Қавлаи таъолии аллазӣнаи иқўлўни рбнои ин аллазӣна ҳамон гуруҳанд ки ллзини атқўо дар ояти аввали ишорат ба эшонаст мегуяд гуфтор эшон инаст ки рбнои ағФри лнои знўбноу кирдори эшон алсобрину алсодқини ин оят баён гуфт эшон ва он оят наът кард эшон гуфтори биҷой асосасту кирдори биҷои банно ,у асос бебанно бакор наёяду банноӣ беасос пой надорад . Яъне ки то ҳар ду хислати сар дарҳам ндиҳанд бандаи бдрҷаҳ имон нарасад ,у аннои омно дар ҳақи вай муҳаққиқ нашавад .

قوله تعالی الَّذِینَ یَقُولُونَ رَبَّنا این الذین همان گروهند که لِلَّذِینَ اتَّقَوْا در آیت اول اشارت به ایشانست میگوید گفتار ایشان اینست که رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا و کردار ایشان الصَّابِرِینَ وَ الصَّادِقِینَ این آیت بیان گفت ایشان و آن آیت نعت کرد ایشان گفتار بجای اساس است و کردار بجای بنا، و اساس بی‌بنا بکار نیاید و بنای بی‌اساس پای ندارد. یعنی که تا هر دو خصلت سر درهم ندهند بنده بدرجه ایمان نرسد، و انّنا آمنّا در حق وی محقق نشود.

ФоғФри лно знўбно мегуяд худованди мо ! биёмурз гуноҳони мо . Ва қнои азоби алнор эй аҳФзнои ман алшҳўоту алзнўби алмўдиаҳи илои алнор : ва магузор моро фарои корӣ ва гуфтӣ ки саранҷоми он оташ буд .

فَاغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا میگوید خداوند ما! بیامرز گناهان ما. وَ قِنا عَذابَ النَّارِ ای احفظنا من الشهوات و الذنوب المودّیة الی النار: و مگذار ما را فرا کاری و گفتی که سرانجام آن آتش بود.

Алсобрин мксўраст бони лоам ки дар ллзин атқўоаст . Ва сабр дар луғати араб ҳабсаст . Ва мсбўраҳ ки Мустафо аз хӯрдани гӯшт ӯ наҳй кардааст , он ҷонвараст ки дар ҷоҳилият ӯро дар ҷое бёФтнду вайро мезаданд то мурдори гашти ҳам мўқўдаҳаст ва ҳам мсбўраҳ . Пас маънӣ алсобрин онаст ки гилау нолши фурӯ худ гиранд ва берун ндиҳанд . Муфассирон гуфтанд алсобрин эй алии мо амри аллоҳи ъзу ҷлу Фроӣзаҳ ,у алсобрини алии динҳму алии мо асобҳм . Яъне ки шикебёнанд бар гузордани фармони аллоҳ ,у биҷой овардани Фроӣзу лавозим . Ва шикебёнанд баҳр чаҳ боишон расад аз ранҷҳо ва мусӣбатҳо ва бекомиҳо .

الصَّابِرِینَ مکسور است بآن لام که در لِلَّذِینَ اتَّقَوْا است. و صبر در لغت عرب حبس است. و مصبوره که مصطفی از خوردن گوشت او نهی کرده است، آن جانور است که در جاهلیت او را در جایی بیافتند و وی را می‌زدند تا مردار گشت هم موقوده است و هم مصبوره. پس معنی الصَّابِرِینَ آنست که گله و نالش فرو خود گیرند و بیرون ندهند. مفسران گفتند الصَّابِرِینَ ای علی ما امر اللَّه عز و جل و فرائضه، و الصابرین علی دینهم و علی ما اصابهم. یعنی که شکیبایان‌اند بر گذاردن فرمان اللَّه، و بجای آوردن فرائض و لوازم. و شکیبایان‌اند بهر چه بایشان رسد از رنجها و مصیبتها و بی‌کامیها.

Ва алсодқин яъне фии алоътқоду алқўлу алъамал ,у злки ғояи алоямон , рости гӯйону рости равону рости корон , дар дил бо сидқ эътиқоданд , ва дар забон бо сидқ гуфторанд , ва дар арқон бо сидқ кирдоранд . Ва алқонтин эй алмтиъини ллаҳ ,у алдоӣмии алъбодаҳи фии алсру алҷҳри худоиро фармон бурдоронанд , ва ҳамеша вайро парастандагон чаҳ дар ниҳон ва чаҳ дар ошкоро дар ҳама ҳол чунонанд . Ва алмнФқин яъне ман алҳлоли фии тоъаҳи аллоҳ , ҳазинакунандагон ва садақа диҳандагонанд , ва ончӣ диҳанд ҳалол диҳанд , ва дар роҳ худо диҳанд , неъмати аллоҳ дар тоъати аллоҳи харҷкунандау алмстғФрини болأсҳор .

وَ الصَّادِقِینَ یعنی فی الاعتقاد و القول و العمل، و ذلک غایة الایمان، راست گویان و راست روان و راست کاران، در دل با صدق اعتقادند، و در زبان با صدق گفتارند، و در ارکان با صدق کردارند. وَ الْقانِتِینَ ای المطیعین للَّه، و الدائمی العبادة فی السرّ و الجهر خدای را فرمان برداران‌اند، و همیشه وی را پرستندگان چه در نهان و چه در آشکارا در همه حال چنانند. وَ الْمُنْفِقِینَ یعنی من الحلال فی طاعة اللَّه، هزینه کنندگان و صدقه دهندگانند، و آنچه دهند حلال دهند، و در راه خدا دهند، نعمت اللَّه در طاعت اللَّه خرج کننده وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ.

Яъне алмслини ман охири аллил , намоз кунандагонанд дар се як бозпасин аз шаб . Ҷамоатӣ аз муфассирон бар онанд ки ин мстғФрон эшонанд ки намози бомдод бҷмоът гузоранду зикри истиғфор дар қуръони сӣ ва се ҷойаст . Ва маънии истиғфори омурзиш хостанасту ончӣ банда гуяд « астғФри аллоҳу атўби илайҳ » азмаст бар истиғфор на ҳақиқати истиғфор .

یعنی المصلّین من آخر اللیل، نماز کنندگان‌اند در سه یک بازپسین از شب. جماعتی از مفسران بر آنند که این مستغفران ایشان‌اند که نماز بامداد بجماعت گذارند و ذکر استغفار در قرآن سی و سه جایست. و معنی استغفار آمرزش خواستن است و آنچه بنده گوید «استغفر اللَّه و اتوب الیه» عزم است بر استغفار نه حقیقت استغفار.

Рабиъи хсим касеро дид ки мегуфт : астғФри аллоҳу атўби илайҳ . Гуфт : эй ҷавонмарди ту май гӯйӣ ки ман аз аллоҳ омурзиш мехоҳам вази маъсият бо тоъати ваии мигрдм , не агар накунӣ дурӯғ бошад ин сухану гуноҳии дигар . Он мард гуфт : ё рабиъ ! акнӯн чун гӯям ? гуфт бигӯ « аллоҳами ағФри лӣу таби алӣ » шаҳр ҳўшб гуфт : ин маънӣ дар хабараст ки Мустафои с касеро дид ки ҳамон сухан мегуфт , ҷавоби вай ҳамин дод ки рабиъ хсим дод .

ربیع خثیم کسی را دید که میگفت: استغفر اللَّه و اتوب الیه. گفت: ای جوانمرد تو می‌گویی که من از اللَّه آمرزش میخواهم وز معصیت با طاعت وی میگردم، نی اگر نکنی دروغ باشد این سخن و گناهی دیگر. آن مرد گفت: یا ربیع! اکنون چون گویم؟ گفت بگو «اللّهمّ اغفر لی و تب علی» شهر حوشب گفت: این معنی در خبر است که مصطفی ص کسی را دید که همان سخن میگفت، جواب وی همین داد که ربیع خثیم داد.

Вҳби ибн мнбаҳ гуфт ки дар збўри Довӯд хондаам ки « ё Довӯд ! бишинав аз ман ки ман ҳақам , ва ҳақ мегӯям , агар банда аз бандагон ман биппарӣ дунё гуноҳ дорад пас пушаймон шавад бондозаҳи як дӯшаши пистон , ва аз ман ки худоем омурзиш хоҳад як бор , рост , ва ман донам аз дили вай ки он сидқаст , ва намехоҳад ки бо сар гуноҳ равад , ё Довӯд ! ман он гуноҳон аз ваии зӯдтар аз он бияфканам ки Қатароти борон ки аз ҳаво базмин уфтад .

وهب ابن منبه گفت که در زبور داود خوانده‌ام که «یا داود! بشنو از من که من حق‌ام، و حق میگویم، اگر بنده از بندگان من بپری دنیا گناه دارد پس پشیمان شود باندازه یک دوشش پستان، و از من که خدایم آمرزش خواهد یک بار، راست، و من دانم از دل وی که آن صدق است، و نمی‌خواهد که با سر گناه رود، یا داود! من آن گناهان از وی زودتر از آن بیفکنم که قطرات باران که از هوا بزمین افتد.

Ва ани абди арраҳмони ибни длҳм : ани рҷлои қол ё расӯли аллоҳи ълмнӣ амалан адхл ба алҷнаҳ , қол : « лои тғзбу лаки алҷнаҳ » , қол : ё расӯли аллоҳи задане : қол « лои тсأли анноси шиӣоу лаки алҷнаҳ » қоли задане , қоли астғФри аллоҳи фии алиўми сабъин мараи иғФри лаки занби сабъин ъомо . Қол ё расӯли аллоҳи лӣси лии занби сабъин ъомо , қоли Фломк , қоли лӣси ломӣ , қоли Флобики қолу лӣси лобии қоли Флоҳли битк , қоли лӣси лоҳли байтӣ , қоли Флҷиронк .

و عن عبد الرحمن ابن دلهم: ان رجلا قال یا رسول اللَّه علمنی عملا ادخل به الجنة، قال: «لا تغضب و لک الجنة»، قال: یا رسول اللَّه زدنی: قال «لا تسأل الناس شیئا و لک الجنة» قال زدنی، قال استغفر اللَّه فی الیوم سبعین مرة یغفر لک ذنب سبعین عاما. قال یا رسول اللَّه لیس لی ذنب سبعین عاما، قال فلامّک، قال لیس لامّی، قال فلابیک قال و لیس لابی قال فلاهل بیتک، قال لیس لاهل بیتی، قال فلجیرانک.

Ва ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳи раъси алостғФори кули явми алифи мара .

و عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه رأس الاستغفار کل یوم الف مره.

Ин се хабар ки гуфтем дар истиғфор ишорааст басаи мақом аз мақомоти роҳи дайн бар тартиб : аввали мақоми собқонст , эшонро як бор истиғфор фармуд ки гуфташон бо камол сидқасту ҳақиқати ихлос . Ва дар хабараст ки « ахлси алъамал иҷзк манеҳ алқлил »

این سه خبر که گفتیم در استغفار اشارة است بسه مقام از مقامات راه دین بر ترتیب: اول مقام سابقانست، ایشان را یک بار استغفار فرمود که گفتشان با کمال صدقست و حقیقت اخلاص. و در خبر است که «اخلص العمل یجزک منه القلیل»

, дувуми мақоми мқтсдонст , аз аллоҳ биҳишт хостанд эшонро ҳафтод бор истиғфор фармуд . Сеюм мақоми золмонст , маишати дунёу рӯзӣ фарох хостанд , эшонро ҳазор бор фармуд . Ва калиди рӯзии фарохи истиғфор бисёр сохт . Мустафо гуфт : « ман астбтأи ризқа , Фликсри ман алостғФор . »

، دوم مقام مقتصدانست، از اللَّه بهشت خواستند ایشان را هفتاد بار استغفار فرمود. سوم مقام ظالمانست، معیشت دنیا و روزی فراخ خواستند، ایشان را هزار بار فرمود. و کلید روزی فراخ استغفار بسیار ساخت. مصطفی گفت: «من استبطأ رزقه، فلیکثر من الاستغفار.»

Дар осори биоранд ки яке аз фарзандони аббоси номи ваии абӯи ҷаъфар аз банӣ Марвон бигурехт ки қасд вай мекарданд , боъробӣ фурӯд омад ,у рӯзгорӣ дар тўорӣ бо он аъробӣ бимонад . Пас ки аъробӣ биёмад , вайро гуфт : агар шинавӣ ки хилофати моро рост шуд ва бар мо қарор гирифт қасди ҳазрат мо кун то бо ту некуӣ кунем . Аъробии баъд аз рӯзгорӣ биёмад бҳзрт ӯ ,у хилофат бар ваии рост шуда ва аз ваии талаб маишат кард абӯ ҷаъфар гуфт : ман турои чизеи биомузам агар бкордории пеш аз як соли аллоҳи туро мустағнӣ гирданд . Аъробӣ гуфт он чист ? гуфт ҳар рӯзи ҳазор бор истиғфор кун . Ва аёли худро ҳам чунин бифармоӣ то ҳазор бор истиғфор кунад . Аъробӣ рафту васияти амири алмؤмнин бар кор гирифт , на басӣ бар омад ки бимол дафин дар афтод , омилони амири алмؤмнин аз вай хумс хостанд бархесту бҳзрти хилофат боз омад ва гуфт : ё амири алмؤмнин ! ман васияти ту бар кор гирифтам , ва бимол фаровони дафин дар афтодам , акнӯн омилони ту хумс мехоҳанд , амир алмؤмнин гуфт : мол чанд бошад ? гуфт сӣ ва шаш ҳазор дарҳами амири алмؤмнини соъатии сар дар пеш афганд , он гуҳ гуфт ё аъробии рӯ ки он моли ҳамаи он туаст ,у касро нест ки аз ту хумс хоҳад . Пас он гуҳ аз абӯ ҷаъфар пурседанд ки ин аз куҷо гуфтӣ ?

در آثار بیارند که یکی از فرزندان عباس نام وی ابو جعفر از بنی مروان بگریخت که قصد وی میکردند، باعرابی فرود آمد، و روزگاری در تواری با آن اعرابی بماند. پس که اعرابی بیامد، وی را گفت: اگر شنوی که خلافت ما را راست شد و بر ما قرار گرفت قصد حضرت ما کن تا با تو نیکویی کنیم. اعرابی بعد از روزگاری بیامد بحضرت او، و خلافت بر وی راست شده و از وی طلب معیشت کرد ابو جعفر گفت: من ترا چیزی بیاموزم اگر بکارداری پیش از یک سال اللَّه ترا مستغنی گرداند. اعرابی گفت آن چیست؟ گفت هر روز هزار بار استغفار کن. و عیال خود را هم چنین بفرمای تا هزار بار استغفار کند. اعرابی رفت و وصیت امیر المؤمنین بر کار گرفت، نه بسی بر آمد که بمال دفین در افتاد، عاملان امیر المؤمنین از وی خمس خواستند برخاست و بحضرت خلافت باز آمد و گفت: یا امیر المؤمنین! من وصیت تو بر کار گرفتم، و بمال فراوان دفین در افتادم، اکنون عاملان تو خمس میخواهند، امیر المؤمنین گفت: مال چند باشد؟ گفت سی و شش هزار درهم امیر المؤمنین ساعتی سر در پیش افگند، آن گه گفت یا اعرابی رو که آن مال همه آن تو است، و کس را نیست که از تو خمس خواهد. پس آن گه از ابو جعفر پرسیدند که این از کجا گفتی؟

Гуфт аз қавли худованди ъзу ҷли астғФрўои рбкми إнаҳи кони ғФорои илои қавлау иҷъли лакам أнҳоро мегуяд истиғфор кунед то рӯзии шумо фарох ва равон шавад , Мустафо с гуфт « раъси алостғФори кули явми алифи мара »

گفت از قول خداوند عز و جل اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً الی قوله وَ یَجْعَلْ لَکُمْ أَنْهاراً میگوید استغفار کنید تا روزی شما فراخ و روان شود، مصطفی ص گفت «رأس الاستغفار کل یوم الف مرة»

Донистам ки ҳар ки бҳкми ин хабар ва бар вифқи ин оят истиғфор кунад рӯзии вай фарох шавад , ки аллоҳи таъолӣу иддаи худ хилоф накунад .

دانستم که هر که بحکم این خبر و بر وفق این آیت استغفار کند روزی وی فراخ شود، که اللَّه تعالی و عده خود خلاف نکند.

«у алмстғФрини болأсҳор » ҷаъфари бен Муҳамад ъ гуфт : « ман слии ман аллили сами астғФри фии охираи сабъин мараи кутуби ман алмстғФрини болосҳор »

«وَ الْمُسْتَغْفِرِینَ بِالْأَسْحارِ» جعفر بن محمد ع گفت: «من صلی من اللیل ثم استغفر فی آخره سبعین مرة کتب من المستغفرین بالاسحار»

Ибни умри намоз шаб кардӣ то буқати саҳару баъд аз саҳар истиғфор кардӣ то буқати субҳ . Ва ин тахсӣси буқати саҳари бонст ки ибодат дар он вақт бар тани душвортар буду вақти софитару дили ҳозиртару рақиқтар . Довӯди алайҳи ассалом аз Ҷабраил пурсед ки дар шаби кадоми соъати фозилтар ? гуфт : ин надонаму локин ҳар шаби буқати саҳари арши азим дар эҳтизоз ва ҷунбиш меояд .

ابن عمر نماز شب کردی تا بوقت سحر و بعد از سحر استغفار کردی تا بوقت صبح. و این تخصیص بوقت سحر بآنست که عبادت در آن وقت بر تن دشوارتر بود و وقت صافی‌تر و دل حاضرتر و رقیق‌تر . داود علیه السلام از جبرئیل پرسید که در شب کدام ساعت فاضلتر؟ گفت: این ندانم و لکن هر شب بوقت سحر عرش عظیم در اهتزاز و جنبش می‌آید.

Рӯй ан алнабӣ си қол : « ани салосаи асвоти иҷибҳми аллоҳ : савти алдик ,у савти алзии иқрأи алқуръон ,у савти алмстғФрини болосҳор . »

روی عن النبی ص قال: «انّ ثلاثة اصوات یجیبهم اللَّه: صوت الدیک، و صوت الّذی یقرأ القرآن، و صوت المستغفرین بالاسحار.»

Ва ани маози бен ҷабали қол : қоли аллоҳи табораку таъолии ҳақати муҳаббатии бъбодии аллазӣнаи иъмрўни масоҷидӣ ,у иксрўни зикрӣ ,у истғФрўни болосҳор , аўлӣки аллазӣнаи азо ардт нақама бъбодии хФФти баҳами нқмтии ман ибодӣ .

و عن معاذ بن جبل قال: قال اللَّه تبارک و تعالی حقت محبتی بعبادی الذین یعمّرون مساجدی، و یکثّرون ذکری، و یستغفرون بالاسحار، اولئک الذین اذا اردت نقمةً بعبادی خففت بهم نقمتی من عبادی.

Шаҳди аллоҳи أнаҳи лои إлаҳи إлои ҳўи алоиаҳ , Мустафо с гуфт ҳар ки ин оят бархонад он соъат ки дар хоб мешавад то онҷо ки гуфт лои إлаҳи إлои ҳўи алъзизи алҳкиму أнои алии злкми ман алшоҳдини раби Алъоламин ҳафтод ҳазор фиришта бар вай гуморд то аз баҳри вай истиғфор мекунанд то бқёмт . Ва бхбрӣ дигар меояд ҳар ки ин оят бархонад ва бохр гуяд

شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الایة، مصطفی ص گفت هر که این آیت برخواند آن ساعت که در خواب میشود تا آنجا که گفت لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ وَ أَنَا عَلی‌ ذلِکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ رب العالمین هفتاد هزار فرشته بر وی گمارد تا از بهر وی استغفار میکنند تا بقیامت. و بخبری دیگر می‌آید هر که این آیت برخواند و بآخر گوید

«у анои ашҳади бмои шаҳди аллоҳу астўдъи аллоҳи ҳзаҳи алшҳодаҳ , Фҳӣ лӣ ъанд аллоҳи вадиъа . »

«و انا اشهد بما شهد اللَّه و استودع اللَّه هذه الشهادة، فهی لی عند اللَّه ودیعةٌ.»

Рӯзи қиёмати ин хонандаро биоранду раб Алъоламин гуяд : ани лъбдии ҳозои ъҳдоу анои аҳқи ман вофеи болъҳд , адхлўои абдии алҷнаҳ

روز قیامت این خواننده را بیارند و ربّ العالمین گوید: انّ لعبدی هذا عهداً و انا احقّ من وافی بالعهد، ادخلوا عبدی الجنة

: гуяд ин бандаро бо ман ъҳдист ва кист аз ман сазовортар бўФоءи аҳд , фурӯд оред бандаи марои ббҳшт .

: گوید این بنده را با من عهدیست و کیست از من سزاوارتر بوفاء عهد، فرود آرید بنده مرا ببهشت.

Зубайри ибн алъўом гуфт ъшиаҳи арафаи наздики Мустафо фаро рафтам то бидонам ки чаҳ мехонд гуфтои шаҳд аллоҳ мехонд то бохр , он гуҳ мегуфту анои алии злки ман алшоҳдини ҳам чунон боз пас мехонд то буқати аФозт . Ҳикоят кунанд ки мардии шаҳд аллоҳ бархонад , он гуҳ гуфт бори худоё вадиат манаст бнздики ту то рӯзи ҳоҷатами бози диҳӣ , пас буқати вафоти он мард гӯйанд забонаши кушодаи гашт ва мехонд шаҳди аллоҳи أнаҳи лои إлаҳи إлои ҳў то бойени калимаи шаҳодати фурушад ва дар он ҳоли ҳотифӣ овоз дод ки « ҳзаҳи вдиътки рддноҳои алик » . Клбӣ гуфт сабаби нузули ин оят онаст ки , ду ҳбр аз аҳбор шом омаданд наздики Мустафои с чун чашми эшон бар Мадина афтод , якдигарро гуфтанд чаҳ некӯ монад ин Мадинаи бмдинаҳи он пайғомбар ки дар охир алзмон берун ояд . Пас чун Мустафоро диданд , ӯро бони сифату наъти диданд ки хонда буданду дониста , гуфтанд : « анати Муҳамад ? » ту Маҳмадӣ ? ҷавоб дод ки : ореи ман Муҳамадам , гуфтанд « ту Аҳмадӣ ? » гуфт « ореи ман Аҳмадам » гуфтанд туро аз шаҳодатии пурсим агар моро аз он хабари диҳӣ ва баён кунӣ ночори бтўи имони орему бгрўим , расӯл худо гуфт : бипурсед ончӣ хоҳед .

زبیر ابن العوام گفت عشیه عرفه نزدیک مصطفی فرا رفتم تا بدانم که چه میخواند گفتا شَهِدَ اللَّهُ می‌خواند تا بآخر، آن گه میگفت و انا علی ذلک من الشاهدین هم چنان باز پس میخواند تا بوقت افاضت. حکایت کنند که مردی شهد اللَّه برخواند، آن گه گفت بار خدایا ودیعت منست بنزدیک تو تا روز حاجتم باز دهی، پس بوقت وفات آن مرد گویند زبانش گشاده گشت و میخواند شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ تا باین کلمه شهادت فروشد و در آن حال هاتفی آواز داد که «هذه ودیعتک رددناها الیک». کلبی گفت سبب نزول این آیت آن است که، دو حبر از احبار شام آمدند نزدیک مصطفی ص چون چشم ایشان بر مدینه افتاد، یکدیگر را گفتند چه نیکو ماند این مدینه بمدینة آن پیغامبر که در آخر الزمان بیرون آید. پس چون مصطفی را دیدند، او را بآن صفت و نعت دیدند که خوانده بودند و دانسته، گفتند: «انت محمد؟» تو محمدی؟ جواب داد که: آری من محمدم، گفتند «تو احمدی؟» گفت «آری من احمدم» گفتند ترا از شهادتی پرسیم اگر ما را از آن خبر دهی و بیان کنی ناچار بتو ایمان آریم و بگرویم، رسول خدا گفت: بپرسید آنچه خواهید.

Гуфтанд : « ахбрнои ани аъзами шҳодаҳи фии китоби аллоҳи ъзу ҷл » моро бхбр кун ки кадом шҳодаҳаст бузургвортару азимтар дар китоби худоӣ , Ҷабраил омад ва оят оварад шаҳди аллоҳи أнаҳи лои إлаҳи إлои ҳў . .

گفتند: «اخبرنا عن اعظم شهادة فی کتاب اللَّه عز و جل» ما را بخبر کن که کدام شهادة است بزرگوارتر و عظیم‌تر در کتاب خدای، جبرئیل آمد و آیت آورد شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ لا إِلهَ إِلَّا هُوَ..

Қироати бӯи ҷаъфар : шуҳадоъ аллоҳаст ммдўду мансӯб бар сифат ё бар ҳол , ва чун ин қироати хуонеи пайваста бояд хонд болأсҳор ва бона . Аммо қроءи смониаҳи ҳама феъл хонанд шаҳди аллоҳ , мегуяд гувоҳӣ дод аллоҳ ки ҷуз ӯ ҳеҷ худо нест , гувоҳӣ дод худро бахуди пеш аз гувоҳии халқ ӯро , бе ниёзи бгўоҳии худ аз гувоҳии ҷуз аз худ , бсзоءи ҳақи хеш беш аз пайдоеи халқи хеш .

قرائت بو جعفر: شهداء اللَّه است ممدود و منصوب بر صفت یا بر حال، و چون این قرائت خوانی پیوسته باید خواند بِالْأَسْحارِ و بانه. اما قرّاء ثمانیة همه فعل خوانند شَهِدَ اللَّهُ، میگوید گواهی داد اللَّه که جز او هیچ خدا نیست، گواهی داد خود را بخود پیش از گواهی خلق او را، بی‌نیاز بگواهی خود از گواهی جز از خود، بسزاء حق خویش بیش از پیدایی خلق خویش.

Қоли алмФсрўни шаҳди аллоҳ эй байну азҳари бмои насби ман алодлаҳи алии тавҳида .

قال المفسرون شَهِدَ اللَّهُ ای بیّن و اظهر بما نصب من الادلّة علی توحیده.

Муфассирон гуфтанд : маънии шаҳодати баён карданасту берун додани ончии наҳуфта буд , яъне ки длоӣли тавҳид бар оламён равшан кард то ҳар ки назар кард бони ҳайкали алавӣ , ва дарин маркази суфло , ва дарин оёту ривоёти қудрати вай , ва дар замин , ва дар самовот , дар бар ва дар баҳр , дар ҳўоء ва дар фазо , далел гирифт бар сонеъ бо ҷалолу қодир бар камоли ъзи ҷалолау азми шона .

مفسران گفتند: معنی شهادت بیان کردن است و بیرون دادن آنچه نهفته بود، یعنی که دلائل توحید بر عالمیان روشن کرد تا هر که نظر کرد بآن هیکل علوی، و درین مرکز سفلی، و درین آیات و روایات قدرت وی، و در زمین، و در سماوات، در برّ و در بحر، در هواء و در فضا، دلیل گرفت بر صانع با جلال و قادر بر کمال عز جلاله و عظم شانه.

Ҳосил маънӣ онаст : ки « лои тстўҳши ман такзиби алкоФрини лаки Фқди азҳрки аллоҳи ман алоёти мо инбии анаи таъолии шоҳиди лаки бсдқи дъўок . »у алмлоӣкаҳу أўлўои алълм эйу шаҳдат алмлоӣкаҳ гуфтаанд : ки шаҳодати аллоҳи ахбор ва эъломаст ,у шаҳодати Фариштагону аўлўои алълм иқрораст , чунон ки гуфт ҳднои алии أнФсно

حاصل معنی آنست: که «لا تستوحش من تکذیب الکافرین لک فقد اظهرک اللَّه من الآیات ما ینبی انه تعالی شاهد لک بصدق دعواک.» وَ الْمَلائِکَةُ وَ أُولُوا الْعِلْمِ ای و شهدت الملائکة گفته‌اند: که شهادت اللَّه اخبار و اعلام است، و شهادت فرشتگان و اولوا العلم اقرار است، چنان که گفت‌هِدْنا عَلی‌ أَنْفُسِنا

эй ақррно . Ва ин шҳодаҳи эшон ки маътӯфаст бар шаҳодати аллоҳ на аз рӯй маънӣаст ки аз рӯй лафзаст , чунон ки ҷой дигар гуфт ани аллоҳу млоӣктаҳи ислўни алӣ алнабӣ су шаҳодати уламо ки дар шҳодаҳи худ баст ва дар шаҳодати Фариштагон далеласт бар фазли уламоу шарафи эшон Мустафо с гуфт « соъаҳи ман олами иткии алии фаррошаи инзри фии илмаи хайри ман ибодаи алъобди сабъин ъомо » .

ای اقررنا. و این شهادة ایشان که معطوف است بر شهادت اللَّه نه از روی معنی است که از روی لفظ است، چنان که جای دیگر گفت انّ اللَّه و ملائکته یصلّون علی النبی ص و شهادت علماء که در شهادة خود بست و در شهادت فرشتگان دلیل است بر فضل علماء و شرف ایشان مصطفی ص گفت «ساعةٌ من عالم یتکئُ علی فراشه ینظر فی علمه خیرٌ من عبادة العابد سبعین عاما».

Ва рӯй анаи қол : хиёри умматии ълмоӣҳоу хиёри ълмоӣҳои рҳмоӣҳо , алоу ани аллоҳи таъолии иғФри ллъолми арбаъӣни знбо қабл ани иғФри ллҷоҳли знбои воҳдо , أлоу ани Алъолами арраҳими иҷии ءи явми алқёмаҳу ани нураи أзоءи мо байни алмшрқу алмғрб .

و روی انه قال: خیار امتی علمائها و خیار علمائها رحمائها، الا و ان اللَّه تعالی یغفر للعالم اربعین ذنبا قبل ان یغفر للجاهل ذنبا واحدا، ألا و ان العالم الرحیم یجی‌ء یوم القیامة و ان نوره أضاء ما بین المشرق و المغرب.

Қоӣмои болқст . Тартиб оят онаст ки шаҳди аллоҳи қоӣмои болқст насбаст бар ҳол , яъне ки истодаи бъдл . Қоиму қиўму қиёму қайии ҳамаи номҳои худованди ъз ва ҷланд ,у маънии он поӣндаҳ бар ҳоли бики наът , на ҳол гардад ва на наъти тағйири пазирад .

قائِماً بِالْقِسْطِ. ترتیب آیت آنست که شهد اللَّه قائما بالقسط نصب است بر حال، یعنی که ایستاده بعدل. قائم و قیّوم و قیّام و قیّم همه نامهای خداوند عز و جل‌اند، و معنی آن پائنده بر حال بیک نعت، نه حال گردد و نه نعت تغییر پذیرد.

Ва гуфтаанд ки маънии қоӣмо болқст онаст ки мудаббири розиқ , муҷози болоъмол . Иқоли фалони қоими бомари фалон эй мудаббири ?лаи мутаъаҳҳиди лосбобаҳ ,у қоими баҳақи фалон эй муҷози ?ла . . Қист номӣаст додро , ва ақсот масдарасту қсўти масдар қостаст , иқоли маънии қист эй ахзи қисти ғайрау ҳўи ҷавр ,у ақст эй аътии ғайраи қиста ,у злки адл .

و گفته‌اند که معنی قائِماً بِالْقِسْطِ آنست که مدبّر رازق، مجاز بالاعمال. یقال فلان قائم بامر فلان ای مدبّر له متعهد لاسبابه، و قائم بحق فلان ای مجاز له.. قسط نامیست داد را، و اقساط مصدرست و قسوط مصدر قاسط است، یقال معنی قسط ای اخذ قسط غیره و هو جور، و اقسط ای اعطی غیره قسطه، و ذلک عدل.

Лои إлаҳи إлои ҳўи аввали ин калима шаҳодатасту охири ояти ҳамон клмт , яъне ки аввали биҷои даъвӣ ва шаҳодатасту охири биҷои ҳукми ҷаъфари ибни Муҳамад ъ гуфт : аввали васф ва тавҳидасту охири расму таълим . Ва гуфтаанд : лои إлаҳи إлои аллоҳ дар охири оят аз он боз оварад ки алъзизи алҳким аз пас он буд ,у махлуқро бойен ҳар ду ном хонанд , яъне ки иззат ӯ на чун ъзи мхлўқотсту ҳикмат ӯ на ҳамчун ҳикмати эшон , ҳар чанд ки ҳам номӣ ҳаст ҳам санӣ нест , ки ҳеҷ худои ҷуз азу нест то ҳам сании миён эшон бошад . Лои إлаҳи إлои ҳў дар пеш дошт то ин маъниро танбеҳ кунад .

لا إِلهَ إِلَّا هُوَ اول این کلمه شهادت است و آخر آیت همان کلمت، یعنی که اول بجای دعوی و شهادتست و آخر بجای حکم جعفر ابن محمد ع گفت: اول وصف و توحید است و آخر رسم و تعلیم. و گفته‌اند: لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ در آخر آیت از آن باز آورد که الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ از پس آن بود، و مخلوق را باین هر دو نام خوانند، یعنی که عزت او نه چون عزّ مخلوقاتست و حکمت او نه همچون حکمت ایشان، هر چند که هم نامی هست هم‌سانی نیست، که هیچ خدا جز ازو نیست تا هم سانی میان ایشان باشد. لا إِلهَ إِلَّا هُوَ در پیش داشت تا این معنی را تنبیه کند.

Алъзизи азиз дар асл шадидасту иззат шиддатасту ғалаба . Порсии иззат зӯраст араб гуяд ъзи алӣ эй шқи алӣ . Азизи алайҳи мо ънтм эй шадиди шоқ .

الْعَزِیزُ عزیز در اصل شدید است و عزّت شدّت است و غلبه. پارسی عزت زور است عرب گوید عز علی ای شقّ علی. عزیز علیه ما عنتّم ای شدید شاق.

Ва ъзнии фии улхитоб эй ғлбнӣу шоднӣ

و عزنی فی الخطاب ای غلبنی و شادنی

Иъзи алии фироқии лакам

یعزّ علیّ فراقی لکم

Ва ани кони сҳлои алайкуми исиро

و ان کان سهلا علیکم یسیرا

Ва асл ҳаким зиракасту ҳикмат бааст аз илм , ҳикмат номӣаст илми муҳками дрўохро ки ихтилоф напазирад ва барон тӯҳмат набӯд ва дар он гумон наёмизад .

و اصل حکیم زیرکست و حکمت به است از علم، حکمت نامیست علم محکم درواخ را که اختلاف نپذیرد و بران تهمت نبود و در آن گمان نیامیزد.

إн аддӣн ъанд аллоҳи алإслом . Алоиаҳ . . . Ксоиӣ хондааст танҳо إни аддӣни бнсби алифи маътӯф дар он ки шаҳди аллоҳи أнаҳ ,у إни аддӣну касонеи он аз кас нашунидааст ва бар каси нахонда , ҷуз зон ки қироати ибн аббосаст . Маънӣ онаст ки дайни маърӯф ки онро миллат ва кеш хонанд . Он наздики худо исломаст , ва агар тафсили он хоҳӣ ки бадоне , қавлу амал ва ниятаст , ва агар равшантару кушодатар хоҳии панҷ чизаст : яке қуръону ҳукми он , дигари расӯлу суннати вай , сдигри иҷмоъи уламои аҳли суннат , чаҳоруми осори пешинён , панҷуми қиёси самъӣ . Ин ҳамон дайнаст ки раб Алъоламин гуфту разӣати лаками алإсломи дино . Ва баъзе муфассирон гуфтаанд ки ин ҷавоб мушриконаст , ки ҳар касе азишон бончаҳ дошт аз миллату кеш фахр меоварад , ва мегуфт лои дайни алои динноу ҳўи дайни аллоҳ . Пас раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан кард бойени оят ва гуфт : на чунонаст ки эшон мегӯйанд , ан аддӣн ъанд аллоҳи ассаломи алзии ҷоء ба Муҳамади с . Ва дайнро чанд маънӣаст : фармони дорӣ ,у вилояти дорӣ ,у подош ,у шумор ,у одат ва ин ҳама дар дайни миллат дохиланд .

إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ. الایة... کسایی خوانده است تنها إِنَّ الدِّینَ بنصب الف معطوف در آن که شَهِدَ اللَّهُ أَنَّهُ، و إِنَّ الدِّینَ و کسانی آن از کس نشنیده است و بر کس نخوانده، جز زان که قرائت ابن عباس است. معنی آنست که دین معروف که آن را ملّت و کیش خوانند. آن نزدیک خدا اسلام است، و اگر تفصیل آن خواهی که بدانی، قول و عمل و نیت است، و اگر روشن‌تر و گشاده‌تر خواهی پنج چیز است: یکی قرآن و حکم آن، دیگر رسول و سنت وی، سدیگر اجماع علماء اهل سنت، چهارم آثار پیشینیان، پنجم قیاس سمعی. این همان دینست که رب العالمین گفت وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً. و بعضی مفسران گفته‌اند که این جواب مشرکان است، که هر کسی ازیشان بآنچه داشت از ملت و کیش فخر می‌آورد، و میگفت لا دین الا دیننا و هو دین اللَّه. پس ربّ العالمین ایشان را دروغ زن کرد باین آیت و گفت: نه چنان است که ایشان می‌گویند، انّ الدین عند اللَّه السلام الذی جاء به محمد ص. و دین را چند معنی است: فرمان داری، و ولایت‌داری، و پاداش، و شمار، و عادت و این همه در دین ملت داخل‌اند.

Ва асли исломи хештани фародаст доданаст ,у Фрмоиндаҳро хештан биФкнднаст ,у ихтиёри худ баргирафтан , ва касе дар даст касе диҳанд ки ӯро чунонк хоҳӣ мекун ӯро , гӯйанд ӯро мусаллам дар даст вай ниҳоданду ислому астслом ҳар ду яксонаст :

و اصل اسلام خویشتن فرادست دادن است، و فرماینده را خویشتن بیفکندن است، و اختیار خود برگرفتن، و کسی در دست کسی دهند که او را چنانک خواهی میکن او را، گویند او را مسلّم در دست وی نهادند و اسلام و استسلام هر دو یکسان است:

Қавла : ва мо ахтлФи аллазӣнаи أўтўои алкитоби إлои ман баъди мо ҷоءҳми алълми эшон ки мухталиф шуданд ҷуҳудонанд ,у китоб тӯрятаст ,у илми ӣнҷо қуръонаст . Ва гуфтаанд ки Муҳамадаст . Ва аз баҳри он ӯро илм ном ниҳоданд ки маълуми эшон буд бнъту сифати вай беш аз беъсати вай . Мегуяд то наёмада буд як гуруҳ буданд бики қавл ки ӯ омаданӣаст ва бӯдании баростӣ , ва чун биёмад ду гуруҳ шуданд : қавмӣ гуфтанд ки устувораст , қавмӣ гуфтанд ки нест . Он гуҳ гуфт бғёи бинҳм яъне ин ихтилоф ки афтод бҳсдӣ буд ки дар миён эшон бӯда . Ҳасад онаст ки дар диласт , чун бигуфт ва кард ояд бағӣаст .

قوله: وَ مَا اخْتَلَفَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ إِلَّا مِنْ بَعْدِ ما جاءَهُمُ الْعِلْمُ ایشان که مختلف شدند جهودان‌اند، و کتاب توریت است، و علم اینجا قرآن است. و گفته‌اند که محمد است. و از بهر آن او را علم نام نهادند که معلوم ایشان بود بنعت و صفت وی بیش از بعثت وی. میگوید تا نیامده بود یک گروه بودند بیک قول که او آمدنی است و بودنی براستی، و چون بیامد دو گروه شدند: قومی گفتند که استوارست، قومی گفتند که نیست. آن گه گفت بَغْیاً بَیْنَهُمْ یعنی این اختلاف که افتاد بحسدی بود که در میان ایشان بوده. حسد آنست که در دلست، چون بگفت و کرد آید بغی است.

Ва ман икФри боёти аллоҳи қил : яъне бмҳмду алқуръони Фإни аллоҳи сариъи алҳсоб эй сариъи алтъриФи ллъомли амала .

وَ مَنْ یَکْفُرْ بِآیاتِ اللَّهِ قیل: یعنی بمحمد و القرآن فَإِنَّ اللَّهَ سَرِیعُ الْحِسابِ ای سریع التعریف للعامل عمله.

Фإни ҳоҷўки Фқли أслмти ваҷҳе ллаҳ мегуяд : агар ин ҷуҳудон бо ту хусумат кунанд , дар кори дайн . Ту бигӯӣ ман қарор додаму супурдами худии худу кирдори худу дили худу нияти худ аз барои худоӣ ва ман атбънӣу муҳоҷиру ансор ки бар паии ман истодаанд , ҳамин карданд ки ман кардам . Ва ончӣ гуфт : أслмти ваҷҳеи муроди ваҷҳ муфрад нест ки ҳамаи тану ҷумла ҷавориҳ муродаст . Аммо ваҷҳ бо он махсӯс кард ки шарифтарин ҷавориҳасту азимтар ҳама , чун ваҷҳи бхзўъи даройади ҳамаи ҷавориҳи табаъи вай буд , ва қул ллзини أўтўои алкитобу гӯи ҷуҳудону тарсоёнро ки тӯряту Инҷили эшонро доданду алأмиин ваамён араб яъне мушрикон , эшон ки китоб надоштанд . أи أслмтм ? : лафз истифҳомасту маънии амр , чунон ки ҷой дигар гуфт Фҳли أнтми мслмўн ?у ҷои дигари Фҳли أнтми шокрўн ? Фҳли أнтми мнтҳўн ? أи أслмтми худро биўкнид .

فَإِنْ حَاجُّوکَ فَقُلْ أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ لِلَّهِ میگوید: اگر این جهودان با تو خصومت کنند، در کار دین. تو بگوی من قرار دادم و سپردم خودی خود و کردار خود و دل خود و نیت خود از برای خدای وَ مَنِ اتَّبَعَنِی و مهاجر و انصار که بر پی من ایستاده‌اند، همین کردند که من کردم. و آنچه گفت: أَسْلَمْتُ وَجْهِیَ مراد وجه مفرد نیست که همه تن و جمله جوارح مرادست. اما وجه با آن مخصوص کرد که شریف ترین جوارح است و عظیم‌تر همه، چون وجه بخضوع درآید همه جوارح تبع وی بود، وَ قُلْ لِلَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ و گو جهودان و ترسایان را که توریت و انجیل ایشان را دادند وَ الْأُمِّیِّینَ و امیان عرب یعنی مشرکان، ایشان که کتاب نداشتند. أَ أَسْلَمْتُمْ؟: لفظ استفهام است و معنی امر، چنان که جای دیگر گفت فَهَلْ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ؟ و جای دیگر فَهَلْ أَنْتُمْ شاکِرُونَ؟ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ؟ أَ أَسْلَمْتُمْ خود را بیوکنید.

Фإни أслмўои Фқди аҳтдўои Мустафои си ин оят баришон хонд яъне бар аҳли китоб эшон гуфтанд « аслмно » мо мусулмони шудем . Расӯл худо гуфт : ҷуҳудон ро

فَإِنْ أَسْلَمُوا فَقَدِ اهْتَدَوْا مصطفی ص این آیت بریشان خواند یعنی بر اهل کتاب ایشان گفتند «اسلمنا» ما مسلمان شدیم. رسول خدا گفت: جهودان را

« أи тшҳдўни ани исои калимаи ман аллоҳу абдау расӯла ? »

«أ تشهدون انّ عیسی کلمة من اللَّه و عبده و رسوله؟»

Эшон гуфтанд : маози аллоҳ ки исо банда бошад . Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у إни тўлўои Фإнмои алейк алблоғ . Балоғ исмасту таблиғи масдар . Мегуяд : агар эшон аз ислом ва дайн баргарданд , бар ту ҷузи таблиғ рисолат нест ,у роҳи намӯдани кор ту нест : лӣси алейк ҳдоҳм » ва ин ояти пеш аз нузули ояти қаттол фурӯд омад , пас чун ояти қаттол фурӯд омад ин ояти мансӯхи гашт .

ایشان گفتند: معاذ اللَّه که عیسی بنده باشد. این است که رب العالمین گفت: وَ إِنْ تَوَلَّوْا فَإِنَّما عَلَیْکَ الْبَلاغُ. بلاغ اسم است و تبلیغ مصدر. میگوید: اگر ایشان از اسلام و دین برگردند، بر تو جز تبلیغ رسالت نیست، و راه نمودن کار تو نیست: لیس علیک هداهم» و این آیت پیش از نزول آیت قتال فرود آمد، پس چون آیت قتال فرود آمد این آیت منسوخ گشت.

Ва аллоҳи басири болъбод яъне басири бмни омни бку сдқку бмни куфри бку кзбк . Муъмину кофарро мебинад ,у аъмол ҳама медонад ,у фардои ҳамаро подош медиҳад , ҳар касеро сзоءи хешу ҷзоءи хеш , чунон ки гуфт «у вФити кули нафаси мо амалату ҳўи аълами бмои иФълўн . »

وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِالْعِبادِ یعنی بصیر بمن آمن بک و صدّقک و بمن کفر بک و کذّبک. مومن و کافر را می‌بیند، و اعمال همه می‌داند، و فردا همه را پاداش می‌دهد، هر کسی را سزاء خویش و جزاء خویش، چنان که گفت «و وفیّت کل نفس ما عملت و هو اعلم بما یفعلون.»