ибн аббос гуфт : ин лавҳи маҳфӯз , дил муъминонаст . Магар ки Мустафо - алайҳи ассалом - аз ӣнҷо гуфт ки « إни алърши иноли ҷамеъи мо халқи аллоҳ » яъне арши Маҷид , муҳӣти ҷумлаи махлуқоту мавҷӯдот омадааст . Бош то бадоне ки « моўсънии أрзии влосмоӣии влкни всънии қалби абдии алмؤмн » замин маро барнатобаду осмони тоқат мо надорад ; арш дар хур мо наомаду дили муъмини моро қабул кард ; нахусти мо ӯро қабул карда будем .

دریغا «بَلْ هُوَ قَرآنٌ مَجیدٌ فی لَوْحٍ محفوظٍ» ابن عباس گفت: این لوح محفوظ، دل مؤمنان است. مگر که مصطفی- علیه‌السّلام- از اینجا گفت که «إِنَّ العَرْشَ یَنالُ جَمیعَ ما خَلَقَ اللّه» یعنی عرش مجید، محیط جملهٔ مخلوقات و موجودات آمده است. باش تا بدانی که «ماوَسِعَنی أرْضی وَلاسَمائی وَلکن وَسِعنی قَلبُ عَبدی المُؤمِنِ» زمین مرا برنتابد و آسمان طاقت ما ندارد؛ عرش در خور ما نیامد و دل مؤمن ما را قبول کرد؛ نخست ما او را قبول کرده بودیم.

Рӯзии яке аз Мустафо пурсед ки « أини аллоҳ » ? гуфт : « фии қулӯби ибода » дар дили бандагони худ бояд ҷуст ; « вҳўи мъкми أинмои кантам » ин маънӣ бошад . Чун дили туро ҳосил омаду дилро бозёфтӣ , рӯҳи худ ҷамоли иззат бо ту намояд . Дариғо агар шариъат , банди девонагии ҳақиқати омадаи нестӣ , бгФтмӣ ки рӯҳ чист ; аммо ғайрат илоҳӣ намегузорад ки гуфта шавад . Исо - алайҳи ассалом - камолу рифъат ки дошт аз он дошт ки ӯро халъати рӯҳи алқудс дрпўшидаҳ буданд , ва ӯро ҳама рӯҳ карда « вأидноаҳи брўҳи алқудс » . Одаму одами сафатон ки каромати камол ва фазилат ёфтанд бар дигарон , ба рӯҳ ёфтанд ки « вأидҳм брўҳ манеҳ » . Ва рӯҳро аз олами худо ба қолаб фиристоданд ки « внФхти фӣаи ман рӯҳӣ » ин бошад . Бош то ин оят ки « вкзлки أўҳинои إлики рўҳои ман أмри рабӣ » чаҳ маънӣ дорад .

روزی یکی از مصطفی پرسید که «أینَ اللّهُ»؟ گفت: «فی قُلوبِ عبادِهِ» در دل بندگان خود باید جُست؛ «وَهُوَ مَعَکُمْ أَیْنَما کُنْتُم» این معنی باشد. چون دل ترا حاصل آمد و دل را بازیافتی، روح خود جمال عزت با تو نماید. دریغا اگر شریعت، بند دیوانگی حقیقت آمده نیستی، بگفتمی که روح چیست؛ اما غیرت الهی نمی‬‌گذارد که گفته شود. عیسی- علیه‌السّلام- کمال و رفعت که داشت از آن داشت که او را خلعت روح‌القدس درپوشیده بودند، و او را همه روح کرده «وَأَیَّدْناهُ بروح القُدُس». آدم و آدم‌صفتان که کرامت کمال و فضیلت یافتند بر دیگران، به روح یافتند که «وَأَیَّدَهُم بِروحِ مِنْهُ». و روح را از عالم خدا به قالب فرستادند که «وَنَفَخْتُ فیهِ مِنْ روحی» این باشد. باش تا این آیت که «وَکذلِکَ أَوْحَینا إِلَیکَ روحاً مِنْ أمر ربّی» چه معنی دارد.

Дариғо аз дасти ғайрати аллоҳ ки « إни аллоҳи ғаюри вмни ғайритаҳи ҳарами алФўоҳш » ! ӯ ғаюраст ; аз ғайрат , ӯ ҳамаи муҳаррамотро ҳаром кард ;у шарҳи ҷон низ кардан аз ғайрат ҳаром кард :

دریغا از دست غیرت اللّه که «إِنَّ اللّهُ غَیورٌ وَمِنْ غَیْرَتِهِ حَرَّم الفَواحِش»! او غیورست؛ از غیرت، او همه محرمات را حرام کرد؛ و شرح جان نیز کردن از غیرت حرام کرد:

Шаби қадар ки манзалат ва қадар ёфт , аз рӯҳ ва млоикаҳ ёфт ки « таназзули алмлоӣкаҳи алрўҳи фӣҳо » . Ҷамоли рӯҳ чун ҷилва кунад , ҳар ҷо ки партави ин ҷамол расад он чизро қадар диҳад ва он чиз қадар ёбад . эй азиз « қул алрўҳи ман أмри рабӣ » худ шарҳ тамомасту лекини аҳли маърифатро ; зеро ки рӯҳ аз амр бошаду амри худои иродат ва қудратаст , аз оят « إнмои أмраҳи إзои أроди шиӣои أни иқўл ?ла кун Фикўн » бишинав .

شب قدر که منزلت و قدر یافت، از روح و ملایکه یافت که «تَنَزَّلُ الملائکةُ الرّوحُ فیها». جمال روح چون جلوه کند، هر جا که پرتو این جمال رسد آن چیز را قدر دهد و آن چیز قدر یابد. ای عزیز «قَل الرّوحُ مِن أمر ربّی» خود شرح تمامست و لیکن اهل معرفت را؛ زیرا که روح از امر باشد و امر خدا ارادت و قدرت است، از آیت «إِنَّما أَمْرُه إذا أرادَ شیئاً أنْ یَقولَ لَهُ کُنْ فَیَکون» بشنو.

Дариғо магари мақотил - раҳмаи аллоҳи алайҳ - аз баҳри ин маънӣ гуфт ки « ман أмри рабӣ » яъне « ман нури рабӣ » . Дариғо магари эмоми Абубакри қҳтбӣ аз ӣнҷо гуфт : « алрўҳи лоидхли таҳт зл кун » гуфт : рӯҳ дар « злкн » наёяд ; чун дар « кун факон » набошад аз олам офарӣда набошад аз олам офаридагор бошад , наъти қадам ва азалят дорад . Дариғо амр чун Фрмоиндаҳу падедкунанда ашё ва махлуқот омаду рӯҳ аз ҷумла амр бошад : пас омир бошад на маъмур , фоил бошад на мафъӯл , қоҳир бошад на мақҳур . Аз барои худо ки ин хабарро низ гӯши дор ки Абдуллоҳи бен умр ривоят мекунад ки Мустафо - алайҳи ассалом - мегуяд ки млоикаҳ гуфтанд : борхдоё банӣ одамро маскан ва ватан кардӣ ки дар дунё мехуранд ва меошоманд , чун дунёи насиб эшон кардӣ охиратро сарои мо гардон « Фأўҳии аллоҳ - таъолӣ - إлиҳм : إнии лоأФъли влоأҷъли ман хилқати бедии кмни қиллат ?ла кун факон » гуфт : эй Фриштгон ! он кас ки ӯро ба яди қудрати хеш падед карда бошам чунон набошад ки онкас ки гуфта бошам : вуҷӯд ӯро ки ббоши онгоҳи ббошд яъне ки « хилқати бедӣ » махлуқот « бидоллаҳ » чунон набошад ки махлуқ « феъли аллоҳи вснъи аллоҳ » .

دریغا مگر مقاتل- رحمة اللّه علیه- از بهر این معنی گفت که «مِنْ أمرِ ربّی» یعنی «مِنْ نُورِ رَبّی». دریغا مگر امام ابوبکر قحطبی از اینجا گفت: «الروح لایَدْخُلُ تَحْتَ ذُلِّ کُنْ» گفت: روح در «ذُلّکن» نیاید؛ چون در «کُنْ فکانَ» نباشد از عالم آفریده نباشد از عالم آفریدگار باشد، نعت قدم و ازلیت دارد. دریغا امر چون فرماینده و پدید‌کنندهٔ اشیا و مخلوقات آمد و روح از جملهٔ امر باشد: پس آمر باشد نه مأمور، فاعل باشد نه مفعول، قاهر باشد نه مقهور. از برای خدا که این خبر را نیز گوش‌دار که عبداللّه بن عمر روایت می‬‌کند که مصطفی- علیه‌السّلام- می‬‌گوید که ملایکه گفتند: بارخدایا بنی‌آدم را مسکن و وطن کردی که در دنیا می‬‌خورند و می‌‬آشامند، چون دنیا نصیب ایشان کردی آخرت را سرای ما گردان «فَأَوْحی اللّهُ- تعالی- إِلَیْهُم: إنّی لاأفْعَلُ ولاأجْعَلُ مَنْ خَلَقْتُ بِیَدی کَمَنْ قُلْتُ لَهُ کُنْ فَکان» گفت: ای فریشتگان! آن کس که او را به ید قدرت خویش پدید کرده باشم چنان نباشد که آنکس که گفته باشم: وجود او را که بباش آنگاه بباشد یعنی که «خَلَقْتُ بِیَدی» مخلوقات «بِیَداللّه» چنان نباشد که مخلوق «فِعْلُ اللّه وصُنْعُ اللّه».

Донам ки туро дар хотир ояд ки « إни аллоҳ - таъолӣ - халқи алأрўоҳ қабл алأҷсоми бأлФии أлФи сана » . Наздики муҳаққиқон , ин халқу халқяти рӯҳи иборат аз изҳор ва арз омад мари сифати фитрату иродатро ба сифати қудрату хилқат , ва « أлФии أлФи сана » ҳар солии худ доне ки чанд бошад ? рӯзии ҳазор сол бошад ! бикуна « أлФи أлФи сана » ки расад ? ! онгоҳ ӯро дар олами тақдири каммият ва кайфият оварад . Осмони куҷо буд ?у замин худ набӯд ,у рӯзу шаби худ куҷо бошад ? ки « أлФии أлФи сана » худ падед бошад ! ҷонро чунон мапиндор ки махлуқоти дигар ; ҷони иззатӣу латофатӣ дигар дорад . Магар ки устоди Абӯалии дқоқ - раҳмаи аллоҳи алайҳ - ин байтҳо аз ҷиҳати ин маънӣ ҳо гуфтааст :

دانم که ترا در خاطر آید که «إنَّ اللّهَ- تعالی- خَلَقَ الأرْواحَ قَبْلَ الأجْسامِ بألفَی أَلْفَ سَنَة». نزدیک محققان، این خلق و خلقیت روح عبارت از اظهار و عرض آمد مر صفت فطرت و ارادت را به صفت قدرت و خلقت، و «ألفَیْ ألفِ سَنَةِ» هر سالی خود دانی که چند باشد؟ روزی هزار سال باشد! بکنه «ألفَ ألف سَنَة» که رسد؟! آنگاه او را در عالم تقدیر کمیّت و کیفیت آورد. آسمان کجا بود؟ و زمین خود نبود، و روز و شب خود کجا باشد؟ که «ألفیَ ألفِ سَنَة»خود پدید باشد! جان را چنان مپندار که مخلوقات دیگر؛ جان عزتی و لطافتی دیگر دارد. مگر که استاد ابوعلی دقاق- رحمة اللّه علیه- این بیتها از جهت این معنی‌ها گفته است:

Ин рӯҳро қудсӣ хонанд ; ва ду рӯҳи дигар ки ҳастанд атиббоу ҳукамои якеро ҳайвонӣ ва мутаҳаррика хонанд , ва он дигарро уламо рӯҳонӣ хонанд ;у брўҳонӣ он хоҳанд ки бо қолаб , онро азоФт кунанд . Ва азоФт кардан ин рӯҳи рӯҳонӣ бо қолаб бар ду ваҷҳ бошад :

این روح را قدسی خوانند؛ و دو روح دیگر که هستند اطبا و حکما یکی را حیوانی و متحرکه خوانند، و آن دیگر را علما روحانی خوانند؛ و بروحانی آن خواهند که با قالب، آنرا اضافت کنند. و اضافت کردن این روح روحانی با قالب بر دو وجه باشد:

Ваҷҳи аввал : онаст ки чунин тавон донистан ки ҷони одамии ҳақиқат одамӣ бошад ; ва онро ду ҳол бошад : дар ҳоле мутасарриф бошад , ва дар ҳоле дигар набошад . Ва ин ҷон дар танасту тасарруф ӯ дар қолаби чунон дон ки тасарруфи ман дар ин қалам : агар хоҳам сокин дорам ва агар хоҳам мутаҳаррик дорам . Акнӯн мутасарриф бӯдани ҷонро дар ин қолаб ҳиўаҳ хонанд ; ва ин тасарруфро мунқатиъ шудан , мӯат хонанд ;у боз додан ин тасарруфро баъди инқитоъа эҳё хонанд ва баъс хонанд ; ва ин инқитоъ ё ҷузвӣ бошад ки навам хонанд , ё куллӣ буд ки марг хонанд ;у боз додани рӯҳи ҳам чунин , ё ҷузвӣ бошад ки антбоаҳ хонанд , ё куллӣ бошад ки баъс хонанд ва қиёмат хонанд . « вҳўолзии итўФокми боллил » инқитоъи ҷузвӣ май дон ; « сами ибъскми фӣа » боз омадан ҷузвӣ меёб . То чаҳ буд ? « лиқзии أҷли мсмӣ » то муддат бӯдан ӯ дар қолаб ба сар ояду вақт бӯдан ӯ дар дунё мнқзӣ шавад .

وجه اول: آنست که چنین توان دانستن که جان آدمی حقیقت آدمی باشد؛ و آن را دو حال باشد: در حالی متصرف باشد، و در حالی دیگر نباشد.و این جان در تن است و تصرف او در قالب چنان دان که تصرف من در این قلم: اگر خواهم ساکن دارم و اگر خواهم متحرّک دارم. اکنون متصرّف بودن جان را در این قالب حیوة خوانند؛ و این تصرف را منقطع شدن، موت خوانند؛ و باز دادن این تصرف را بعد انقطاعه احیا خوانند و بعث خوانند؛ و این انقطاع یا جزوی باشد که نوم خوانند، یا کلی بود که مرگ خوانند؛ و باز دادن روح هم چنین، یا جزوی باشد که انتباه خوانند، یا کلی باشد که بعث خوانند و قیامت خوانند. «وَهُوَالذی یَتَوفّاکُم باللَّیل» انقطاع جزوی می‬‌دان؛ «ثُمَّ یَبْعَثُکُم فیه» باز آمدن جزوی می‬‌یاب. تا چه بود؟ «لِیُقضی أجلٌ مُسمّی» تا مدت بودن او در قالب به سر آید و وقتِ بودن او در دنیا منقضی شود.

Дариғо « аллоҳи итўФии алأнФси ҳайни мўтҳои волтии лами темати фии мномҳо » ! агар муддат бӯдан дар қолаби бохр расида бошад . Худ тасарруфи ҷони бикборгӣ мунқатиъ шаваду дигар тасарруф накунад ва аз хоб боз наёяд « Фимски алтии қзии алайҳои аламут » . Ва агар аз аҷалу умри мсмӣ падед карда чизе монда бошад , дигарбораи пас аз хоб ба тасарруфи даройад « вирсли алأхрии إлии أҷли мсмӣ » . Ва Мустафо - алайҳи ассалом - ба вақти хоби ҳамин маънӣ дар дуо гуфтӣ : « аллоҳами ҳзаҳи нафасии أнти ттўФоҳо , лаки мамотҳо вмҳёҳои إни أмсктҳои Фأнти моликҳо ФоғФрлҳо ,у إни أрслтҳои Фоъсмҳои бмои тъсм ба ъбодки алсолҳин » .

دریغا «اللّه یَتَوَفی الأنفُسَ حِینَ مَوْتِها والّتی لُمْ تَمُتْ فی مُنامها»! اگر مدت بودن در قالب بآخر رسیده باشد. خود تصرف جان بیکبارگی منقطع شود و دیگر تصرف نکند و از خواب باز نیاید «فَیُمْسک التی قضی علیها الموتَ». و اگر از اجل و عمر مسمی پدید کرده چیزی مانده باشد، دیگرباره پس از خواب به تصرف درآید «وَیُرْسِلُ الأُخْری إِلی أَجَلٍ مُسَمّی». و مصطفی- علیه السلام- به وقت خواب همین معنی در دعا گفتی: «اللهُمَّ هذِه نَفْسی أنْتَ تتَوَّفَاها، لَکَ مماتُها وَمَحْیاها إِنْ أَمْسَکْتَها فأنْتَ مالِکُها فاغْفِرْلَها، وَ إِنْ أرْسَلْتَها فَاعْصِمْها بما تَعْصِمُ بِهِ عِبادَکَ الصّالحین».

Агар он азиз мехоҳад ки ҷамол « илқии алрўҳи ман أмраҳи алии ман ишоءи ман ибода » туро ҷилва кунад , аз куну макони даргузар ; чун аз ҳар ду ҷаҳон даргузаштӣ , аз худ низ даргузар то рӯҳро бибинӣ бар арши мстўӣ шуда ки « арраҳмони алии алърши астўӣ » . Пас аз арш низ даргузар то « рафеъи алдрҷоти зўолърш »ро бинӣ дар олам « моқдрўои аллоҳи ҳақи қадара » ; пас дар ин мақом , ту худ калид ва мақолед осмон ва замин шудӣ ки « ?ла мақолед алсмўоту алأрз » . Аз шайхи мо бўсъиди абии алхир - раҳмаи аллоҳи алайҳ - бишинав ки чаҳ мегуяд ва чаҳ хуб мефармоед :

اگر آن عزیز می‬‌خواهد که جمال «یُلقی الرّوحَ منْ أمرِهِ علی مَنْ یَشاءُ مِنْ عِبادِه» ترا جلوه کند، از کون و مکان درگذر؛ چون از هر دو جهان درگذشتی، از خود نیز درگذر تا روح را ببینی بر عرش مستوی شده که «الرَّحمنُ علی العَرْشِ اسْتوی». پس از عرش نیز درگذر تا «رَفیعُ الدَّرَجاتِ ذوالعَرشِ» را بینی در عالم «ماقَدَروا اللّهَ حقَّ قَدْره»؛ پس در این مقام، تو خود کلید و مقالید آسمان و زمین شدی که «لَهُ مَقالیدُ السّمواتِ و الأرض». از شیخ ما بوسعید ابی الخیر- رحمة اللّه علیه- بشنو که چه می‬‌گوید و چه خوب می‬‌فرماید:

Ту худ ҳануз дили худро надидае ҷонро кӣ дида бошӣ ? ! ва чун ҷонро надида бошӣ худоро чигуна дида бошӣ ? чун вақт бошад туро дар олам « арраҳмони илми алқуръон » оранду ҷумлаи асрори илоҳӣ дар доираи боءи бисмии аллоҳ ва ё дар мем бисмии аллоҳ ба ту намоянд , пас « илми болқлми илми алإнсони молами иълм » муаллим ту шавад . Ин ҳама дар дили ту мунаққаш шавад ; дили ту лавҳ маҳфӯз шавад . « бали ҳўи қуръони Маҷиди фии лавҳи маҳфӯз » туро худ гуяд ончӣ бо рӯҳ аломин гуфт . Пас қатрае аз илми ладуннӣ дар даҳони дил ту чиконанд ки илми аввалин ва охирин бар ту равшан ва пайдо гардад . « Фқтри қатраи фии Фмии илмати баҳои илми алأўлину алохрин » ин мақом бошад ; чунонкии анбиёу русулро пайк « назул ба алрўҳи алأмини алии қлбк » бар кор буд , туро низ ҷазбаи ман ҷазбот алҳақ дар пайғом ва роҳ бошад .

تو خود هنوز دل خود را ندیده‬‌ای جان را کی دیده باشی؟! و چون جان را ندیده باشی خدا را چگونه دیده باشی؟ چون وقت باشد تو را در عالم «الرَّحمنُ عَلَّمَ القُرآن» آرند و جملهٔ اسرار الهی در دایرهٔ باء بسم اللّه و یا در میم بسم اللّه به تو نمایند، پس «عَلَّمَ بالقَلَم عَلَّمَ الإِنْسانَ مالَمْ یَعْلَم» مُعَلم تو شود. این همه در دل تو منقّش شود؛ دل تو لوح محفوظ شود. «بَل هُوَ قَرْآنٌ مجیدٌ فی لَوْحٍ مَحْفوظٍ» ترا خود گوید آنچه با روح الامین گفت. پس قطره‬‌ای از علم لدنی در دهان دل تو چکانند که علم اوّلین و آخرین بر تو روشن و پیدا گردد. «فَقَطَر قَطْرَةً فی فَمی عَلِمْتُ بها عِلْمَ الأوَّلین و الآخرین» این مقام باشد؛ چنانکه انبیا و رُسل را پیک «نَزَلَ بِهِ الرُّوحُ الأمینُ علی قَلْبِک» بر کار بود، ترا نیز جذبةٌ من جَذَبات الحق در پیغام و راه باشد.

Дариғо намедонам ки чаҳ фаҳми хоҳӣ кардан ! мегӯям ки чун муҳаббат « иҳбҳм » тохтани орад ба иродат ,у иродат тохтани орад ба амр ки « إнмои أмраҳи إзои أроди шиӣои أни иқўл ?ла кун Фикўн » . Ин амр кадомаст ? « қул алрўҳи ман أмри рабӣ » гувоҳӣ медиҳад ки амр кист ва бар чист . Пас амр кимиёгарӣ кунад бо нуқтаи убудийят ки ту онро қолаби хуоне . Пас қолабро чун парвона бар оташи ишқу муҳаббат мустағриқ кунад то ҳамагии ту чунон шавад ки ин байтҳо бо ту бигӯед ки туро аз ин воқеа чаҳ бӯдааст :

دریغا نمی‬‌دانم که چه فهم خواهی کردن! می‬‌گویم که چون محبت «یُحِبُّهم» تاختن آرد به ارادت، و ارادت تاختن آرد به امر که «إنّما أمْرُهُ إِذا أرادَ شیئاً أنْ یَقُولَ لَهُ کُنْ فَیَکون». این امر کدام است ؟«قُلِ الرُّوحُ مِنْ أمْر ربّی» گواهی می‌دهد که امر کیست و بر چیست. پس امر کیمیاگری کند با نقطهٔ عبودیت که تو آن را قالب خوانی. پس قالب را چون پروانه بر آتش عشق و محبّت مستغرق کند تا همگیِ تو چنان شود که این بیتها با تو بگوید که ترا از این واقعه چه بوده است:

Қалами аллоҳи худ бо лавҳи дил ту бигӯед ончӣ гуфтанӣ бошаду дили ту худ бо ту бигӯед ончӣ бошад . Ин ҷумла онгоҳ бошад ки ту ходиму мурӣд дил бошӣ . Чун дил пер бошад ва ту мурӣди дил махдум бошад ва ту ходиму дил омир бошад ва ту маъмур ; онгоҳ ки ин ҳамаи аҳлят дар ту падед ояд ; дили туро қабул кунаду туро тарбият кунад то кори ту ба ҷое расад ки ҷазоу музди хизмати ту ҳар рӯз ба ту расонад , ва ту бо худ ин байтҳо май гӯйӣ :

قَلَم اللّه خود با لوح دل تو بگوید آنچه گفتنی باشد و دل تو خود با تو بگوید آنچه باشد. این جمله آنگاه باشد که تو خادم و مرید دل باشی. چون دل پیر باشد و تو مرید دل مخدوم باشد و تو خادم و دل آمر باشد و تو مأمور؛ آنگاه که این همه اهلیّت در تو پدید آید؛ دل ترا قبول کند و ترا تربیت کند تا کار تو به جایی رسد که جزا و مزد خدمت تو هر روز به تو رساند، و تو با خود این بیتها می‬‌گویی:

Бош то бадоне ки ҷонро ба қолаб чаҳ нисбатаст : дарунаст ё берун .

باش تا بدانی که جان را به قالب چه نسبت است: درونست یا بیرون.

Дариғо рӯҳи ҳам дохиласт ва ҳам хориҷ , ӯ низ ҳам дохил бошад бо олам ва ҳам хориҷ ;у рӯҳи ҳам дохил нест ва на хориҷ , ӯ низ бо олам на дохил бошад ва на хориҷ . Дариғо фаҳм кун ки чаҳ гуфта мешавад : рӯҳ бо қолаб муттасил несту мунфасил низ ҳам нест , худоӣ - таъолӣ - бо олам , муттасил несту мунфасил низ нест . Ин байтҳо гӯши дор :

دریغا روح هم داخل است و هم خارج، او نیز هم داخل باشد با عالم و هم خارج؛ و روح هم داخل نیست و نه خارج، او نیز با عالم نه داخل باشد و نه خارج. دریغا فهم کن که چه گفته می‬‌شود: روح با قالب متصل نیست و منفصل نیز هم نیست، خدای- تعالی- با عالم، متصل نیست و منفصل نیز نیست. این بیتها گوش دار:

Ваҷҳи дувум : азоФт кардан ин ҷон бо қолаб чунон бошад ки азоФту итлоқи лафзи инсон бо одамӣ ; чун лафзи инсон итлоқ кунанд қавмӣ аз авом пиндоранд ки мафҳум аз ин , ҷуз қолаб нест ; аммо аҳл ҳақиқат донанд ки мақсӯд аз ин хитобу итлоқи ҷузи ҷону ҳақиқат мард набошад чунонкӣ гӯйанд : « фалони оламу ҷоҳилу қодиру оҷизи всхӣу бахилу муъмину кофар » . Ин ҳамаи авсоф ҷонасту наът ӯ , ва нишоед ки қолаб ба чизе мавсуф бошад аз ин сифот ба ҳеҷ ҳол , аммо бар қолаб низ « ман тариқи алмҷоз » ҳам итлоқ кунанд أънии лафзи инсону одамӣ чунонкӣ гӯйанд : « зайди қсиру тавилу аризу аъамӣу أсм » ; аммо кофарӣу мусулмонӣу саховату бухлу илму ҷаҳл , ин махсӯс ба ҷон бошад бе насиби қолаб ; аммо кӯтоҳӣу дарозӣу кӯрӣу карӣ ва монанди ин , насиб қолаб бошаду ҷонро аз он ҳеҷ насиб набошад . Пас фарқ бошад миёни итлоқи маҷозӣ бар қолабу миёни итлоқи ҳақиқӣ бар ҷону дил .

وجه دوم: اضافت کردن این جان با قالب چنان باشد که اضافت و اطلاق لفظ انسان با آدمی؛ چون لفظ انسان اطلاق کنند قومی از عوام پندارند که مفهوم از این، جز قالب نیست؛ اما اهل حقیقت دانند که مقصود از این خطاب و اطلاق جز جان و حقیقت مرد نباشد چنانکه گویند: «فُلانٌ عالِمٌ و جاهِلٌ و قادِرٌ و عاجزٌ وسَخیٌّ و بَخیلٌ و مُؤمنٌ و کافِرٌ». این همه اوصاف جان است و نعت او، و نشاید که قالب به چیزی موصوف باشد از این صفات به هیچ حال، اما بر قالب نیز «من طریق المجاز» هم اطلاق کنند أَعْنی لفظ انسان و آدمی چنانکه گویند: «زیدٌ قًصیرٌ و طَویلٌ و عَریضٌ و اَعْمی و أصَمُّ»؛ اما کافری و مسلمانی و سخاوت و بخل و علم و جهل، این مخصوص به جان باشد بی نصیب قالب؛ اما کوتاهی و درازی و کوری و کری و مانند این، نصیب قالب باشد و جان را از آن هیچ نصیب نباشد. پس فرق باشد میان اطلاق مجازی بر قالب و میان اطلاق حقیقی بر جان و دل.

Дар ин маънии халқи се гуруҳ омадаанд : гуруҳе аз авом чунин мепиндоранд ки одамии ҷуз қолаб нест чунонкии худоӣ - таъолӣ - мегуяд : « إнои хлқнои алإнсони ман нутфаи أмшоҷи нбтлиаҳ » . Ва ҷое дигар гуфт : « إнои хлқноҳми ман тини лозб »у гуруҳеи дигар аз уламо , ҳам ҷон фаҳм кунанд ва ҳам қолаб , чунонкии худоӣ - таъолӣ - гуфт : « всўркми Фأҳсни сўркм » . Яъне « сўркми болқолби Фأҳсни сўркми болрўҳ » . Аммо гуруҳеи хавоси итлоқи инсону одамиро ҷуз ҷон ндонанд ;у қолабро аз зот инсон ндонанд ба ҳеҷ ҳол , балки қолабро мураккаб донанду одамиро ки ҷонаст рокибу савор ; ҳаргизи мураккаб аз зот рокиб набошад . Агар касе бар асб нишинад ӯ дигар бошаду асби дигар . Қафас дигар бошаду мурғи дигар ; нобӣно чун қафас бинад гуяд : ин мурғи худ қафасаст , аммо бинои дрнгрд , мурғро дар миён қафас бинад ; донад ки қафас аз барои мурғ бошад ва аз барои мурғ ба кор доранд ; аммо мурғро халос диҳанд қафасро куҷо баранд ?

در این معنی خلق سه گروه ‬آمده‌‬اند: گروهی از عوام چنین می‌‬پندارند که آدمی جز قالب نیست چنانکه خدای- تعالی- می‌‬گوید: «إِنّا خَلَقْنا الإِنسان مِنْ نُطْفَةٍ أمْشاجِ نَبْتَلیهِ». و جایی دیگر گفت: «إِنّا خَلَقْناهُمْ مِنْ طینٍ لازِبِ» و گروهی دیگر از علما، هم جان فهم کنند و هم قالب، چنانکه خدای- تعالی- گفت: «وَصَوَّرَکُم فَأَحْسَنَ صُوَرَکُم». یعنی «صَوَّرَکُم بالقالب فأحسَنَ صُوَرَکُم بالرُّوحِ». اما گروهی خواص اطلاق انسان و آدمی را جز جان ندانند؛ و قالب را از ذات انسان ندانند به هیچ حال، بلکه قالب را مَرکب دانند و آدمی را که جان است راکب و سوار؛ هرگز مَرکب از ذات راکب نباشد. اگر کسی بر اسب نشیند او دیگر باشد و اسب دیگر. قفس دیگر باشد و مرغ دیگر؛ نابینا چون قفس بیند گوید: این مرغ خود قفس است، اما بینا درنگرد، مرغ را در میان قفس بیند؛ داند که قفس از برای مرغ باشد و از برای مرغ به کار دارند؛ اما مرغ را خلاص دهند قفس را کجا برند؟

Дариғо ончӣ ба сифоти башарияту қолаб таъаллуқ дорад , чун аклу шурбу ҷимоъу навам , тайифаи хавоси ин сифотро ба итлоқ аз худ нафй кунанд : нгўинд ки хӯрдем ва хуфтем балки бихӯрад ва бихуфт ва гуруснааст ва ташнааст . Арбоби бсоирро ин аҳвол ба тариқи мшоҳдти маълум шудааст , ва бдонстаҳанд ки ҷон чун рокибасту қолаб чун мркўб ; чун касе асбро алаф диҳад ва ӯ алаф хӯрд ҳаргизи азоФт хӯрдани асб бо худ накунад . Ин қавм ҳамчунин раво надоранд азоФт хӯрдан ва хуфтан бо худ кардан . Баъди мо ки ҳақиқати зоти инсони чизе дигар бошад ва ончӣ хӯрд ва хусбад чизеи дигар .

دریغا آنچه به صفات بشریّت و قالب تعلّق دارد، چون اکل و شُرب و جماع و نوم، طایفهٔ خواص این صفات را به اطلاق از خود نفی کنند: نگویند که خوردیم و خفتیم بلکه بخورد و بخفت و گرسنه است و تشنه است. ارباب بصایر را این احوال به طریق مشاهدت معلوم شده است، و بدانسته‌‬اند که جان چون راکب است و قالب چون مرکوب؛ چون کسی اسب را علف دهد و او علف خورَد هرگز اضافت خوردن اسب با خود نکند. این قوم همچنین روا ندارند اضافت خوردن و خفتن با خود کردن. بعد ما که حقیقت ذات انسان چیزی دیگر باشد و آنچه خورد و خسبد چیزی دیگر.

Аммо эй азиз ҳарки гуяд ки одамии муҷаррад қолабасту бпўсду бирезад дар гӯр ,у ҷонро арз хонду ҷуз арз надонад ; чунонкии эътиқоди баъзе мутакаллимонаст ва гӯйанд ки рӯзи қиёмати худои бози офаринад ;у аъодти маъдӯм аз ин шева донанд ; ин эътиқод бо куфр баробар бошад . Агар одамӣ ба марг фонӣ шавад , пас Мустафо - алайҳи ассалом - ба вақти марг чаро гуфт : « бали алрФиқи алأълии волъиши алأсқии волкмоли алأўФӣ » ? ва онкӣ гуфт : « алқбри равзаи ман риёзи алҷнаҳ ӯ ман ҳуфраи ман ҳафри алнирон » ? ва онкӣ гуфт бо духтари хеш - разии аллоҳи анҳо - ва вай бихандед ки « вإнки أсръи лҳоқо бе » ? дариғо чаро балоли ҳабашӣ ба вақт марг гуфт : « ғдои нлқии алأҳбаҳ ; мҳмдоу ҳизба » . Ва тамомии ин маънӣ аз худо бишинав : « влотҳсбни аллазӣнаи қтлўои фии сиблати аллоҳи أмўотои бали ҳам أҳёء ъанд рбҳм » . Ва Мустафо - алайҳи ассалом - ҷои дигар чаро гуфт : « алмўмни ҳии фии алдорин » ?у ҷой дигар гуфт : « أўлёءи аллоҳи лоимўтўни влкни инқлўни ман дори илои дор » .

اما ای عزیز هرکه گوید که آدمی مجرد قالب است و بپوسد و بریزد در گور، و جان را عرض خواند و جز عرض نداند؛ چنانکه اعتقاد بعضی متکلّمان است و گویند که روز قیامت خدا باز آفریند؛ و اعادت معدوم از این شیوه دانند؛ این اعتقاد با کفر برابر باشد. اگر آدمی به مرگ فانی شود، پس مصطفی- علیه‌السّلام- به وقت مرگ چرا گفت: «بَلِ الرَفیقُ الأَعلی والعَیْشُ الأَصْقی والکَمالُ الأوْفی»؟ و آنکه گفت: «القَبْرُ رَوْضَةٌ مِنْ رِیاضِ الجَنَّةِ اَوْ مِنْ حُفْرَةٌ مِنْ حُفَرِ النیّران»؟ و آنکه گفت با دختر خویش- رضی اللّه عنها- و وی بخندید که «وإِنَّکَ أسرَعُ لِحاقاً بی»؟ دریغا چرا بلال حبشی به وقت مرگ گفت: «غَداً نَلقی الأَحبَّةَ؛ محمَّداً و حِزبَه». و تمامی این معنی از خدا بشنو: «وَلاتَحْسَبَنَّ الذین قُتِلوا فی سبیل اللّهِ أمْواتاً بَلْ هُمْ أحیاء عِنْدَ رَبِّهِم». و مصطفی- علیه‌السّلام- جای دیگر چرا گفت: «المُوْمنُ حیُّ فی الدّارینَ»؟ و جای دیگر گفت: «أَوْلِیاءُ اللّهِ لایَمُوتُونَ وَلَکن یُنْقَلون مِنْ دارٍ الی دار».

Ин ҳама баён онаст ки агарчӣ қолаби бимирад , ҷони зинда ва боқӣ бошад . Агар қолабро ба манзил гӯр баранд , ҷонро « бмқъди сидқ » расонанд . Аммо ончӣ фаҳм тавонанд кардану эътиқоди авомро бшоид онаст ки қолаби мусаххару мутӣъ рӯҳ бошад ,у рӯҳи Фрмоиндаҳи қолаб ; аммо гоҳ бошад ки азоФту нисбат бо рӯҳ бошад чунонкӣ « إни алأнсони лзлўми кФўр » ; злўмӣу кФўрии сифат ҷон бошад на сифати қолаб ; онҷо ки бо Мустафо - алайҳи ассалом - гуфтанд : « қул إнмои أнои башари мслкм » ин ишорат бошад ба қолабу оятии дигар ки гуфт : « влоأқўли лаками ъндии хзоӣни аллоҳу лоأълми алғиби влоأқўли إнии малик » ин низ ишорат ба қолабаст . Аммо ончӣ гуфт : « أнои Сайиди валади одам » « веласт кأҳдкм » ин хитоб бо ҷонаст . Ва ин ҳадис ки Мустафо - алайҳи ассалом - гуфт : « أнои أъзи алии аллоҳи ман идънии фии алтроби أксри ман сулси лёл » . Ин низ ишорат бо ҷон пок ӯст ки дар хок нагузоранд . Аммо ончӣ гуфт : « أнои ибни أмроаҳи канти тأкли алқдиди фии алҷоҳлиаҳ » ин ишорат бо қолаби шариф ӯ бошад . Дариғо « кант набиёу одами байни алмоءу алтин » ҳам бо ҷон бошад .

این همه بیان آنست که اگرچه قالب بمیرد، جان زنده و باقی باشد. اگر قالب را به منزل گور برند، جان را «بمَقْعَد صِدْق» رسانند. اما آنچه فهم توانند کردن و اعتقاد عوام را بشاید آنست که قالب مسخّر و مطیع روح باشد، و روح فرمایندهٔ قالب؛ اما گاه باشد که اضافت و نسبت با روح باشد چنانکه «إنَّ الأنسان لَظَلومٌ کفورٌ»؛ ظلومی و کفوری صفت جان باشد نه صفت قالب؛ آنجا که با مصطفی- علیه‌السّلام- گفتند: «قُلْ إِنّما أنا بَشَرٌ مِثْلُکُم» این اشارت باشد به قالب و آیتی دیگر که گفت: «ولاأقولُ لَکُمْ عِنْدی خَزائنُ اللّه و لاأعْلَمُ الغیبَ ولاأقولُ إنی مَلَک» این نیز اشارت به قالب است. اما آنچه گفت: «أنا سَیِّدُ وُلدِ آدمَ» «وَلَسْتُ کَأحدِکُم» این خطاب با جانست. و این حدیث که مصطفی- علیه‌السّلام- گفت: «أنا أَعَزُّ علی اللّهِ مِنْ یَدَعَنی فی التُراب أکثَرَ مِنْ ثَلثِ لَیال». این نیز اشارت با جان پاک اوست که در خاک نگذارند. اما آنچه گفت: «أنا ابنُ أمراةٍ کانَتْ تأکُلُ القَدیدَ فی الجاهِلیِّة» این اشارت با قالب شریف او باشد. دریغا «کُنْتُ نَبِیّاً و آدَمُ بَیْنَ الماءِ و الطّینِ» هم با جان باشد.

Пӯшида нест ки қолаб аз ин маънии маъзул буд ; аммо ба муҷоз , қолабро ҷон шояд хонд ки қолаб дар ҳукм ҷонаст ,у итобу уқобу атоу ҷазои ҷумла бо ӯст . Аз Мустафо - алайҳи ассалом - бишинав ки гуфт : « иҳшри анноси алии нётҳм » ;у ҷой дигар гуфт : « вҳсли мо фии алсдўр » ;у ҷой дигар гуфт : « явми тблии алсроӣр » . Агар саворӣ ояд раво буд ки гӯйанд : асбӣ меояд ;у раво буд ки гӯйанд : мардӣ меояд ба муҷоз ;у раво буд ки гӯйанд : саворӣ меояд аммо ин , ҳақиқат буд на муҷоз . Аз Мустафо бишинав ки гуфт : « إни фии ҷўФи ибни одами лмзғаҳи إзои сулҳати сулҳи алҷсди каллау إзои Фсдти Фсди алҷсди калла » .

پوشیده نیست که قالب از این معنی معزول بود؛ اما به مجاز، قالب را جان شاید خواند که قالب در حکم جانست،و عتاب و عقاب و عطا و جزا جمله با اوست. از مصطفی- علیه‌السلام- بشنو که گفت: «یُحْشَرُ النّاسُ علی نِیَّاتهم»؛ و جای دیگر گفت: «وحُصِّلَ ما فی الصُّدور»؛ و جای دیگر گفت: «یَوْمَ تُبْلی السَّرائرُ». اگر سواری آید روا بود که گویند: اسبی می‬‌آید؛ و روا بود که گویند: مردی می‌‬آید به مجاز؛ و روا بود که گویند: سواری می‬‌آید اما این، حقیقت بود نه مجاز. از مصطفی بشنو که گفت: «إنِّ فی جَوْف ابن آدمَ لَمُضْغَةٌ إِذا صَلُحَتُ صَلُحَ الجَسَدُ کُلُهُ و إِذا فَسَدَتْ فَسَد الجَسَدُ کُلُه».

Агар хоҳии тамомтар , бишинав : назари ҳақ - таъолӣ -у муҳаббат ӯ ҳаргиз бар қолаб наёяд ва науфтад балки бар ҷон ва дил уфтад ки « إни аллоҳи лоинзри илои сўркми влоإлии أъмолкми влкни инзри илои қлўбкм » . Дил ба ниёбати худои муддатии назари маҷозӣ бо қолаб кунад то як чанде дар дунё бошад то ба вақти марг ; чун вақти марги даройад , агар қолаби манзур дил бӯда бошад магари наёбад ки « Флнҳиинаҳи ҳиўаҳи тайиба » . Вогари қолаби манзур дил набошад марг куллӣ бошад . « أмўоти ғайри أҳёء » ин маънӣ дорад .

اگر خواهی تمامتر، بشنو: نظر حق- تعالی- و محبت او هرگز بر قالب نیاید و نیفتد بلکه بر جان و دل افتد که «إنَّ الله لایَنْظُرُ الی صُوَرِکُمْ ولاإِلی أَعْمالِکُمْ وَلکن یَنْظُر الی قُلوبِکُم». دل به نیابت خدا مدتی نظر مجازی با قالب کند تا یک چندی در دنیا باشد تا به وقت مرگ؛ چون وقت مرگ درآید، اگر قالب منظور دل بوده باشد مگر نیابد که «فَلَنُحْیِیَنَّه حیوةً طَیِّبَةً». واگر قالب منظور دل نباشد مرگ کلی باشد. «أمْواتٌ غیرُ أحیاءٍ» این معنی دارد.

Дариғо ҳар ки ҷони поки Мустафоро башар хонд кофараст . Аз худо бишинав ки гуфт : « вқолўои أбшри иҳдўннои ФкФрўо » ;у ҷой дигар гуфт : « أбшрои мно воҳдо натабаъа إнои лФии залоли всър » . Ин ҷон бошад ки аз башарият софӣ бошад , ва аз ин ҷаҳон барӣ бошад . « إнмои أнои башари мслкм » қолаб бошад ки қолаб аз он ҷаҳон набошад . Дариғо ҷуҳудон ва тарсоён гуфтанд : « нҳни أбноءи аллоҳу أҳбоؤаҳ » мо дӯстону фарзандони худоӣам ; ҷавоб додан эшонро : « қул Флми иъзбкми бзнўбкм ? бали أнтми башари ммни халқ » шумо ҳануз дар кисвати башарияти муқӣм шудаед , дӯсти мо чигуна бошед ? ! дӯстони худо башар набошанд , куллияти шумо ҳама башариятаст .

دریغا هر که جان پاک مصطفی را بشر خواند کافر است. از خدا بشنو که گفت: «وقالوا أَبَشَرٌ یَهْدونَنَا فَکَفروا»؛ و جای دیگر گفت: «أَبَشَراً مِنّا واحدآً نَتَّبِعُه إِنّا لَفی ضَلالٍ وسُعُرٍ». این جان باشد که از بشریت صافی باشد، و از این جهان بری باشد. «إنَّما أنا بَشَرٌ مِثْلُکُم» قالب باشد که قالب از آن جهان نباشد. دریغا جهودان و ترسایان گفتند: «نَحْنُ أبناءُ اللّه و أحِبّاؤه» ما دوستان و فرزندان خداییم؛ جواب دادن ایشان را: «قُلْ فَلِمَ یُعَذِّبُکُم بِذُنوبکم؟ بَلْ أَنْتُم بَشَر مِمَّنْ خَلَق» شما هنوز در کسوت بشریّت مقیم شده‬‌اید، دوست ما چگونه باشید؟! دوستان خدا بشر نباشند، کلیت شما همه بشریت است.

Бош то аз сӯрат ба ҳақиқати рисии онгоҳи бадоне ки асл , ҳақиқатаст на сӯрат . Чаҳ гӯйии ҳақиқати ту ҳамчун ҳақиқат муҳаққиқонаст ? бош эй азиз то онҷои рисӣ ки ҳақиқати аносиру табоиъу арқон бар ту ҷилва кунанд чунонкии ин чаҳор арқон ва чаҳор табоиъи сӯрӣ : чун обу хоку боду оташ , ва чун ҳарорат ва баравадату рутӯбату юбусат ки ин ҷумла нисбат дорад ба олами дунё ,у мадори дунё ба ин омадааст . Пас ҷое расонанд туро ки ҳақиқати ин чаҳоргонаи туро рӯй намояд , зиндаи шӯй ; айши ҳақиқии туро ҳосил ояд . « волшмси волқмру алнҷўми мусаххароти бأмраҳ » ӣнҷои баёни ин ҳама мекунад . « аллоҳи алзии халқи сабъи смўоти вмни алأрзи мслҳни итнзли алأмрбинҳн » ҳамин маънӣ бошад ки гуфта шуд . « ваон илои рбки алмнтҳӣ » туро ба ниҳояти расонад .

باش تا از صورت به حقیقت رسی آنگاه بدانی که اصل، حقیقت است نه صورت. چه گویی حقیقت تو همچون حقیقت محققان است؟ باش ای عزیز تا آنجا رسی که حقیقت عناصر و طبایع و ارکان بر تو جلوه کنند چنانکه این چهار ارکان و چهار طبایع صوری: چون آب و خاک و باد و آتش، و چون حرارت و برودت و رطوبت و یبوست که این جمله نسبت دارد به عالم دنیا، و مدار دنیا به این آمده است. پس جایی رسانند ترا که حقیقت این چهارگانه ترا روی نماید، زنده شوی؛ عیش حقیقی ترا حاصل آید. «والشّمسُ والقَمَرُ و النجومُ مُسَخَّراتٌ بِأَمْرِهِ» اینجا بیان این همه می‬‌کند. «اللّهُ الذَّی خَلَق سَبْعَ سَمواتِ وَمِنَ الأرْضِ مِثْلَهُنَّ یَتَنَزَّلُ الأمْرُبَیْنَهِنَّ» همین معنی باشد که گفته شد. «وانّ الی رَبِکَ المُنْتَهی» ترا به نهایت رساند.

Дариғо ҷузи ин оби обии дигар май ҷӯӣ « вҷълнои ман алмоءи кули шийъи ҳӣ » . Куҷои талаби он об кунӣ ? «у кони аршаи алии алмоء » далел шудааст бар талаби ин об ; ва бар ин оби савганд хӯрдааст ки « волбҳри алмсҷўр » . Алии бен абии толиб - разии аллоҳи анҳу - гуфт : ин дарёии мсҷўри болой аршасту ҷузи ин бод ки дидӣ бодӣ дигар мебуи ва он кадом бошад онаст ки Мустафо гуфт : « лотсбўои алриҳи Фإнҳои ман нафаси арраҳмон » ? ҷузи ин оташи оташи шавқро дар дили худ тоби даҳ ки « нори аллоҳи алмўқдаҳи алтии ттлъи алии алأФӣдаҳ » .

دریغا جز این آب آبی دیگر می‬‌جویی «وَجَعَلْنا مِن الماءِ کُلَّ شَیءٍ حَی». کجا طلب آن آب کنی؟ «و کان عَرْشُهُ عَلَی الماء» دلیل شده است بر طلب این آب؛ و بر این آب سوگند خورده است که «والبَحرِ المُسْجور». علی بن ابی طالب- رضی اللّه عنه- گفت: این دریای مسجور بالای عرش است و جز این باد که دیدی بادی دیگر می‬بوی و آن کدام باشد آنست که مصطفی گفت: «لاتَسُبّوا الریحَ فَإِنّها مِن نَفَس الرَّحمن»؟ جز این آتش آتش شوق را در دل خود تاب ده که «نارُ اللّه الموقَدَةُ الَّتی تَطَّلِعُ عَلَی الأفئِدَة».

Дариғо ки Оишаи сидиқа ривоят мекунад ки Мустафо - алайҳи ассалом - гуфт : « халқи аллҳ–тъолии аллоҳ - алأрўоҳу алмлоӣкаҳи ман нури алъзаҳ , вхлқи алҷони ман нори алъзаҳ » . эй азиз бош то ба ҷое рисӣ дар олами ҷон , бадоне ки ҷузи ин арқону табоиъи ин ҷаҳонӣ , аносиру табоиъи он ҷаҳонии дигар кадом бошад ; чунонкии ин арқони банди ин ҷаҳон шудааст , аносири ҳақиқати ин чаҳоргонаи банду қиёми он ҷаҳон шудааст . Шайхи Абӯалии синоро маъзӯри дории онҷо ки гуфт : « алъносри алأрбъаҳи қадима » ; бад-ӣни аносир ки қадим мехонд аносири ҳақиқӣу арқон биҳишт мехоҳад на аносири куну фасоду арқони дунё . Дариғо ки халқи баси мухтасари фаҳм афтодаанд аз кори ҳақиқат ,у сахти давр мондаанд аз он маъонӣ !у биллоҳи алтўФиқ .

دریغا که عایشهٔ صدیقه روایت می‬‌کند که مصطفی- علیه السلام-گفت: «خَلَقَ اللّهُ–تعالی اللّه- الأرواحَ و الملائکةَ مِن نورِ العزَّة، وَخَلَق الجانَّ من نارِ العزَّةِ». ای عزیز باش تا به جایی رسی در عالم جان، بدانی که جز این ارکان و طبایع این جهانی، عناصر و طبایع آن جهانی دیگر کدام باشد؛ چنانکه این ارکان بند این جهان شده است، عناصر حقیقت این چهارگانه بند و قیام آن جهان شده است. شیخ ابوعلی سینا را معذور داری آنجا که گفت: «العًناصِرُ الأرْبَعَةُ قَدیمَةٌ»؛ بدین عناصر که قدیم می‬‌خواند عناصر حقیقی و ارکان بهشت می‌‬خواهد نه عناصر کون و فساد و ارکان دنیا. دریغا که خلق بس مختصر فهم افتاده‌‬اند از کار حقیقت، و سخت دور مانده‌‬اند از آن معانی! و باللّه التوفیق.