эй азиз аз ин оят чаҳ фаҳм кардае ки ҳақ - таъолӣ - мегуяд : « луи أнзлноҳзои алқуръони алии ҷабали лрأитаҳи хошъои мтсдъои ман хшиаҳи аллоҳ » ,у Мустафо - алайҳи ассалом - гуфт : « алқуръони ғании лоФқри баъдау лоғнии дуна » ? эй азиз чун қуръони ниқоби иззат аз рӯй худ баргирад ,у бурқаъи азимат бар дорад , ҳамаи беморони фироқи лақои худоро - табораку таъолӣ - шифо диҳад ;у ҷумла аз дарди худ наҷот ёбанд . Аз Мустафо - алайҳи ассалом - бишинав ки гуфт : « алқуръони ҳўи алдўоء » . Дариғо қуръони ҳаблии сет ки толибро мекашад то ба матлӯби расонад ! қуръонро бад-ӣн олам фиристоданд дар кисвати ҳуруф , дар ҳар ҳарфии ҳазор ҳазор ғамза ӣ ҷони рибо таъбия карданд , онгаҳ ин Нидо дар доданд : « взкри Фإни аззикрии тнФъи алмؤмнин » гуфт : ту доми рисолату даъвати буна , он кас ки сайд мо бошад , доми мо худ донад , ва дар бегонагони марои худ ҳеҷ тамаъӣ нест « إни аллазӣнаи кФрўои сўоءи алайҳими أأнзртҳми أми лами тнзрҳми лоиؤмнўн » .

ای عزیز از این آیت چه فهم کرده‬‌ای که حق- تعالی- می‬‌گوید: «لَوْ أنْزَلناهذا القُرآن علی جَبَلٍ لَرَأیْتَه خاشِعاً مُتَصَدِعاً مِن خَشْیَةِ اللّه»، و مصطفی- علیه السلام- گفت: «القرآن غِنیً لافَقْرَ بَعْدَه و لاغِنیً دُونَه»؟ ای عزیز چون قرآن نقاب عزت از روی خود برگیرد، و برقع عظمت بر دارد، همه بیماران فراق لقای خدا را- تبارک و تعالی- شفا دهد؛ و جمله از درد خود نجات یابند. از مصطفی- علیه السلام- بشنو که گفت: «القرآن هُوَ الدَّواءُ». دریغا قرآن حبلی‌ست که طالب را می‌‬کشد تا به مطلوب رساند! قرآن را بدین عالم فرستادند در کسوت حروف، در هر حرفی هزار هزار غمزه‌ی جان‌ربا تعبیه کردند، آنگه این ندا در دادند: « وَذَکِّرْ فَإِنَّ الذِکْری تَنْفَعُ المُؤمِنینَ» گفت: تو دام رسالت و دعوت بنه، آن‌کس که صید ما باشد، دام ما خود داند، و در بیگانگان مرا خود هیچ طمعی نیست «إنَّ الذَینَ کَفَروُا سواء عَلَیْهِم أَأَنْذَرْتَهُم أمْ لُمْ تُنْذِرهُم لایؤمنونَ».

Ҳарчӣ ҳаст ва буд ва хоҳад буд , ҷумла дар қуръонаст ки « влои рутаби влои ёбси إлои фии китоби мубин » . Аммо ту қуръони куҷои бинӣ ? ҳайҳоти ҳайҳот ! қуръон дар чандини ҳазор ҳиҷобаст , ту муҳаррами нестӣ , ва агар дар даруни пардаи турои роҳ будӣ , ин маънӣ ки меравад бар ту ҷилва кардӣ . Дариғо « إнои нҳни нзлнои аззикру إнои ?лаи лҳоФзўн » ! қуръони хитоби лам изласт бо дӯстони худ ,у бегонагонро дар он ҳеҷ насибӣ нест ҷузи ҳуруфӣу калимотӣ ки ба зоҳир шунаванд , зеро ки самъ ботин надоранд « إнҳми ани алсмъи лмъзўлўн »у ҷой дигар гуфт : « валави илми аллоҳи Фиҳми хиролأсмъҳм » . Агар донстмӣ ки эшонро самъ бояд додан худ дода шудӣ ; аммо ҳаргиз аз бегонагӣ халос наёбанд .

هرچه هست و بود و خواهد بود، جمله در قرآن است که « ولا رَطبَ ولا یابِسَ إِلاّ فی کِتابٍ مُبین». اما تو قرآن کجا بینی؟ هیهات هیهات! قرآن در چندین هزار حجاب است، تو محرم نیستی، و اگر در درون پرده ترا راه بودی، این معنی که می‌رود بر تو جلوه کردی. دریغا «إِنَا نَحْنُ نَزَّلنا الذِکرَ و إِنَا لَهُ لَحافِظون»! قرآن خطاب لم یزل است با دوستان خود، و بیگانگان را در آن هیچ نصیبی نیست جز حروفی و کلماتی که به ظاهر شنوند، زیرا که سمع باطن ندارند «إِنّهُم عَنِ السَمْع لَمَعْزُولُون» و جای دیگر گفت: «وَلَوْ عَلِمَ اللّهُ فیهم خیراًلَأَسْمَعَهم». اگر دانستمی که ایشان را سمع باید دادن خود داده شدی؛ اما هرگز از بیگانگی خلاص نیابند.

Чаҳ гӯйӣ ? бўҷҳлу бўлҳб қуръон донистанд ё на ? донистанд аз ҷиҳати арабяти ҳуруф , аммо аз ҳақиқат ӯ кӯр буданд ;у қуръон аз эшон хабар дод : « сами бкми ъмӣ » . эй азиз бидон ки қуръон , муштараки алдлолаҳ воллФзаст : вақт бошад ки лафзи қуръон итлоқ кунанду мақсӯд аз он ҳуруфу калимот қуръон бошад ; ва ин итлоқи маҷозӣ буд . Дар ин мақоми қуръон чунин гуяд ки кофарон , қуръон бишинаванд : «у إни أҳди ман алмшркини астҷорки Фأҷраҳ ҳатто исмъи каломи аллоҳ » аммо ҳақиқат , он бошад ки чун қуръонро итлоқ кунанд ҷуз бар ҳақиқати қуръон итлоқ накунанд ва ин итлоқ ҳақиқӣ бошад дар ин мақом ки гуяд ки кофарон намешунаванд « إнки лотсмъи аламутӣ » ;у ҷой дигар гуфт : « вҷълнои алии қлўбҳми أкнаҳи أни иФқҳўоу фии озонҳми вқро » . Абулаҳаб аз « таббати идои абии лҳб » чизеи дигари шунӯду Абуҷаҳл аз « қул ё أиҳои алкоФрўн » чизеи дигар фаҳм кард ; Абубакру умр аз « таббат » ва « қул ё أиҳои алкоФрўн » чизе дигар шуниданд . Кӯдак аз лафзи асаду гургу мор , ҳарф бинад аммо оқил аз он маънӣ бинад . Ончии бўлҳбу бўҷҳл аз қуръон шуниданд Абубакру умр низ шуниданд ва аммо ончии Абубакру умрро доданд аз фаҳми бўҷҳлу бўлҳбро онҷо роҳ набошад « вҷълнои ман أидиҳми сдои вмни хлФҳми сдои Фأғшиноҳми фаҳми лоибсрўн » ,у ҷой дигар гуфт : « вإзои қрأти алқуръони ҷълнои бинки вебин аллазӣнаи лоиؤмнўни болохраҳи ҳҷобои мстўро » . Ин ҳиҷоб бегонагӣ намегузорад ки эшон ҷамоли қуръони бибинанд .

چه گویی؟ بوجهل و بولهب قرآن دانستند یا نه؟ دانستند از جهت عربیّت حروف، اما از حقیقت او کور بودند؛ و قرآن از ایشان خبر داد: «صُمٌّ بُکْمٌ عُمْیٌ». ای عزیز بدان که قرآن، مُشْتَرَکُ الدّلالة واللفظ است: وقت باشد که لفظ قرآن اطلاق کنند و مقصود از آن حروف و کلمات قرآن باشد؛ و این اطلاق مجازی بود. در این مقام قرآن چنین گوید که کافران، قرآن بشنوند: «و إِنْ أحَد من المِشرکین استَجَارَکَ فَأجِرْهُ حتی یَسْمَعَ کلامَ اللّهَ» اما حقیقت، آن باشد که چون قرآن را اطلاق کنند جز بر حقیقت قرآن اطلاق نکنند و این اطلاق حقیقی باشد در این مقام که گوید که کافران نمی‬‌شنوند «إِنَّکَ لاتُسْمِعُ الموتی»؛ و جای دیگر گفت: «وَجَعَلْنا علی قلوبِهِم أکِنَّةً أنْ یَفْقهوا و فی آذانِهم وَقْراً». ابولهب از «تَبّتْ یدا ابی لَهَب» چیزی دیگر شنود و ابوجهل از «قُلْ یا أیُّهَا الکافِروُن» چیزی دیگر فهم کرد؛ ابوبکر و عمر از «تَبَّت» و «قُلْ یا أیُّها الکافِرون» چیزی دیگر شنیدند. کودک از لفظ اسد و گرگ و مار، حرف بیند اما عاقل از آن معنی بیند. آنچه بولهب و بوجهل از قرآن شنیدند ابوبکر و عمر نیز شنیدند و اما آنچه ابوبکر و عمر را دادند از فهم بوجهل و بولهب را آنجا راه نباشد «وَجَعَلْنا مِنَ أیْدیِهم سَدّاً وُمِنْ خَلْفِهِمْ سَدّاً فَأغشَیْناهُمْ فَهُمْ لایُبْصِرون»، و جای دیگر گفت: «وَإِذا قَرَأتَ القرآنَ جَعَلْنا بَیْنَکَ وَبَیْنَ الذَّینَ لایُؤمِنونَ بالآخرةِ حِجاباً مَسْتوراً». این حجاب بیگانگی نمی‬‌گذارد که ایشان جمال قرآن ببینند.

Дариғо умри хитоб - разии аллоҳи анҳу - аз ӣнҷо гуфт ки « лӣси фии алқуръони зикри алأъдоءу лои хитоби маъаи алкФор » гуфт : номи бегонагон дар қуръон нест ва бо кофарон хитоб набошад . эй дӯсти номи эшон дар қуръон аз баҳри дӯстон ёд кард то эшон бидонанд ки бо эшон чаҳ карам кардааст ;у хитоб бо эшон аз баҳри дӯстони сет ва агарна номи бўҷҳлу бўлҳбу фиръавни ҷуз барои ибрат ва накол дар қуръон чаҳ фоида дорад ? !

دریغا عمر خطاب- رضی اللّه عنه- از اینجا گفت که «لَیْسَ فی القرآنِ ذِکْرُ الأعداءِ و لا خِطابٌ مَع الکُفّار» گفت: نام بیگانگان در قرآن نیست و با کافران خطاب نباشد. ای دوست نام ایشان در قرآن از بهر دوستان یاد کرد تا ایشان بدانند که با ایشان چه کرم کرده است؛ و خطاب با ایشان از بهر دوستان‌ست و اگرنه نام بوجهل و بولهب و فرعون جز برای عبرت و نکال در قرآن چه فایده دارد؟!

Дариғо бар роҳи солик мақомӣ бошад ки чун бидон мақом расад бидонад ки ҳамаи қуръон дар нуқтаи боءи бисми аллоҳаст ва ё дар нуқта мем бисми аллоҳаст ;у ҳамаи мавҷӯдот дар нуқтаи боءи бисми аллоҳ бинад . Мисолашро гӯши дор . Агар гӯйӣ : « ллаҳи моФии алсмўоту моФии алأрз » , ончӣ дар осмон ва заминаст ҳар ду бигуфта бошӣ ; аммо агар ҳарчӣ дар осмон ва заминаст якон якон муфрад номаш баршуморӣ , рӯзгорӣ бе ниҳояти бакор бояд . Бош то давлат даст диҳад , худро бинӣ дар доира « إни аллоҳи бакули шийъи муҳӣт » ӯ муҳӣт банда бошаду бандаи муҳот ӯ , то вуҷӯди худ бинӣ дар нуқтае ки дар зери боءи бисми аллоҳасту ҷалолати боءи бисмии аллоҳро бинӣ ки худро бар муҳаррамон чигуна ҷилва медиҳад аз нуқтаи боء ; аммо ин ҳануз номаҳрамӣ бошад , агар ҷамоли син бо мем бинии онгоҳи бадоне ки муҳаррамят чаҳ бошад !

دریغا بر راه سالک مقامی باشد که چون بدان مقام رسد بداند که همه قرآن در نقطهٔ باء بسم اللّه است و یا در نقطهٔ میم بسم اللّه است؛ و همه موجودات در نقطهٔ باء بسم اللّه بیند. مثالش را گوش دار. اگر گویی: «لِلّه مافی السّمواتِ وَ مافی الأرض»، آنچه در آسمان و زمین است هر دو بگفته باشی؛ اما اگر هرچه در آسمان و زمین است یکان یکان مفرد نامش برشماری، روزگاری بی‌نهایت بکار باید. باش تا دولت دست دهد، خود را بینی در دایرهٔ «إِنَّ اللّهَ بِکُلِّ شَیء مُحیط» او محیط بنده باشد و بنده محاط او، تا وجود خود بینی در نقط‬ه‌ای که در زیر باء بسم اللّه است و جلالت باء بسم اللّه را بینی که خود را بر مَحْرَمان چگونه جلوه می‌دهد از نقطهٔ باء؛ اما این هنوز نامحرمی باشد، اگر جمال سین با میم بینی آنگاه بدانی که محرمیت چه باشد!

Дариғо мо аз қуръони ҷузи ҳуруфи сиёҳу сипедӣ коғаз намебайнем ! чун дар вуҷӯд бошӣ , ҷузи савод ва баёз натавонӣ дидан ; чун аз вуҷӯд бадар омадӣ , каломи аллоҳи туро дар вуҷӯди худ маҳв кунад : онгоҳи туро аз маҳв ба исботи расонад ; чун ба исботи рисӣ , дигар савод набинӣ ҳамаи баёзи бинӣ . Бархонӣ « въндаҳам алкитоб » . Ҷўонмрдои қуръонро дар чандини ҳазор ҳиҷоб ба халқ фиристоданд ; агар ҷалолати нуқта ӣ бои бисмии аллоҳ арш омадӣ ё бар осмонҳоу заминҳо , дар ҳол , паст ва гудохта шудандӣ . « луи أнзлнои ҳозои алқуръони алии ҷабали лрأитаҳи хошъои мтсдъои ман хшиаҳи аллоҳ » ҳамин маънӣ бошад . Нӯши боди онкасро ки баёни ин ҳама кард ва гуфт : « кули ҳарфи фии аллўҳи алмҳФўзи أъзми ман ҳабли қоф » гуфт ; ҳар ҳарфӣ аз қуръон дар лавҳи маҳфӯзи азимтар аз кӯҳ қофаст . Ин лавҳи худ доне ки чаҳ бошад ? лавҳи маҳфӯзи дил буд . Ин қофи доне ки чист ? « қи волқрони алмҷид » бошад .

دریغا ما از قرآن جز حروف سیاه و سپیدی کاغذ نمی‌‬بینیم! چون در وجود باشی، جز سواد و بیاض نتوانی دیدن؛ چون از وجود بدر آمدی، کلام اللّه ترا در وجود خود محو کند: آنگاه ترا از محو به اثبات رساند؛ چون به اثبات رسی، دیگر سواد نبینی همه بیاض بینی. برخوانی «وَعِنْدَهُ اُمُّ الکتاب». جوانمردا قرآن را در چندین هزار حجاب به خلق فرستادند؛ اگر جلالت نقطه‌ی بای بسم اللّه عرش آمدی یا بر آسمان‌ها و زمین‌ها، در حال، پست و گداخته شدندی. «لَوْ أَنْزَلنا هذا القُرآنَ علی جَبَلٍ لَرَأَیْتَهُ خاشِعاً مُتَصَدِعاً مِنْ خَشْیَة اللّه» همین معنی باشد. نوش باد آنکس را که بیان این همه کرد و گفت: «کُلُّ حَرْفِ فی اللَوْحِ المَحْفوظِ أَعْظَمُ مِنْ حَبَل قافٍ» گفت؛ هر حرفی از قرآن در لوح محفوظ عظیم‌‬تر از کوه قاف است. این لوح خود دانی که چه باشد؟ لوح محفوظ دل بود. این قاف دانی که چیست؟ «ق والقرآنِ المجید» باشد.

Дариғо дар ҳар олам аз оламҳои худои қуръонро ба номӣ хонанд ки дар он олам дигар нахонанд : дар пардае қуръонро « Маҷид » хонанд ки « бали ҳўи қуръони Маҷид » ; ва дар парда ӣ дигар , « мубин » хонанд ки « вктоби мубин » ; дар парда ӣ дигар , « азим » хонанд « влқди отиноки сбъои ман алмсонӣу алқуръони алъзим » ; дар парда ӣ дигар , « азиз » хонанд ки « ваона лктоби азиз » ; дар олимии дигар , « Карим » хонанд ки « إнаҳи лқрони Карим » ; дар ҷаҳонии дигар , қуръонро « ҳаким » хонанд ки « оёти алкитоби алҳким » . Қуръони чандини ҳазор номаст , ба самъ зоҳир натавонӣ шунид ; агар самъи дарунии дорӣ , дар олам « ҳами ъсқ » ин номҳо пӯшида бо ту дар саҳро ниҳанд .

دریغا در هر عالم از عالم‌های خدا قرآن را به نامی خوانند که در آن عالم دیگر نخوانند: در پرده‌‬ای قرآن را «مجید» خوانند که «بَلْ هُوَ قُرْآن مَجید»؛ و در پرده‌ی دیگر، «مُبین» خوانند که «وکِتابٌ مُبینٌ»؛ در پرده‌ی دیگر، «عظیم» خوانند «ولقد آتَیْناکَ سَبْعاً مِن المَثانی و القرآنَ العَظیم»؛ در پرده‌ی دیگر، «عزیز» خوانند که «وَاِنّهُ لَکتابٌ عَزیز»؛ در عالمی دیگر، «کریم» خوانند که «إِنّهُ لَقُرْآنٌ کریم»؛ در جهانی دیگر، قرآن را «حکیم» خوانند که «آیاتُ الکتاب الحکیم». قرآن چندین هزار نام است، به سمع ظاهر نتوانی شنید؛ اگر سمع درونی داری، در عالم «حم عسق» این نامها پوشیده با تو در صحرا نهند.

Дариғо магари Мустафо аз ӣнҷо гуфт ки « إқрأўои алқуръони волтмсўои ғроӣбаҳ » ғароиби қуръон ҷустан , кор ҳаркасӣ набошад . эй дӯст бош то ба китобхона ӣ « أўли мо халқи аллоҳи нурӣ » рисӣ , онгоҳи устод « أдбнии рабии Фأҳсни тأдибӣ » қуръонро биловосита бар лавҳи дил ту нависад ки « врбки алأкрми алзии илми болқлми илми алإнсони молами иълм » . Дар ин китобхонаи бадоне ки « Ну алқлм » чист .

دریغا مگر مصطفی از اینجا گفت که «إِقْرَأوا القرآنَ والتَمِسوا غَرائبَهُ» غرایب قرآن جُستن، کار هرکسی نباشد. ای دوست باش تا به کتابخانه‌ی «أَوّلُ ما خَلَقَ اللّهُ نوری» رسی، آنگاه استاد «أدَّبنی ربی فَأحسَنَ تَأدیبی» قرآن را بلاواسطه بر لوح دل تو نویسد که «وَرَبُّکَ الأکرَمُ الّذی عَلَّمَ بالقَلَم عَلَّمَ الإِنسانَ مالَمْ یَعْلَم». در این کتابخانه بدانی که «ن و القلم» چیست.

эй азиз ӯ хост ки муҳибонро аз асрори малику малакӯти худ , хабарӣ диҳад дар кисвати ҳуруф то номаҳрамон бар он матлаъ нашаванд . Гуяд : « ?илам , алмр , алр , кҳиъс , ис , қ , с , ҳами ъсқ , Н , тоҳо , алмс , тсм , тс » дариғо магар ки ин хабар аз Мустафо - алайҳи ассалом - нашунидае ки гуфт : « إни лкли шийъи қлбоу إни қалби алқуръони ис » . Ин ҷумлаи нишон сар аҳадаст бо Аҳмад ки каси ҷузи эшон бар он воқиф нашавад :

ای عزیز او خواست که محبّان را از اسرار ملک و ملکوت خود، خبری دهد در کسوت حروف تا نامحرمان بر آن مطلع نشوند. گوید: «الم، المر، الر، کهیعص، یس، ق، ص، حم عسق، ن، طه، المص، طسم، طس» دریغا مگر که این خبر از مصطفی- علیه السلام- نشنیده‌‬ای که گفت: «إنَّ لِکُلِّ شَیءِ قَلباً و إِنَّ قَلبَ القرآنِ یس». این جمله نشان سرّ احدست با احمد که کس جز ایشان بر آن واقف نشود:

Ин ҳуруфро дар олами сар , муҷмал хонанду ҳуруф абҷад хонанд . эй азиз дар ин олам ки гуфтам , ҳуруфи муттасили ҷумла мунфасил гардад ки онҷо халқ хонанд « иҳбҳми виҳбўнаҳ » пиндоранд ки муттасиласт ; чун худро аз парда ба дар орад ,у ҷамоли худ дар ҳуруфи мунфасил бар дида ӣ ӯ арз кунанд , ҳамчунин бошад : ӣ , ҳ , б , ﮪ , м ; агар мубтадӣ бошад , чун пора Эй бирасад ҳуруфи ҳама нуқта гардад . эй азизи ту ҳануз бидон нарасидае ки турои абҷад ишқ нависанд . Нишони абҷади навиштан он бошад ки ҳуруфи муттасил , мунфасил гардад . « влқди вслнои ?лаами алқўл » ин бошад . Пас « Фслнои алоёт » нишони ин ҳамааст . Ин ҷумларо абҷади ишқ навиштан хонанд дар тариқат , бар лавҳи дили солик . Бош то ҷамоли ин оятҳо туро рӯй намояд ки « кутуби фии қлўбҳми алإимон » то ҳамаи қуръон бо маънӣ бар ту осон шавад ки « влқди исрнои алқуръони ллзкри Фҳли ман музаккар » .

این حروف را در عالم سرّ، مجمل خوانند و حروف ابجد خوانند. ای عزیز در این عالم که گفتم، حروف متصل جمله منفصل گردد که آنجا خلق خوانند «یُحِبُّهُم وَیِحبُّونَه» پندارند که متّصل است؛ چون خود را از پرده به‌در آرد، و جمال خود در حروف منفصل بر دیده‌ی او عرض کنند، همچنین باشد: ی، ح، ب،ﮪ، م؛ اگر مبتدی باشد، چون پاره‌‬ای برسد حروف همه نقطه گردد. ای عزیز تو هنوز بدان نرسیده‌‬ای که ترا ابجد عشق نویسند. نشان ابجد نوشتن آن باشد که حروف متصل، منفصل گردد. «وَلَقَدْ وَصَّلنا لَهُمُ القَوْلَ» این باشد. پس «فَصَّلْنا الآیات» نشان این همه است. این جمله را ابجد عشق نوشتن خوانند در طریقت، بر لوح دل سالک. باش تا جمال این آیت‌ها ترا روی نماید که «کَتَبَ فی قُلوُبِهِم الإِیمانَ» تا همه قرآن با معنی بر تو آسان شود که «وَلَقَدْ یَسَّرْنا القرآنَ لِلذِکْر فَهَلْ مِنْ مُذَکِّر».

эй азизи ҷамоли қуръон , онгоҳи бинӣ ки аз одати парастӣ ба даройӣ то аҳли қуръони шӯй ки аҳли қуръон « أҳли аллоҳи вхостаҳ » . Ин аҳлон , он қавм бошанд ки ба ҳақиқати айни каломи аллоҳ расида бошад . « أФлоитдбрўни алқуръон » аз эшон ҳосил омада бошад ; зеро ки қуръони эшонро қабул карда бошад . «у конўои أҳқи баҳои вأҳлҳо » ин маънӣ бошад . Зинҳори ин гумон мабар ки қуръон , ҳеҷ номаҳрамиро ҳаргиз қабул кунад , ва бо вай сухан гуяд : қуръони ғамза ӣ ҷамоли худ бо дилӣ занад ки аҳл бошад . « إни фии злки лзкрии лмни кони ?лаи қалб » гувоҳӣ медиҳад . Дариғо камтарини мақомӣ ки мард аз қуръон огоҳ шавад он бошад ки ба охират расад ; зеро ки ҳарки ба охират нарасед , қуръонро нишнид . « ман моти Фқди қомати қиёмата » ӯро он бошад ки дар худ қиёматии барангезад . эй азизи ҳидояти қуръон , мардонро он бошад ки ин ҳуруфи мақта бо эшон ҳадис кунаду ҷамоли худ бар дида ӣ эшон арза диҳад ; ҳарчӣ фаҳм кунанд аз қуръони пеш аз он , ҳуруф муттасил бошад .

ای عزیز جمال قرآن، آنگاه بینی که از عادت‌پرستی به‌درآیی تا اهل قرآن شوی که اهل قرآن «أهلُ اللّهِ وَخاصَّتُه». این اهلان، آن قوم باشند که به حقیقت عین کلام اللّه رسیده باشد. «أَفلایَتَدَبّرون القرآنَ» از ایشان حاصل آمده باشد؛ زیرا که قرآن ایشان را قبول کرده باشد. «و کانوا أَحَقَّ بها وأَهْلها» این معنی باشد. زنهار این گمان مبر که قرآن، هیچ نامحرمی را هرگز قبول کند، و با وی سخن گوید: قرآن غمزه‌ی جمال خود با دلی زند که اهل باشد. «إنَّ فی ذلکِ لَذِکری لِمَنْ کان لَهُ قَلْبُ» گواهی می‬‌دهد. دریغا کمترین مقامی که مرد از قرآن آگاه شود آن باشد که به آخرت رسد؛ زیرا که هرکه به آخرت نرسید، قرآن را نشنید. «مَنْ ماتَ فَقَدْ قامَتْ قیامَتُهُ» او را آن باشد که در خود قیامتی برانگیزد. ای عزیز هدایت قرآن، مردان را آن باشد که این حروف مقطّع با ایشان حدیث کند و جمال خود بر دیده‌ی ایشان عرضه دهد؛ هرچه فهم کنند از قرآن پیش از آن، حروف متصل باشد.

Дариғо халқ ба зоҳири қуръон қаноат кардаанду ҳама аз ӯ пӯстии бенанд . Бош то мағз ӯ хуранд ки « алқуръони мأдбаҳи аллоҳи фии أрзаҳ » . Мустафо - алайҳи ассалом - аз ин қавм бибин ки шикоят чигуна мекунад ; « вқол алрасул : ёрб إни қавмии атхзўои ҳозои алқуръони мҳҷўро » . Магари ҳусайни басарӣ аз ӣнҷо гуфт ки « أнзли алқуръони лиъмл ба Фотхзтми дростаҳ амалан » . Гуфт : қуръонро барои амал фиристоданд шумо хондан ӯро амал месозед .

دریغا خلق به ظاهر قرآن قناعت کرده‌‬اند و همه از او پوستی بینند. باش تا مغز او خورند که «القُرآن مَأدَبَةُ اللّهِ فی أرْضِه». مصطفی- علیه السلام- از این قوم ببین که شکایت چگونه می‌کند؛ «وقالَ الرّسُول: یارَبُّ إِنَّ قومی اتخَذوا هذا القرآنَ مَهْجوراً». مگر حسین بصری از اینجا گفت که «أُنْزِل القرآنُ لِیَعْمَلَ بِهِ فاتَّخَذْتُم دِراسَتَه عَمَلاً». گفت: قرآن را برای عَمَل فرستادند شما خواندن او را عمل می‬‌سازید.

Дариғо « сам » гӯш надоранд , қуръон чун шунаванд ? ! « бкм » гунг омадаанд , қуръон чун хонанд ? ! « ъмӣ » дида надоранд , ҷамоли оёти қуръон чун бенанд ? ! ҳаргизи бўҷҳл , бо фасоҳат ӯ , аз қуръон ҳарф нишнид ; зеро ки « урф нафса » бояд то « урфи раба » бошад . Эшонро маърифат нафас нест , маърифати худо чун бошад ? ! эшон бегонаанд . Агар ту гӯйӣ ки фиръавн ваҳомону қорун , охири ин номҳо дар қуръонаст . Ман гӯям : номи эшон дар қуръон бўҷҳл дид . Ва бўҷҳл қуръон нишнид ; дӯстони худо аз ин , чизе дигар шунаванд зеро ки ошиқро ҳаззи маъшӯқ чаҳ лутф бошад ва чаҳ қаҳр зеро ки ҳар ки фарқ донад , миёни лутфу миёни қаҳр , ӯ ҳануз ошиқ лутф бошад ё ошиқи қаҳр , на ошиқи маъшӯқ буд .

دریغا «صُمٌّ» گوش ندارند، قرآن چون شنوند؟! «بُکْمٌ» گنگ آمده‌‬اند، قرآن چون خوانند؟! «عُمیٌ» دیده ندارند، جمال آیات قرآن چون بینند؟! هرگز بوجهل، با فصاحت او، از قرآن حرف نشنید؛ زیرا که «عَرَفَ نَفَسَهُ» باید تا «عَرَفَ رَبَّهُ» باشد. ایشان را معرفت نفس نیست، معرفت خدا چون باشد؟! ایشان بیگانه‌‬اند. اگر تو گویی که فرعون و هامان و قارون، آخر این نامها در قرآن است. من گویم: نام ایشان در قرآن بوجهل دید. و بوجهل قرآن نشنید؛ دوستان خدا از این، چیزی دیگر شنوند زیرا که عاشق را حظّ معشوق چه لطف باشد و چه قهر زیرا که هر که فرق داند، میان لطف و میان قهر، او هنوز عاشق لطف باشد یا عاشق قهر‌، نه عاشقِ معشوق بود.

Дриғогўииро бо он чаҳ кор бошад ки султон ӯро ба чавгон лутф занад ё ба чавгони қаҳр ! гӯйро бо иродат чаҳ кор бошад ? « вҳмлнои ҳам фии албру албҳр » ҳамин бошад . Чаҳ доне ки ин бар ва баҳр кадомаст ? « вмни итқи аллоҳи иҷъли ?лаи мхрҷо » оинаи ин ҳар ду шудааст : яъне « ахрҷаҳи ман албшриаҳи вأўслаҳи болрбўбиаҳ » бар , убудийят бошаду баҳри рубубият . « врзқноҳми ман алтибот » эшонро ғизо медиҳад ки « вирзқаҳи ман ҳайси лоиҳтсб » . « أбит ъанд рабии итъмнии висқин » бар ин мақом гувоҳӣ медиҳад . Чун бад-ӣн мақом расад аз ваии гӯии созанд ки султон ба чавгони ишқу муҳаббати онро дар майдон илоҳят занад . Пас бо ӯ ҳар соъати ин Нидо кунанд :

دریغاگویی‌ را با آن چه کار باشد که سلطان او را به چوگان لطف زند یا به چوگان قهر! گوی را با ارادت چه کار باشد؟ «وَحَمَلْنا هم فی البَرِّ و البَحر» همین باشد. چه دانی که این بر و بحر کدامست؟ «وَمَنْ یَتَّقِ اللّهَ یَجْعَلَ لَهُ مَخْرَجاً» آینهٔ این هر دو شده است: یعنی «اَخْرَجَهُ مِن البَشَریّةِ وَأَوْصَلَهُ بالرُبوبِیَةِ» بر، عبودیت باشد و بحر ربوبیت. «وَرَزَقْناهُم مِن الطَیِّبات» ایشان را غذا می‬‌دهد که «وَیَرْزُقُهُ مِن حَیْثُ لایَحْتَسِبُ». «أبیتُ عِنْدَ ربّی یُطْعِمُنی وَیَسْقین» بر این مقام گواهی می‌دهد. چون بدین مقام رسد از وی گوی سازند که سلطان به چوگان عشق و محبت آن را در میدان الهیت زند. پس با او هر ساعت این ندا کنند:

эй азизи ФрўФрстодни қуръон ва фиристодани пайғамбарону расӯлон , сабаби анояту шафқату раҳмату неъмати илоҳӣ буд бар халқ . Раҳмат омадани қуръон бар халқ , кҳиъси худ гувоҳӣ медиҳад ки « зикри раҳмаи рбк » ва фиристодани пайғамбарон , оят « вмои أрслноки إлои раҳмаи ллъолмин » худ гувоҳӣ медиҳад ;у ҷой дигар мегуяд : « лўлоки лмои хилқати алкўнин » агар на аз барои вуҷӯди ту будӣ , вуҷӯди кунин ва оламин маҳву маъдӯм будӣ ; вуҷӯди онҳо аз баҳри вуҷӯди ту зоҳир ва ошкоро кардему туро эй Муҳамад аз баҳр худ баргузедем . Дариғо аз баҳри худ Муҳамадро офарид то мӯнис ва ҳам сар ӯ бошад ки « хилқати Алъолами лаками вхлқткми лأҷлӣ »у ҷумла ӣ мавҷӯдот аз баҳри Муҳамади офарид ! дариғо ҷумла ӣ олам , ғизоӣ боз омаду бози ғизои тамошоӣ султон омад ки гунҷишк аз барои бозу боз аз барои сайди султон . Бози сайди худро ҷуз ба тахт султон нагирад ва раҳо накунад . Чаҳ май шинавӣ ? ! Муҳамади бози илоҳӣ омадаасту ҷумла ӣ мавҷӯдоти гунҷишку сайди Муҳамад омадааст :

ای عزیز فروفرستادن قرآن و فرستادن پیغمبران و رسولان، سبب عنایت و شفقت و رحمت و نعمت الهی بود بر خلق. رحمت آمدن قرآن بر خلق، کهیعص خود گواهی می‌دهد که «ذِکْرُ رَحْمَةِ رَبِک» و فرستادن پیغمبران، آیت «وما أرْسَلْناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالَمین» خود گواهی می‌دهد؛ و جای دیگر می‬‌گوید: «لَوْلاکَ لَما خَلَقْتُ الکُوْنَیْن» اگر نه از برای وجود تو بودی، وجود کونین و عالمین محو و معدوم بودی؛ وجود آنها از بهر وجود تو ظاهر و آشکارا کردیم و ترا ای محمد از بهر خود برگزیدیم. دریغا از بهر خود محمد را آفرید تا مونس و هم سر او باشد که «خَلَقْتُ العالَم لَکُم وَخَلَقْتُکُم لِأجلی» و جمله‌ی موجودات از بهر محمد آفرید! دریغا جمله‌ی عالم، غذای باز آمد و باز غذای تماشای سلطان آمد که گنجشک از برای باز و باز از برای صید سلطان. باز صید خود را جز به تخت سلطان نگیرد و رها نکند. چه می‌‬شنوی؟! محمد باز الهی آمده است و جمله‌ی موجودات گنجشک و صیدِ محمد آمده است:

эй азиз чун ҷавҳари асл , аллоҳи масдар мавҷӯдотаст , ба иродату муҳаббат дар феъл омад ; кимиёгарӣ ӯ ҷуз ин наомад ки « ҳўи алзии хлқкми Фмнкми кофари вмнкми муъмин » . Ихтилофи алвони мавҷӯдот на андаки корӣ омадааст . Оятӣ аз оёти худои ихтилофи хилқати халқ омадааст « вмни оётаи ихтилофи أлснткму أлўонкм » . Дариғо « алсъиди мнсъдФии батни أмаҳ » ҳар ки аз иродати худо Саид омад аз шиками модар дар дунё Саид омад ;у ҳарки аз иродати худо шқӣ омад , аз шиками модар дар дунё шқӣ омад . Ва аз барои ин маънӣ буд ки афъоли халқ бар ду қисм омад : қисмии сабаб қурбат омад ба худо « إлиаҳи исъди алкулами алтибу алъамали алсолҳи ирФъаҳ » ,у қисмии сабаб баъд омаду даврӣ ки « вқдмнои إлии мо ъмлўои ман амали Фҷълноаҳи ҳбоءи мнсўро » . Офаринанда ӣ моу офаринанда ӣ амали мо , ӯст « валлоҳи хлқкми вмотъмлўн » . Чунонкӣ мехоҳад дар роҳи банда май наад ва мегуяд : « ҳилли ман холиқи ғайри аллоҳ » ?

ای عزیز چون جوهر اصل، اللّه مصدر موجودات است، به ارادت و محبت در فعل آمد؛ کیمیاگری او جز این نیامد که «هُوَ الذی خَلَقَکُمْ فَمِنْکُم کافِر وَمِنْکُم مُؤْمِن». اختلاف الوان موجودات نه اندک کاری آمده است. آیتی از آیات خدا اختلاف خلقت خلق آمده است «وَمِنْ آیاتِه اختَلافُ ألسِنَتِکُم و أَلوانِکم». دریغا «السَعیدُ مَنسَعِدفی بطن أمّه» هر که از ارادت خدا سعید آمد از شکم مادر در دنیا سعید آمد؛ و هرکه از ارادت خدا شقی آمد، از شکم مادر در دنیا شقی آمد. و از برای این معنی بود که افعال خلق بر دو قسم آمد: قسمی سبب قربت آمد به‌خدا «إِلَیْهِ یَصْعَدُ الکَلِمُ الطَّیْبَ و العَمَلُ الصالِحُ یَرْفَعُه»، و قسمی سبب بُعد آمد و دوری که «وَقَدَّمْنا إِلی ما عَمِلوا مِن عَمَلِ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثَورا». آفریننده‌ی ما و آفریننده‌ی عَمَل ما، اوست «واللّهُ خَلَقَکُمْ وماتعْمَلون». چنانکه می‬‌خواهد در راه بنده می‌‬نهد و می‬‌گوید: «هَلْ مِنْ خالِقٌ غَیْرُ اللّه»؟

Пас шариъатро насб карданд ,у пайғамбаронро бФрстоднд ,у саодату шақовати одамиро дар охират ба афъол ӯ бози бастанд . Муқтазои карам беиллату раҳмат бе ниҳояти азали он буд ки ӯро эълом кунад ки саодати самара ӣ кадоми ҳаракот ва афъол бошад ,у шақоват аз кадом ҳаракат бошад . Пас анбиёро бад-ӣн олам фиристоданд ,у ҷумла ӣ аъмоли эшонро бад-ӣни оламу бад-ӣни аъмолу афъоли бози бастанд . « ё أиҳо алрасул блғи мо анзли إлики ман рбк » ҳосил омад баъди мо ки фиристодани анбиёи ҷузи муъминонро фоидаи надиҳад ки муъминро ҷузи амали аҳли саодат дар вуҷӯд наёяд ,у кофарро ҷузи амали аҳли шақоват дар вуҷӯд наёяд . Пас фиристодани пайғамбарон ба халқи муъминонро раҳмат омад , куффорро шақоват пайдо гардонид .

پس شریعت را نصب کردند، و پیغمبران را بفرستادند، و سعادت و شقاوت آدمی را در آخرت به افعال او باز بستند. مقتضای کرم بی‌علّت و رحمت بی‌نهایت ازل آن بود که او را اعلام کند که سعادت ثمره‌ی کدام حرکات و افعال باشد، و شقاوت از کدام حرکت باشد. پس انبیا را بدین عالم فرستادند، و جمله‌ی اعمال ایشان را بدین عالم و بدین اعمال و افعال باز بستند. «یا أَیُّها الرسولُ بَلِّغ ما اُنْزِل إِلَیْکَ مِنْ رَبِّک» حاصل آمد بعد ما که فرستادن انبیا جز مؤمنان را فایده ندهد که مؤمن را جز عمل اهل سعادت در وجود نیاید، و کافر را جز عمل اهل شقاوت در وجود نیاید. پس فرستادن پیغمبران به خلق مؤمنان را رحمت آمد، کفار را شقاوت پیدا گردانید.

« лақади ман аллоҳи алии алмؤмнини إзи баъси Фиҳми рсўлои ман أнФсҳм » . Худои миннати ниҳод бар муъминон ба фиристодани Муҳамад аз назд худ бадишон ; то пайғомбар чаҳ кунад ? « итлўои алайҳими оёта » аҳволи охирати ҳама баён кунад эшонро ,у шарҳи тоъоту маосӣ ба тамомии бикунад ,у баёни ҳалолу ҳароми бикунад : ва якеро воҷиб кунад ва якеро мндўб гирданд « мубашширин болсъодаҳ ва мунзарин болшқоўаҳ » ; ва ҷое дигар гуфт : « ва мо нарусул алмрслини إлои мубашширин ва мунзарин » . Аммо « изкиҳм » он бошад ки дилҳои оламён аз хбоиси маъсияту рзоили сифоти змимаҳ пок кунад ки ҷумла ӣ сифоти змимаҳ , сабаби роҳи шақоват охират бошад . « виълмҳми алкитобу алҳкмаҳ » онаст ки ҳамаи тоъоту авсофи ҳамидаро баён кунад то умум оламён бидонанд ва касб кунанд то роҳи саодати раванд . Аммо миннат ниҳодани Мустафо бар уммати худ , на аз баҳр ин бошад , аз баҳри он буд ки « лақади ҷоءкми расӯли ман أнФскм » ; аз нафас Муҳамад омаданд зеро ки агар аз нафаси Муҳамади набудандӣ , ин камолят надоштандӣ ва чун дигар халқ будандӣ .

«لَقَدْ مَنَّ اللّهُ علی المُؤمِنین إِذْ بَعَثَ فیهم رَسولاً مِنْ أَنْفُسِهِم». خدا منّت نهاد بر مؤمنان به فرستادن محمّد از نزد خود بدیشان؛ تا پیغامبر چه کند؟ «یَتْلوا عَلَیْهِم آیاتِه» احوال آخرت همه بیان کند ایشان را، و شرح طاعات و معاصی به تمامی بکند، و بیان حلال و حرام بکند: و یکی را واجب کند و یکی را مندوب گرداند «مُبَشِّرینَ بالسَعادَة و مُنْذِرین بالشَقاوَة»؛ و جایی دیگر گفت: «و ما نُرْسِلُ المُرْسَلین إِلاّ مُبَشِرین و مُنْذرین». اما «یُزَّکیهم» آن باشد که دل‌های عالمیان از خبایث معصیت و رذایل صفات ذمیمه پاک کند که جمله‌ی صفات ذمیمه، سبب راه شقاوت آخرت باشد. «وَیُعَلِّمُهُم الکتابَ و الحِکْمَة» آنست که همه طاعات و اوصاف حمیده را بیان کند تا عموم عالمیان بدانند و کسب کنند تا راه سعادت روند. اما منّت نهادن مصطفی بر امت خود، نه از بهر این باشد، از بهر آن بود که «لَقَد جاءَکُم رسولٌ مِنْ أَنْفُسِکُم»؛ از نفس محمد آمدند زیرا که اگر از نفس محمّد نبودندی، این کمالیت نداشتندی و چون دیگر خلق بودندی.

Дариғо бош то арабии шӯй , то забони Муҳамади бадоне ки « ман أслми Фҳўи арабӣу қалби алмؤмни арабӣ » . Бош то қршии шӯй ки то нисбат бо Муҳамад дуруст карда бошӣ ки « алълмоءи варасаи алأнбёء » . Чун ҳошимӣу матлабии шӯй « вошўоқои إлии лқоءи إхўонӣ » дар ҳақи ту дуруст ояд . « визкиҳм » худ дар ин мақоми бадоне чаҳ буд ; « виълмҳми алкитоб » уммати худро китоби дромўзд яъне қуръону ҳикмат ; ин ҳикмат , он бошад ки « отиноаҳи раҳмаи ман ънднои вълмноаҳи ман лднои уламо » ; ва бо эшон бигӯед ончӣ гуфтанӣ бошад . « вмни иؤтии алҳкмаҳи Фқди أўтии хирои ксиро » ин ҷумла гувоҳӣ медиҳад . ё Муҳамад : туро биёмухтем ончӣ надонистӣ « вълмки молами ткни тааллуми вкони фазли аллоҳи алейк ъзимо » . эй Муҳамад : тхлқ кун ба ахлоқи мо ва аз фазлу ахлоқи мо ки ба ту дода бошем ту низ ҷуръае бар бечорагони рез то ҳарки туро бинад моро дида бошад ;у ҳаркии мутӣъ ту шавад , мутӣъи мо шуда бошад : « ман итъ алрасул Фқди أтоъи аллоҳи виълмкми молами ткўнўои тълмўн » ин маънӣ бошад .

دریغا باش تا عربی شوی، تا زبان محمد بدانی که «مَن أسْلَمَ فَهُوَ عَرَبی وَ قَلْبُ المُؤمِن عربیٌّ». باش تا قرشی شوی که تا نسبت با محمد درست کرده باشی که «العُلَماءُ وَرَثَةُ الأنبیاء». چون هاشمی و مطلبی شوی «واشواقاً إِلی لقاءِ إخوانی» در حق تو درست آید. «وَیُزَکّیهم» خود در این مقام بدانی چه بود؛ «وَیُعَلِّمُهُم الکتاب» امت خود را کتاب درآموزد یعنی قرآن و حکمت؛ این حکمت، آن باشد که «آتَیْناهُ رَحْمَةً مِنْ عِنْدِنا وَعَلَّمْناه مِنْ لَدُنّا عِلْماً»؛ و با ایشان بگوید آنچه گفتنی باشد. «وَمَنْ یُؤتی الحِکْمَةَ فَقَدْ أوتیَ خَیْراً کثیرا» این جمله گواهی می‌‬دهد. یا محمد: ترا بیاموختیم آنچه ندانستی «وَعَلَّمُکَ مالَم تَکُنْ تَعْلَمُ وکانَ فَضْلُ اللّه عَلَیْکَ عَظیماً». ای محمد: تخلّق کن به اخلاق ما و از فضل و اخلاق ما که به تو داده باشیم تو نیز جرعه‌ای بر بیچارگان ریز تا هرکه ترا بیند ما را دیده باشد؛ و هرکه مطیع تو شود، مطیع ما شده باشد: «مُنْ یُطْعِ الرَّسولَ فَقَدْ أَطاعَ اللّهَ وَیُعَلِّمُکُم مالُمْ تَکونوا تَعْلَمون» این معنی باشد.

Пас чун миннат омад , беъсати Муҳамади муъминонро ; пас кофаронро аз он чаҳ шавад ? « сўоءи алайҳими أأнзртҳми أми лами тнзрҳми лоиؤмнўн » . Бўҷҳлу бўлҳб аз оят « вмоأрслноки إлои раҳмаи ллъолмин » чаҳ суд ёфтанд ? он надидае ки офтоби роҳати ҳама ҷаҳон бошад ,у раҳмати ҷумла ӣ оламён омад ? аммо агар бар гулхани тобад , буиҳои карӣа аз он барояд ва пайдо шавад . Ва агар бар гулшани тобад , буиҳои хуш аз онҷо барояд ва бодед ояд . Ин халал на аз офтоб омад , балки халалу тафовут аз аслу ҷурми он чизҳо омад . Он надидае ки офтоб чун бар рӯй мо меояд , рӯй мо сиёҳ шавад ! ва чун бар ҷома ояд , ҷурми ҷомаро сифед кунад ?

پس چون منت آمد، بعثت محمد مؤمنان را؛ پس کافران را از آن چه شود؟ «سواءٌ عَلَیْهم أَأَنذَرْتُهم أمْ لَمْ تُنْذِرهُم لایُؤمنون». بوجهل و بولهب از آیت «وَماأرْسَلناکَ إِلاّ رَحْمَةً لِلْعالمین» چه سود یافتند؟ آن ندیده‌‬ای که آفتاب راحت همه جهان باشد، و رحمت جمله‌ی عالمیان آمد؟ اما اگر بر گلخن تابد، بوی‌های کریه از آن برآید و پیدا شود. و اگر بر گلشن تابد، بوی‌های خوش از آنجا برآید و بادید آید. این خلل نه از آفتاب آمد، بلکه خلل و تفاوت از اصل و جرم آن چیزها آمد. آن ندیده‌‬ای که آفتاب چون بر روی ما می‌‬آید، روی ما سیاه شود! و چون بر جامه آید، جرم جامه را سفید کند؟

эй азизи об , сабаби ҳиўаҳу қӯт моҳӣ омад ; аммо сабаби мӯат дигарон омад . ӣнҷои туро маълум шавад ки « втмти калимаи рбки сдқои въдло » чаҳ бошад . ӣнҷои бдоникаҳи офтоби нури аллоҳ чаро гавҳари Мустафоро сабаби мунавварӣ ва нур омад ;у гавҳари Иблисро сабаби залолату мзлмӣ ва зулмат омад ки то аз нури Муҳамад , имони хезад ва аз нури Иблис , куфру хизлони хезад . Ин маъниро аз Мустафо - алайҳи ассалом - бишинав ки гуфт : « беъсати доъёи влиси إлии ман алҳдоиаҳи шийъ , вхлқи إблиси мзлои влиси إлиаҳи ман алзлолаҳи шийъ » . Дариғо чаҳ тавон кард ? ! « ломбдли лклмотаҳ » !у ҷой дигар гуфт : « влни тҷди лснаҳи аллоҳи тбдило » ин маънӣ дорад . « вмни иҳдии аллоҳи Флои мзли ?ла ва ман излли Флоҳодии ?ла » дариғо аз ин оят чаҳ фаҳм кардае ? магар ки « ису алқуръони алҳким » баёни ин бо ту накардааст ?

ای عزیز آب‌، سبب حیوة و قوت ماهی آمد؛ اما سبب موت دیگران آمد. اینجا ترا معلوم شود که «وَتَمَّت کَلِمَةُ رَبِّک صِدْقاً وَعَدْلاً» چه باشد. اینجا بدانیکه آفتاب نور اللّه چرا گوهر مصطفی را سبب منوری و نور آمد؛ و گوهر ابلیس را سبب ضلالت و مظلمی و ظلمت آمد که تا از نور محمد، ایمان خیزد و از نور ابلیس، کفر و خذلان خیزد. این معنی را از مصطفی- علیه السلام- بشنو که گفت: «بُعِثْتُ داعِیاً وَلَیْسَ إِلیَّ مِن الهِدایة شیء، وَخُلِقَ إِبلیسُ مُضِلاً وَلَیْسَ إِلیْه مِن الضَّلالَةِ شیءُ». دریغا چه توان کرد؟! «لامُبَدِّلَ لِکَلِماتِه»! و جای دیگر گفت: «وَلَنْ تَجِدَ لِسُنَّةِ اللّه تَبْدیلاً» این معنی دارد. «وَمَن یهدی اللّهُ فلا مُضِلَّ لَه و مَن یُضْلِلْ فلاهادِیَ لَه» دریغا از این آیت چه فهم کرده‌‬ای؟ مگر که «یس و القرآنِ الحکیم» بیان این با تو نکرده است؟

эй азизи ҳикмат , он бошад ки ҳарчӣ ҳаст ва буд ва шояд буд , нишоеду ншоистӣ ки ба хилофи он будӣ ; сифедӣ , ҳаргиз бе сиёҳии ншоистӣ ; осмон , безамин лоиқ набӯдӣ ; ҷавҳар беарз мутасаввир нашудӣ ; Муҳамад , бе Иблиси ншоистӣ ; тоъат беисёну куфр беимон , сӯрати нбстӣ ; ва ҳамчунин ҷумла ӣ аздод . « вбздҳои ттбини алأшёء » ин буд . Имони Муҳамад , бекуфр Иблис натавонист бӯдан . Агар мумкин бошад ки « ҳўоллаҳи алхолқи албории алмсўр » набошад , мумкин бошад ки Муҳамаду имон Муҳамад набошад ; ва агар « алҷбори алмткбри алқҳор » сӯрати бандад ки набошад , сӯрати тавон баст ки Иблису куфр ӯ набошад . Пас падед омад ки саодати Муҳамад , бешақоват Иблис набӯд ;у Абубакру умр , беАбуҷаҳл ва Абулаҳаб набошад . « момни набии إлои вела назири фии أмтаҳ » ин бошад . Ҳеҷ вале набошад ало ки фосиқии мулозими рӯзгор ӯ набӯд ;у набии ҳаргиз беғофил набошад ;у содиқи ҳаргиз бефосиқ набошад . Мустафо - алайҳи ассалом - сабаби раҳмати оламён буд ; аммо дар ҳақи Абуҷаҳл , сабаби он буд ки то камоли шақовати гавҳар ӯ аз ӯ пайдо шуд . Ҳаргиз шунидае ки нури сиёҳи Иблису Абуҷаҳл аз сар то қадам бо нури Аҳмад чаҳ мегуяд : ин байтҳо гӯши дор :

ای عزیز حکمت، آن باشد که هرچه هست و بود و شاید بود، نشاید و نشایستی که به خلاف آن بودی؛ سفیدی، هرگز بی سیاهی نشایستی؛ آسمان، بی زمین لایق نبودی؛ جوهر بی عرض متصور نشدی؛ محمد، بی ابلیس نشایستی؛ طاعت بی عصیان و کفر بی ایمان، صورت نبستی؛ و همچنین جمله‌ی اضداد. «وَبِضِدِّها تَتَبَیِّنُ الأشیاء» این بود. ایمان محمد، بی کفر ابلیس نتوانست بودن. اگر ممکن باشد که «هواللّه الخالِقُ البارِیُّ المُصَوِّرُ» نباشد، ممکن باشد که محمد و ایمان محمد نباشد؛ و اگر «الجَّبارُ المُتکَّبرُ القَهّار» صورت بندد که نباشد، صورت توان بست که ابلیس و کفر او نباشد. پس پدید آمد که سعادت محمد، بی شقاوت ابلیس نبود؛ و ابوبکر و عمر، بی ابوجهل و ابولهب نباشد. «مامِنْ نَبیّ إلّا وَلَهُ نَظیر فی أُمّتِه» این باشد. هیچ ولی نباشد الا که فاسقی ملازم روزگار او نبود؛ و نبی هرگز بی غافل نباشد؛ و صادق هرگز بی فاسق نباشد. مصطفی- علیه السلام- سبب رحمت عالمیان بود؛ اما در حق ابوجهل، سبب آن بود که تا کمال شقاوت گوهر او از او پیدا شد. هرگز شنیده‬‌ای که نور سیاه ابلیس و ابوجهل از سر تا قدم با نور احمد چه می‬‌گوید: این بیت‌ها گوش دار:

эй азиз ҳар корӣ ки бо ғайриӣ мансӯби бинии биҷуз аз худоӣ - таъолӣ - он муҷоз май дон на ҳақиқат ; фоили ҳақиқӣ , худоро дон . Онҷо ки гуфт : « қул итўФкми малики аламут » ин , муҷоз май дон ; ҳақиқаташ он бошад ки « аллоҳи итўФии алأнФси ҳайни мўтҳо » . Роҳи намӯдани Муҳамад , муҷоз май дон ;у гумроҳ кардани Иблис , ҳамчунин муҷоз май дон « изли ман ишоءи виҳдии ман ишоء » ҳақиқат май дон . Гирам ки халқро азлол , Иблис кунад Иблисро бад-ӣни сифат ки офарид ? магари Мӯсо аз баҳр ин гуфт : « إни ҳаии إлои Фтнтки тзли баҳои ман тшоءи втҳдии ман тшоء » . Дариғо гуноҳ , худ ҳама азуаст . Касеро чаҳ гуноҳ бошад ? ! магари ин байт ҳо нашунидае ? :

ای عزیز هر کاری که با غیری منسوب بینی بجز از خدای- تعالی- آن مجاز می‌دان نه حقیقت؛ فاعل حقیقی، خدا را دان. آنجا که گفت: «قُلْ یَتَوفکم مَلِکُ المَوْت» این، مجاز می‬‌دان؛ حقیقتش آن باشد که «اللّهُ یَتَوَفّی الأنْفُسَ حینَ مُوْتِها». راه نمودن محمد، مجاز می‬‌دان؛ و گمراه کردن ابلیس، همچنین مجاز می‬‌دان «یُضِلُّ من یَشاءُ وَیَهْدی من یشاءُ» حقیقت می‬‌دان. گیرم که خلق را اضلال، ابلیس کند ابلیس را بدین صفت که آفرید؟ مگر موسی از بهر این گفت: «إِنْ هِیَ إِلاّ فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَن تشاءُ وَتَهْدی مَن تشاء». دریغا گناه‌، خود همه ازوست. کسی را چه گناه باشد؟! مگر این بیت‌ها نشنیده‬‌ای؟ :

Халқро ҳидоят ба Аҳмад ҳўолт кунанд ,у залолат бо Иблис . Пас чаро дар ҳақи Абӯтолиб ъам ӯ бо ӯ хитоб кунанд ки « إнки лотҳдии ман أҳббти влкни аллоҳи иҳдии ман ишоء » ? эй азиз ҳарчӣ дар малик ва малакӯтаст , ҳар яке мусаххари корӣ муайянаст ; аммо одамии мусаххари як кор муайян нест балки мусаххар Мухторӣаст : чунонкии аҳроқ бар оташи бастанд , ихтиёр дар одамии бастанд ; чунонкии оташро ҷузи сўзндгӣ сифатӣ несту одамиро ҷузи Мухторӣ сифатӣ нест ; пас чун маҳал ихтиёр омад , ба восита ӣ ихтиёри азуи корҳои мухталиф дар вуҷӯд ояд ; агар хоҳад , ки ҳаракат кунад аз ҷониби чап ; ва агар хоҳад аз ҷониби рост ; агар хоҳад , сокин бошад ; ва агар хоҳад мутаҳаррик . Аз баҳри ин кор ӯро бад-ӣни олами ибтило ва имтиҳон фиристоданд ки « либлўкми أикми أҳсн амалан » . Агар хоҳад , мухтори мутӣъ буд ; ва агар хоҳад набӯд . Пас Мухторӣ дар одамӣ , чун матбӯъии обу оташу нон ва гӯштаст дар тртибу аҳроқу сирӣу ғизо додани баъди мо ки ҳаркиро барои саодат офариданд ҷузи мухтори ҳаракоти аҳл саодат набошад , ва ҳар киро барои шақоват офариданд ҷузи аъмоли аҳл шақоват набошад . Аҳли имонро баён мекунад « أмои аллазӣнаи омнўои въмлўои алсолҳоти фалаами ҷиноти алмأўии нзлои бмои конўои иъмлўн » ;у аҳли куфрро қадаҳ карду ваъид оташ фармуд ки « вأмои аллазӣнаи Фсқўои Фмأўоҳми алнори клмоородўои أни ихрҷўои минҳои أъидўҳои фӣҳо » , аммо шева ӣ иродат , дар шаръ мақбул нест ва шаръ мегуяд : « إъмлўои Фкли муяссари лмои халқи ?ла » . ӣнҷо донам ки туро дар хотир ояд ки пас даъвату беъсати анбиёу русул низ чаҳ фоида буд ?

خلق را هدایت به احمد حوالت کنند، و ضلالت با ابلیس. پس چرا در حق ابوطالب عم او با او خطاب کنند که «إِنَّکَ لاتَهْدی مَنْ أَحبَبْتَ وَلکِنَّ اللّهَ یَهْدی مَن یشاء»؟ ای‌ عزیز هرچه در ملک و ملکوت است، هر یکی مسخّر کاری معین است؛ اما آدمی مسخر یک کار معین نیست بلکه مسخر مختاری است: چنانکه احراق بر آتش بستند، اختیار در آدمی بستند؛ چنانکه آتش را جز سوزندگی صفتی نیست و آدمی را جز مختاری صفتی نیست؛ پس چون محل اختیار آمد، به واسطه‌ی اختیار ازو کارهای مختلف در وجود آید؛ اگر خواهد، که حرکت کند از جانب چپ؛ و اگر خواهد از جانب راست؛ اگر خواهد، ساکن باشد؛ و اگر خواهد متحرک. از بهر این کار او را بدین عالم ابتلا و امتحان فرستادند که «لِیَبلُوَکُمْ أَیُّکُم أحسَنُ عَمَلا». اگر خواهد، مختار مطیع بود؛ و اگر خواهد نبود. پس مختاری در آدمی، چون مطبوعی آب و آتش و نان و گوشت است در ترطیب و احراق و سیری و غذا دادن بعد ما که هرکه را برای سعادت آفریدند جز مختار حرکات اهل سعادت نباشد، و هر که را برای شقاوت آفریدند جز اعمال اهل شقاوت نباشد. اهل ایمان را بیان می‬‌کند «أمّا الذین آمَنوا وَعَمِلوا الصالحاتِ فَلَهُمْ جناتُ المأوی نُزَلاً بما کانوا یَعْمَلون»؛ و اهل کفر را قدح کرد و وعید آتش فرمود که «وَأمّا الذین فَسَقوا فَمَأْواهُمُ النارُ کُلَّماارادُوا أنْ یَخْرُجوا مِنها أُعیدُوها فیها»، اما شیوه‌ی ارادت‌، در شرع مقبول نیست و شرع می‬‌گوید: «إِعْمَلوا فَکُلُّ مُیَسَّرٌ لِما خُلِقَ لَهُ». اینجا دانم که ترا در خاطر آید که پس دعوت و بعثت انبیا و رسل نیز چه فایده بود؟

эй азизи даъвати анбиёу русул низ яке омад аз асбоби ҳусӯли илм ба саодату шақоват ;у мисоли ин , чунон бошад Маслан ки асал дар пеш касе ниҳанд ва ӯро орзӯии асал буд , ва дар он асал заҳраст ; агар мухбирӣ онҷо набӯд ; ба ҷаҳли мард , ангабин ба заҳр омехта бихӯрад ва аз хӯрдан он , ӯро ҷузи ҳалоки ҳосил ӯ набошад . Акнӯн агар мардӣ ӯро гуяд ки асал омехтааст ба заҳр , ва ӯ ин мардро дурӯғ зан надонад лобуд ба тарк хӯрдан он асал ӯро зарура бошад ; ва ин ахбор , сабаби ҳиўаҳ ӯ бошад . Акнӯн бидон эй азиз ки « зарби аллоҳи Маслан » дунёу шаҳвати дунё чун асали дон ки гуфтам ;у халқи ҳамаи ошиқи дунё шудаанд ; зеро ки назд эшон он шаҳавоти дунёи лазизи сет дар ҳол , ва аз баҳри лиззати як соъат бисёре азоби охират ҳосил меояд ки « раби шҳўаҳи соъаҳи أўрсти ҳзнои тўило » . Пайғомбарон , мухбирону огоҳ кунандагон омаданд мари заҳри дунёро , ва гуфтанд : дунёи Марии сет ки заҳр дорад , ва агар аз заҳр эҳтироз кунанд суд дорад эшонро . Мустафо гуяд : « алднёи ҳиаҳи қотила » ; ва ҷое дигар , қуръон баён мекунад : « إълмўои إнмои алҳиўаҳи алднёи лаъиби влҳўу зинау тафохури бинкму ткосри фии алأмўолу алأўлод » .

ای عزیز دعوت انبیا و رسل نیز یکی آمد از اسباب حصول علم به سعادت و شقاوت‌؛ و مثال این، چنان باشد مثلاً که عسل در پیش کسی نهند و او را آرزوی عسل بود، و در آن عسل زهر است؛ اگر مخبری آنجا نبود؛ به جهل مرد، انگبین به زهر آمیخته بخورد و از خوردن آن، او را جز هلاک حاصل او نباشد. اکنون اگر مردی او را گوید که عسل آمیخته است به زهر، و او این مرد را دروغ‌زن نداند لابد به ترک خوردن آن عسل او را ضرورة باشد؛ و این اخبار، سبب حیوة او باشد. اکنون بدان ای عزیز که «ضَرَبَ اللّهُ مَثَلاً» دنیا و شهوت دنیا چون عسل دان که گفتم؛ و خلق همه عاشق دنیا شده‬‌اند؛ زیرا که نزد ایشان آن شهوات دنیا لذیذ‌ست در حال، و از بهر لذت یک ساعت بسیاری عذاب آخرت حاصل می‬‌آید که «رَبُّ شَهْوَةِ ساعةِ أَوْرَثَتْ حُزْناً طَویلا». پیغامبران، مخبران و آگاه‌کنندگان آمدند مر زهر دنیا را، و گفتند: دنیا ماری‌ست که زهر دارد، و اگر از زهر احتراز کنند سود دارد ایشان را. مصطفی گوید: «الدُنْیا حَیَّةٌ قاتِلةٌ»؛ و جایی دیگر، قرآن بیان می‬‌کند: «إِعْلَموا إنّما الحیوةُ الدُّنیا لَعِبٌ وَلَهْوٌ و زینَةٌ و تَفَاخُرٌ بَیْنَکُم و تَکاثُرٌ فی الأموال و الأولاد».

ӣнҷои халқи се гуруҳ омаданд : гуруҳеи эшонро содиқ доштанд ; ба тарк дунё бигуфтанд ,у ҳамагӣ ба охират машғӯл шуданд то фалоҳу саодат абад ёфтанд . Ва гуруҳе ба наҳҷи шариъати Аҳмадии рафтанду дахл ба дунё сохтанд ;у лекини машғӯли он гаштанд то аз рустагон шуданд ;у ончӣ май тавонистанд аз амал солеҳ карданд ки « вأни лӣси ллонсони إлои мосъӣ » . Ва гуруҳеи дигар , ваъзу панди анбиё фаромӯш карданд ; ва аз пай шаҳват бирафтанд то ҳалок шуданд ва гуфтанд : « тридўни أни тсдўнои ъмои кониъбди обоؤно » .

اینجا خلق سه گروه آمدند: گروهی ایشان را صادق داشتند؛ به‌ترک دنیا بگفتند، و همگی به آخرت مشغول شدند تا فلاح و سعادت ابد یافتند. و گروهی به نهج شریعت احمدی رفتند و دخل به دنیا ساختند؛ و لیکن مشغول آن گشتند تا از رستگان شدند؛ و آنچه می‌توانستند از عمل صالح کردند که «وَأن لَیْسَ للانسان إِلّا ماسعی». و گروهی دیگر، وعظ و پند انبیا فراموش کردند؛ و از پی شهوت برفتند تا هلاک شدند و گفتند: «تُریدونَ أنْ تَصُدّونا عَمّا کانَیَعْبُدُ آباؤنا».

Дариғо надонам ки аз ибни атои ин калима шунидае ё на ки « إни аллоҳи иъомлолъбоди фии алأбди алии мо ъомлҳми фии алأзл » ? гуфт : дар абад бо бандагони худ он кунад ки дар азал карда бошад . Ин калима аз онҷо гуфт ки « кули мавлуди иўлди алии алФтраҳи Фأбўоаҳи яҳудонаи аўинсронаҳи аўимҷсонаҳ » яъне ҳарки аз фитрат , Саид омад дар охират Саид бошад ;у ҳарки дар фитрат , шқӣ омад дар охират шқӣ бошад . Аз худо бишинав : « Фитраи аллоҳи алтии Фитри анноси алайҳои лотбдили лхлқи аллоҳи злки аддӣни алқим » . Ҳамаи баёнҳо аз ин ояти ҳосил шудааст .

دریغا ندانم که از ابن عطا این کلمه شنیده‌‬ای یا نه که «إِنَّ اللّهُ یُعامِلالعِبادَ فی الأبدِ علی ما عامَلَهُم فی الأزَل»؟ گفت: در ابد با بندگان خود آن کند که در ازل کرده باشد. این کلمه از آنجا گفت که «کُلُّ مَوْلودِ یولَدُ علی الفِطْرَةِ فَأَبَواهُ یَهُودانِه اویُنصِّرانِه اویُمَجِّسانِه» یعنی هرکه از فطرت، سعید آمد در آخرت سعید باشد؛ و هرکه در فطرت، شقی آمد در آخرت شقی باشد. از خدا بشنو: «فِطْرَةُ اللّهِ الّتی فَطَر الناسَ عَلَیْها لاتَبْدیلَ لِخَلْق اللّه ذلکَ الدینُ القَیِّمُ». همه بیان‌ها از این آیت حاصل شده است.

эй азизи ӣнҷои сиррӣ ғариб бидон . Дунёро маҳак охират карданду қолабро маҳак ҷон карданд . « сибғаи аллоҳи вмни أҳсни ман аллоҳи сибға » ҷавобии шоФӣ ва беоневофе бо худ дорад . Гӯши дор , аз Мустафо - алайҳи ассалом - бишинав ки « алднёи мазраъаи алохраҳ » дунёи хамии сети миёни азалу абади омада , ва дар ин хами ҷумла ӣ рангҳо пайдо омадааст . Саодат аз дунёу қолаб , зоҳир шуд ;у шақоват ҳамчунин , ва агарна дар фитрати ҳама яксон буданд ; тафовут аз хилқат наомад « мотрии фии халқи арраҳмони ман тафовут » балки аз қўобл ва қолаб омад . Агар дунёу қолаб зарурат набӯдӣ , чаро Мустафоро бидон ҳоли бозгзоштндӣ ки ба дуо ва тазаррӯъ гуфтӣ : « лӣати раби Муҳамади лами ихлқи мҳмдо » ; ва бо Абубакр гуяд : « литнии канти тирои итир » , бо умр гуяд : « литнии канти шаҷараи тъзд » ? дариғо ин фарёд аз дунёу қолаби бармеи ои яд ; вогрнаҳ , ин суханро ва ин шикояти набӣ ва валеро бо ҳақиқат чаҳ кор ? маънии сухани ин се бузург , яъне Мустафоу Абубакру умр , онаст ки кошкӣ моро дар олами фитрату ҳақиқати бгзоштндӣ ,у ҳаргизи моро ба олами хилқати нФрстодндӣ .

ای عزیز اینجا سرّی غریب بدان. دنیا را محک آخرت کردند و قالب را محک جان کردند. «صِبْغَةُ اللّهِ وَمَنْ أحسنُ مِن اللّهِ صِبْغَةَ» جوابی شافی و بیانی وافی با خود دارد. گوش دار، از مصطفی- علیه السلام- بشنو که «الدُنیا مَزْرَعَةُ الآخِرَةِ» دنیا خمی‌ست میان ازل و ابد آمده، و در این خم جمله‌ی رنگ‌ها پیدا آمده است. سعادت از دنیا و قالب، ظاهر شد؛ و شقاوت همچنین، و اگرنه در فطرت همه یکسان بودند؛ تفاوت از خلقت نیامد «ماتری فی خَلق الرحمن مِن تفاوُتٍ» بلکه از قوابل و قالب آمد. اگر دنیا و قالب ضرورت نبودی، چرا مصطفی را بدان حال بازگذاشتندی که به دعا و تضرع گفتی: «لَیْتَ رَبَّ مُحَمَّدٍ لَمْ یَخْلُق مُحمداً»؛ و با ابوبکر گوید: «لیتنی کُنْتُ طَیْراً یَطیرُ»، با عمر گوید: «لَیْتَنی کُنْتُ شَجَرةً تُعْضَد»؟ دریغا این فریاد از دنیا و قالب برمی‬‌آ‌ید؛ واگرنه، این سخن را و این شکایت نبی و ولی را با حقیقت چه کار؟ معنی سخن این سه بزرگ، یعنی مصطفی و ابوبکر و عمر، آنست که کاشکی ما را در عالم فطرت و حقیقت بگذاشتندی، و هرگز ما را به عالم خلقت نفرستادندی.

эй азизи одамии як сифат надорад балки сифот бисёр дорад . Дар ҳар як аз банӣ одами ду боисаст : яке раҳмонӣу дигари шайтонӣ : қолабу нафаси шайтонӣ буд ,у ҷону дили раҳмонӣ буд ;у аввали чизе ки дар қолаб омад нафас буд . Агар сабақу пешӣ қалб ёфтӣ , ҳаргизи нафасро дар олам нагузоштӣу қолаб , касофатӣ дорад ба азоФт бо қалб ;у нафас , сифат зулмат дорад ,у қолаб низ аз хоки сет ва зулмат дорад ; ва бо якдигари инсу улфат гирифтаанд . Нафасро ватан , паҳлавӣ чап омад ;у қалбро ватан , садр омад . Нафасро ҳар лаҳзае мазиди ҳаво ва залолат медиҳанду дилро ҳар соъатӣ ба нури маърифат музайян мекунанд ки « أФмни шарҳи аллоҳи садраи ллإсломи Фҳўи алии нури ман раба » .

ای عزیز آدمی یک صفت ندارد بلکه صفات بسیار دارد. در هر یک از بنی آدم دو باعث است: یکی رحمانی و دیگر شیطانی: قالب و نفس شیطانی بود، و جان و دل رحمانی بود؛ و اول چیزی که در قالب آمد نفس بود. اگر سبق و پیشی قلب یافتی، هرگز نفس را در عالم نگذاشتی و قالب، کثافتی دارد به‌اضافت با قلب؛ و نفس‌، صفت ظلمت دارد، و قالب نیز از خاک‌ست و ظلمت دارد؛ و با یکدیگر انس و الفت گرفته‌‬اند. نفس را وطن، پهلوی چپ آمد؛ و قلب را وطن، صدر آمد. نفس را هر لحظه‌‬ای مزید هوا و ضلالت می‌دهند و دل را هر ساعتی به نور معرفت مزیّن می‌کنند که «أَفَمَنْ شَرَحَ اللّهُ صَدْرَهُ للإِسْلامِ فهو علی نور مِنْ رَبِّه».

Пас дар ин маънии халқи се гуруҳ омаданд : гуруҳеро тавфиқ доданд то рӯҳи эшон нафасро мақҳур кард то саодат ёфтанд : «у إни ҷнднои ?лаами алғолбўн » ин маънӣ бошаду гуруҳеро шақоват дар роҳ ниҳоданд то нафаси эшон рӯҳро ғалаба кард ва шақоват ёфтанд ; « أўлӣки ҳизби алшитон » ин бошад . Гуруҳеи сеюмро мавқуфи монданд то вақти марг ; агар ҳангоми марг , ҷони одамии ранг нафас гирад , шақоват бо дид ояд ; ва агар ранг дил гирад , саодат пайдо шавад ва агар мавқуф бимонад аз аҳл аъроф шавад ки « вълии алأъроФи риҷоли иърФўн куллан бсимоҳм » . Аз Мустафо бишинав ин маънӣ ки гуфт : « إнмои алأъмоли бхўотимҳо » .

پس در این معنی خلق سه گروه آمدند: گروهی را توفیق دادند تا روح ایشان نفس را مقهور کرد تا سعادت یافتند: «و إنّ جُنْدَنا لَهُمُ الغالبونَ» این معنی باشد و گروهی را شقاوت در راه نهادند تا نفس ایشان روح را غلبه کرد و شقاوت یافتند؛ «أُولئِکَ حِزْبُ الشَیْطانِ» این باشد. گروهی سوم را موقوف ماندند تا وقت مرگ؛ اگر هنگام مرگ، جان آدمی رنگ نفس گیرد، شقاوت با دید آید؛ و اگر رنگ دل گیرد، سعادت پیدا شود و اگر موقوف بماند از اهل اعراف شود که «وعلی الأَعْرافِ رِجال یُعْرفون کُلاً بِسیماهُم». از مصطفی بشنو این معنی که گفت: «إنّما الأَعْمالُ بخواتیمها».

Дариғо ҳар чанд беш менивисам ашкол беш меояд ! дариғо ту ҳануз дар нафаси аммораи муқӣми мондае ! ин асрори ҷуз ба гӯш қол натавонӣ шунидан . Бош то нафаси ту мусулмон шавад ки « أслми шайтонии алии ядӣ »у ранг дил гирад то дили ончӣ ба забони қол натавонад гуфт бо ту , ба забон ҳол бигӯед . Аз ин калимаи огоҳи шӯй ки « лисони улҳоли أнтқи ман лисони алқол » . Ҳарчӣ май шинавӣ агар ндонӣ , узрии пеши ор ,у онрои ваҷҳеи буна ; ва агар бадоне , мубораки бод .

دریغا هر چند بیش می‬‌نویسم اشکال بیش می‬‌آید! دریغا تو هنوز در نفس اماره مقیم مانده‌‬ای! این اسرار جز به گوش قال نتوانی شنیدن. باش تا نفس تو مسلمان شود که «أَسْلَمَ شَیْطانی علی یدی» و رنگ دل گیرد تا دل آنچه به زبان قال نتواند گفت با تو، به زبان حال بگوید. از این کلمه آگاه شوی که «لِسانُ الحالِ أَنْطَقُ مِن لِسانِ القال». هرچه می‌شنوی اگر ندانی، عذری پیش آر، و آنرا وجهی بنه؛ و اگر بدانی، مبارک باد.

Доне ки наъти мусулмонӣ чаҳ омад ? бар хон ин оят ки « аллазӣнаи истмъўни алқўли Фитбъўни أҳснаҳ » . Ҳарчӣ донад , мусаллам дорад ; ва ҳарчӣ надонад , узрии бунаад . Дариғо магари Мустафо аз ӣнҷо гуфт : « алмслми ман силами алмслмўни ман лисонаи видаҳ » . Ва қуръон аз мункирони шикоят чунин мекунад : « вإзи лами иҳтдўо ба Фсиқўлўни ҳозои إФки қадим » яъне ки чун ба сухани роҳи нбрдндӣ , гўиндӣ ; дурӯғаст . Мо ҳаргизи ин аз падарону модарон хеш нашунидаем « мосмънои бҳзои Фиобоӣнои алأўлин » . Ҷавоби эшон боз доданд ки « أнтму обоؤкми фии залоли мубин » .

دانی که نعت مسلمانی چه آمد؟ بر خوان این آیت که «الذَّین یَسْتَمِعُونَ القَولَ فیَتّبِعونَ أحْسَنَه». هرچه داند، مسلم دارد؛ و هرچه نداند، عذری بنهد. دریغا مگر مصطفی از اینجا گفت: «المُسْلِمُ مَنْ سَلِمَ المُسْلِمونَ مِنْ لسانِه وَیَدهِ». و قرآن از منکران شکایت چنین می‬‌کند: «وإذْ لَمْ یهتدوا به فَسَیَقولون هذا إِفْکٌ قَدیم» یعنی که چون به سخن راه نبردندی، گویندی؛ دروغ است. ما هرگز این از پدران و مادران خویش نشنیده‌‬ایم «ماسَمعْنا بِهذا فیآبائنا الأوِلین». جواب ایشان باز دادند که «أَنْتُم و آباؤُکُم فی ضَلال مبین».

Зоҳирбинон гӯйанд : мо ин калимот аз шофиӣ ва Абӯҳанифа нашунидаем , ва он дигар гуяд ки алӣ чунин гуфт , ва дайгарӣ гуяд ки ибни аббос чунин гуфт . Дариғо ин қадар наме доне ки Мустафо - алайҳи ассалом - чаро бо маоз ҷабал гуфт ки « қси алأмўри брأик » ? гуфт : ҳарчӣ бар ту мушкил гардад , фатвои он бо дили худ руҷӯъ кун « виҷўзи влоиҷўз » . Аз муфтии дили худ , қабул кун , дилро мегӯям на нафаси аммора . Чун муфтии мо нафаси аммора буд ва мо пай ӯ гирем , лоҷарами ҳоли мо аз ин ки ҳаст бадтар буд . Моро мухолифати нафас , воҷиб ва фаризааст . Магар ки ин калима нашунидае ки худоӣ - таъолӣ - бо Довӯди пайғомбар чаҳ гуфт ? « ё Довӯди тақарруби إлии бъдоўаҳи нФск » эй Довӯд бо ман дӯстӣ кун бдонкаҳи нафасро душмани дорӣ ва аз баҳри ман бо вай ҷанг кун . Аммо чаҳ гӯям ? дар ин маънии уламои ҷоҳили туро аз ҷоҳилон шимуранд ки « алълми илмони илми болқлбу илми боллсон » ба илми забон , қаноат кардаанду илми қалбро фаромӯш карда .

ظاهربینان گویند: ما این کلمات از شافعی و ابوحنیفه نشنیده‌‬ایم، و آن دیگر گوید که علی چنین گفت، و دیگری گوید که ابن عباس چنین گفت. دریغا این قدر نمی‬‌دانی که مصطفی- علیه السلام- چرا با معاذ جبل گفت که «قِسِ الأُمُورَ بِرَأْیِک»؟ گفت: هرچه بر تو مشکل گردد، فتوای آن با دل خود رجوع کن «وَیَجوزُ ولایَجوزُ». از مفتی دل خود، قبول کن، دل را می‬‌گویم نه نفس اماره. چون مفتی ما نفس اماره بود و ما پی او گیریم، لاجرم حال ما از این که هست بدتر بود. ما را مخالفت نفس، واجب و فریضه است. مگر که این کلمه نشنیده‌‬ای که خدای- تعالی- با داود پیغامبر چه گفت؟ «یا داودُ تَقَرَبْ إِلیَّ بِعَداوَةِ نَفْسَکَ» ای داود با من دوستی کن بدانکه نفس را دشمن داری و از بهر من با وی جنگ کن. اما چه گویم؟ در این معنی علمای جاهل ترا از جاهلان شمرند که «العِلْمُ عِلْمان عِلْمٌ بالقَلْبِ و عِلْمٌ باللِّسان» به علم زبان، قناعت کرده‌‬اند و علم قلب را فراموش کرده.

Дариғо аз дасти роҳзанону Тифлони норасида ӣ уламои рӯзгор ! эй азиз агар шофиӣу Абӯҳанифа ки муқтадоӣ ИМА буданд дар ин рӯзгор будандӣ , биҳамдиллоҳи басии фавойиди улӯми раббонӣу осори калимоти рӯҳонии бёФтндӣ ;у ҳамагӣ ки рӯй бад-ӣни калимоти оўрдндӣ ,у ҷузи бад-ӣни улӯми илоҳии машғӯли набудандӣ ,у ҷузи ин нгФтндӣ . Дариғо магар ки биноӣ ботин надоранд ? ! ту пиндорӣ ки « лӣати раби Муҳамади лами ихлқи мҳмдо » аз барои ин ҳама буд ки гуфтам ? ! аз баҳр зоҳирбинон гуфт .

دریغا از دست راهزنان و طفلان نارسیده‌ی علمای روزگار! ای عزیز اگر شافعی و ابوحنیفه که مقتدای‌اُمَّة بودند در این روزگار بودندی، بحمداللّه بسی فواید علوم ربانی و آثار کلمات روحانی بیافتندی؛ و همگی که روی بدین کلمات آوردندی، و جز بدین علوم الهی مشغول نبودندی، و جز این نگفتندی. دریغا مگر که بینای باطن ندارند؟! تو پنداری که «لَیْتَ ربَّ محمدٍ لَمْ یَخْلُق محمّداً» از برای این همه بود که گفتم؟! از بهر ظاهربینان گفت.

эй азиз чаҳ гӯйӣ дар ин масъала ки булбулро чаҳ беҳтар буд : он ба буд ки суроидан ӯ бар гул бошаду рози худ бо гул гуяд ки маъбуду мақсӯд ӯ гуласт , ё онкӣ ӯро дар қафасӣ кунӣ то дайгарӣ аз шакл ӯу овозу нағамот ӯ хуш шавад ва баҳра гирад ? ҳақиқати ин гуфтори Мустафо « лӣати раби Муҳамади лами ихлқи мҳмдо » инаст ки мегуяд : кошкӣ ин қолаб набӯдӣ то дар бустони илоҳӣ бар гули кибриё суроидани саноӣ « лоأҳсии сноءи алейк أнти комаи أснити алии нФск » мегуфтамӣ .

ای عزیز چه گویی در این مسأله که بلبل را چه بهتر بود: آن به بود که سراییدن او بر گل باشد و راز خود با گل گوید که معبود و مقصود او گل است، یا آنکه او را در قفسی کنی تا دیگری از شکل او و آواز و نغمات او خوش شود و بهره گیرد؟ حقیقت این گفتار مصطفی «لَیْتَ رَبَّ مُحمّدٍ لَمْ یَخْلُق مُحَمَّداً» این است که می‬‌گوید: کاشکی این قالب نبودی تا در بستان الهی بر گل کبریا سراییدن ثنای «لاأحصی ثناءً علَیْکَ أَنْتَ کَما أَثْنَیْتَ علی نفْسِک» می‬‌گفتمی.

Дариғо магар ки ин ҳадис нашунидае аз Муҳамади Мустафо ки гуфт : маро дар замин Муҳамад хонанд ва дар осмони Фриштгонм Аҳмад гӯйанд . Дариғо наме доне ки дар олами алуҳият , ӯро ба чаҳ ном хонанд ! гуфт : кошкӣ Муҳамади нбўдмӣ ки Маҳмадӣ бо дунёу халқ таъаллуқ дорад , ва аз олам қолабаст ! магар ки ин ояти нахондае ки « мо Муҳамади إлои расӯли қади хулати ман қиблаи алрсли أФإни моти аўқтл » ? чаҳ гӯйии мӯату қатл бар ҷон ояд ё бар ҳақиқат ? агар Муҳамади номи қолаб ӯ набӯдӣ , мӯатро бадв нисбат накардандӣ зеро ки марг бар ҳақиқат ӯ раво набошад . Чндонкаҳи қолаб ӯ мартабат дошт , ҷони азиз ӯро ба ҳамин нисбат мартабат доданд . Ба ҷамоли қолаб аз қўолби инсонӣ дар ҳасану хӯбӣ бар саромад . Пас ҷон низаш аз ҷумлаи арвоҳи мулкӣу башарӣ дар авсофу ахлоқу улӯму камолу ҷалол бар сар омад . Ончии қолаб ӯро додаанд аз каромату иззат , уммат ӯро надоданд . « мо кони Муҳамади أбоأҳди ман рҷолкми влкни расӯли аллоҳу хотами алнабӣин » ҳамин маънӣ дорад .

دریغا مگر که این حدیث نشنیده‬‌ای از محمد مصطفی که گفت: مرا در زمین محمد خوانند و در آسمان فریشتگانم احمد گویند. دریغا نمی‬‌دانی که در عالم الوهیت، او را به چه نام خوانند! گفت: کاشکی محمد نبودمی که محمدی با دنیا و خلق تعلق دارد، و از عالم قالب است! مگر که این آیت نخوانده‌‬ای که«ما مُحَمَّدٌ إِلاّ رسولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْله الرُّسُلُ أَفَإِنْ ماتَ اوْقُتِل»؟ چه گویی موت و قتل بر جان آید یا بر حقیقت‌؟ اگر محمد نام قالب او نبودی، موت را بدو نسبت نکردندی زیرا که مرگ بر حقیقت او روا نباشد. چندانکه قالب او مرتبت داشت، جان عزیز او را به همین نسبت مرتبت دادند. به جمال قالب از قوالب انسانی در حسن و خوبی بر سرآمد. پس جان نیزش از جملهٔ ارواح ملکی و بشری در اوصاف و اخلاق و علوم و کمال و جلال بر سر آمد. آنچه قالب او را داده‬‌اند از کرامت و عزت، امت او را ندادند. «ما کانَ محمدٌ أباأحَدٍ مِنْ رِجالِکم وَلکِنْ رسولَ اللّهِ و خاتَمَ النَبیّینَ» همین معنی دارد.

Дариғо вақте дигар гуфт : « лии хумсаи асмоء : أнои Муҳамаду أнои Аҳмаду أнои алмоҳии вأнои алъоқбу أнои алҳошр » . Ту худ баёни ин номҳо нахондае аз лавҳи дил , номии дигараш чаҳ доне ? шаби миъроҷ ӯро набии хонданд ки « саломи алейк أиҳо алнабӣ » . Ва ҷой дигар гуфт : « ё أиҳо алнабӣ атқи аллоҳ » . Ва ӯ худро Сайид мехонд ки « أнои Сайиди валади одам » . « ису алқуръони алҳким » ҳамин маънӣ дорад яъне ки « ё Сайиди алмрслин » . Агар хоҳӣ ки номи рӯҳи Мустафои бадонеи азосҳоб ӯ шӯ ки « أсҳобии колнҷўм » ;у тариқи онкӣ аз асҳоб ӯ шӯй , онаст ки асҳоб ӯро муҳиби шӯй ,у бадишон ташаббуҳ кунӣ дар ахлоқу сифот « ман ташаббуҳи бқўм Фҳў манеҳам » . Мард ба муҳаббату мтобъти авлиёу асҳоби пайғомбарон , аз асҳоб пайғомбар шавад ки « алмрءи маъаи ман أҳб » , чун муҳаббати эшон дурусти гашт , дар ин мақоми ихвонят бо Абубакру умри дурусти гашт , ва ӯро бад-ӣни олами руят роҳ диҳанд ки « раъии қалбии рабӣ » .

دریغا وقتی دیگر گفت: «لی خمسةُ اسماءٍ: أنا محمدٌ و أنَا احمد و أنا الماحیُ وأنا العاقب و أنا الحاشِرُ». تو خود بیان این نامها نخوانده‌‬ای از لوح دل، نامی دیگرش چه دانی؟ شب معراج او را نبی خواندند که «سلامٌ علَیْک أیُّها النبیّ». و جای دیگر گفت: «یا أیُّها النَبّی اتَّق اللّهَ». و او خود را سید می‬‌خواند که «أنا سَیِّدُ وُلِد آدم». «یس و القُرآنِ الحکیم» همین معنی دارد یعنی که «یا سیِّدَ المُرسَلین». اگر خواهی که نام روح مصطفی بدانی ازاصحاب او شو که «أصحابی کالنُّجومِ»؛ و طریق آنکه از اصحاب او شوی، آن است که اصحاب او را محب شوی، و بدیشان تَشَبُّه کنی در اخلاق و صفات «مَن تَشَّبَة بِقَوْمٍ فَهُوَ مِنْهُم». مرد به محبت و متابعت اولیا و اصحاب پیغامبران، از اصحاب پیغامبر شود که «المَرءُ مَعَ مَنْ أَحَبَّ»، چون محبت ایشان درست گشت، در این مقام اخوانیت با ابوبکر و عمر درست گشت، و او را بدین عالم رؤیت راه دهند که «رأی قَلْبی رَبّی».

Аз худо бишинав ки номи рӯҳ Муҳамад чист то бадоне ки « раъии қалбии рабӣ » чаҳ маънӣ дорад . Ин оят бар хон ки « ё أиҳо алнабӣ إнои أрслноки шоҳдоу мбшроу нзироу доъёи إлии аллоҳи бإзнаҳу сроҷои мниро » . Ин ҳамаи панҷ ном , номи ҷон Муҳамад омад ;у тарози илм , назд ин номҳо ин гуяд ки « всроҷои мниро » . Муртадаст ки аз хонда ва ё шунида гуяд , аз дид гуяд ; аммо аз дидани худо ки « أлмтар إлии рбк » ва « лии маъаи аллоҳи вақти лоисънии фӣаи малики муқарраби влонбии мурсал » ; аз шунида гуяд « валлоҳи идъўи إлии доруссалом » . Худо - ҷли ҷалола - ин ҳама ки мегӯям ва сад ҳазор чандин додааст дар мактаб « кутуби фии қлўбҳми алоямон » ба забони муаллим « вълми одами алосмоءи кулҳо » дар мадриса « илми болқлми илми алإнсони молами иълм »у маълум ман кардааст .

از خدا بشنو که نام روح محمد چیست تا بدانی که «رأی قَلبی رَبّی» چه معنی دارد. این آیت بر خوان که «یا أیُّها النَبیُّ إِنّا أَرْسَلناک شاهداً و مُبَشِراً و نَذیراً و داعِیا إِلَی اللّهِ بِإِذْنِهِ و سِراجاً منیراً». این همه پنج نام، نام جان محمد آمد؛ و طراز علم، نزد این نام‌ها این گوید که «وسِراجاً مِنیرا». مرتد است که از خوانده و یا شنیده گوید، از دید گوید؛ اما از دیدن خدا که «أَلَمْ تَرَ إِلی ربِّکَ» و «لِی مَع اللّهِ وَقْتٌ لایَسَعُنی فیه مَلَکٌ مُقَرَّبٌ ولانبیُّ مُرْسَل»؛ از شنیده گوید «واللّهُ یُدعُو إلی دارِالسّلام». خدا- جل جلاله- این همه که می‌گویم و صد هزار چندین داده است در مکتب «کَتَبَ فی قُلوبِهِمُ الایمان» به زبان معلم «وَعَلَمَ آدَمَ الاسماءَ کُلَّها» در مدرسهٔ «عَلَمَ بالقَلَمِ عَلَّم الإِنسانَ مالَمْ یَعْلَمْ» و معلوم من کرده است.

Дариғо ошиқро балои сахттару азимтар аз он набошад ки аз рӯй маъшӯқ давр уфтад , ва ба ҳиҷрон мубтало шавад ;у онгоҳ бо ноаҳлон гирифтор шавад ӯро ду бало бошад : яке фироқи маъшӯқ ,у дигар дидани ноаҳлон . Магар ки Мустафо аз ӣнҷо гуфт ки « моأўзии набӣ мисли мо аўзит » гуфт : ҳеҷ балоу ранҷии ҳеҷ пайғомбариро чун балоу ранҷ ман набӯд . Лоҷарами он вло ки ӯро буд , ҳечкасро набӯд . Ғайрати илоҳии муставле шуда аст намегузорад ки беш аз ин гуфта шавад . Мо низ навъе дигар аз калом оғоз кунем валлоҳи алмъз .

دریغا عاشق را بلای سخت‌تر و عظیم‌تر از آن نباشد که از روی معشوق دور افتد، و به هجران مبتلا شود؛ و آنگاه با نااهلان گرفتار شود او را دو بلا باشد: یکی فراق معشوق‌، و دیگر دیدن نااهلان‌. مگر که مصطفی از اینجا گفت که «ماأوذِیَ نَبی مِثْلَ ما اوذِیْتُ» گفت: هیچ بلا و رنجی هیچ پیغامبری را چون بلا و رنج من نبود. لاجرم آن ولا که او را بود، هیچکس را نبود. غیرت الهی مستولی شده است نمی‌‬گذارد که بیش از این گفته شود. ما نیز نوعی دیگر از کلام آغاز کنیم واللّه المعزّ.