Ин сӯраи ол умрон гуфтаанд дивист оятаст , ва се ҳазор ва чаҳорсад ва ҳаштод калима ,у чаҳордаҳи ҳазор ва панҷсад ва бист ва панҷ ҳарф . Ҷумлаи бмдинаҳ фурӯд омад аз осмони иззат , аз наздики худованди ҷли сноؤаҳ , бмстФии слии аллоҳи алайҳу ?алау силами Саид ҷбир гуфт : « аввали ояти азин сӯра ки фурӯ омад ин буд ҳозои баёни ллносу ҳудоу мавъизаи ллмтқин »у Мустафо дар баёни фазилати ин сӯра гуфт : ҳар он кас ки бархонад рӯзи одинаи худои ъзу ҷлу Фриштгон ӯ бар вай сано гӯйанд , ва дуруд фиристанд , то он гуҳи офтоб фурӯ шавад . Ва брўоитӣ дигар меояд ки агар шаби одина бар хонд рӯзи қиёмати вайро ду пар диҳанд то бидон ду пари андари сироти босонӣ боз гардад . Ва брўоитии дигар агар бар итлоқ дар умуми аҳвол ва авқот бархонад баҳри оятии вайро амоне диҳанд ва зинҳорӣ , фардои қиёмати андарони ҷсри дӯзах . Ин масъӯд гуфт : « ман қрأи оли умрони Фҳўи ғанӣ » тавонгари бҳқиқти он касаст ки ол умрон донад ва хонд .

این سوره آل عمران گفته‌اند دویست آیت است، و سه هزار و چهارصد و هشتاد کلمه، و چهارده هزار و پانصد و بیست و پنج حرف. جمله بمدینه فرود آمد از آسمان عزّت، از نزدیک خداوند جلّ ثناؤه، بمصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم سعید جبیر گفت: «اوّل آیت ازین سوره که فرو آمد این بود هذا بَیانٌ لِلنَّاسِ وَ هُدیً وَ مَوْعِظَةٌ لِلْمُتَّقِینَ» و مصطفی در بیان فضیلت این سوره گفت: هر آن کس که برخواند روز آدینه خدای عزّ و جلّ و فریشتگان او بر وی ثنا گویند، و درود فرستند، تا آن گه آفتاب فرو شود. و بروایتی دیگر می‌آید که اگر شب آدینه بر خواند روز قیامت وی را دو پر دهند تا بدان دو پر اندر صراط بآسانی باز گردد. و بروایتی دیگر اگر بر اطلاق در عموم احوال و اوقات برخواند بهر آیتی وی را امانی دهند و زینهاری، فردای قیامت اندران جسر دوزخ. این مسعود گفت: «من قرأ آل عمران فهو غنی» توانگر بحقیقت آن کس است که آل عمران داند و خواند.

Аммо сабаби нузули оёт ки дар садри ин сўртст бар қавли клбӣу байъу инсу ҷамоатӣ муфассирон онаст ки тарсоён Наҷрон омаданд бар Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?алау силами шаст марди саворон , чаҳордаҳ аз эшон сарону солорону ашрофи эшон , ва дарин чаҳордаҳи се кас буданд ки мадори кори эшон бойени се кас буд , ва бар ҳамаи мақдаму фармон даҳ буданд яке оқиби амири қавм буд ,у соҳиби машварати эшон , ки ҳамаи гӯши бошорту рой вай доштанд , номи ваии абди алмсиҳ буд . Дигари Сайид буд смоли эшон ,у соҳиби раҳли эшон , номи ваии аиҳм . Сдигри абӯи ҳорисаи бен ъалқамаи қозӣу эмому соҳиби мадор . Пас эшон омаданд ва дар масҷиди расӯл худо шуданд , баъд аз намози дигар бо ҷомҳои некӯ ,у ҳайати ороста , то он ҳад ки яке аз саҳоба гуфт : монанди ин қавми мо ҳаргиз надидаем .

امّا سبب نزول آیات که در صدر این سورتست بر قول کلبی و بیع و انس و جماعتی مفسّران آنست که ترسایان نجران آمدند بر مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم شصت مرد سواران، چهارده از ایشان سران و سالاران و اشراف ایشان، و درین چهارده سه کس بودند که مدار کار ایشان باین سه کس بود، و بر همه مقدّم و فرمان ده بودند یکی عاقب امیر قوم بود، و صاحب مشورت ایشان، که همه گوش باشارت و رای وی داشتند، نام وی عبد المسیح بود. دیگر سیّد بود ثمال ایشان، و صاحب رحل ایشان، نام وی ایهم. سدیگر ابو حارثة بن علقمه قاضی و امام و صاحب مدار. پس ایشان آمدند و در مسجد رسول خدا شدند، بعد از نماز دیگر با جامهای نیکو، و هیئت آراسته، تا آن حدّ که یکی از صحابه گفت: مانند این قوم ما هرگز ندیده‌ایم.

Вақти намози эшон дар омад , бархестанд ва ҳам андари масҷиди намози хеши бгзорднди рӯи сӯии машриқ ,у расӯл худо гуфт бгзоридшон то намози хеши бикунанд . Пас Сайиду оқиб ҳар ду дар сухан омаданд ва бо расӯл сухан даргирифтанд . Расӯл худо гуфт : мусулмон шавед эшон гуфтанд мо мусулмони шудеми пеши азин . Расӯл гуфт дурӯғ гуфтед ки шумо мусулмон наед , на онкии худоиро фарзанд мегуед ? ва салиб мепарастед ?у гӯшт хӯк мехуред ? эшон гуфтанд : إни лами икни влдои ллаҳи Фмни أбўаҳ ? агар исои фарзанд аллоҳ набӯд пас падари вай ки буд ?у мухосаматӣ дар гирифтанд дар кори исо , пас Мустафо ( с ) гуфт : на шумо медонед ва мешиносед ки фарзанд бпдр монад лои маҳола ? ки ҷинсияти миёни падару фарзанди ин иқтизо кунад . Гуфтанд балӣ чунинаст . Расӯл гуфт пас худованди мо ъзу ҷл зиндааст ки маргро буии роҳ на , ҳамеша буд , ва ҳаст , ва бошад . Ва исо набӯд пас будаст . Он гуҳи маргу фаноро буи роҳаст ! ва низ худои мо нигаҳбон ҳар чизаст ,у рӯзии гумор ҳар кас , ва дар исои азин ҳеҷ чиз нест !у худованд мо онаст ки лои ихФии алайҳи шайъи ءи фии аларзу лои фии алсмоء на дар замин ва на дар осмони чизе аз ваии пӯшида , ва исо надонад магари онч ӯро дромўхтнд !у худованди мо исоро дар раҳми модари нигошт , чунон ки худ хост , то модари буии борвар шуда ва ӯро фурӯи ниҳод , чунон ки модари фарзанд наад , пас ӯро бпрўрди чунон ки кӯдаки хирадро парваранд бтъому шароб ,у худованди мо азин ҳама покасту муназзаҳ , на хӯрд , на ошомад , на ҳеҷ айбу ранҷи буи дар ояд , « таъолӣу тақаддуси ъмои иқўли алзолмўни ълўои кбиро . Ин сухан дар эшон гирифт ва хомӯш шуданд . То мухосамати мунқатиъи гашт ,у раби Алъоламин дарин ҳоли ин оёт фиристод аз аввали сӯра .

وقت نماز ایشان در آمد، برخاستند و هم اندر مسجد نماز خویش بگزاردند رو سوی مشرق، و رسول خدا گفت بگذاریدشان تا نماز خویش بکنند. پس سیّد و عاقب هر دو در سخن آمدند و با رسول سخن درگرفتند. رسول خدا گفت: مسلمان شوید ایشان گفتند ما مسلمان شدیم پیش ازین. رسول گفت دروغ گفتید که شما مسلمان نه‌اید، نه آنکه خدای را فرزند می‌گویید؟ و صلیب می‌پرستید؟ و گوشت خوک می‌خورید؟ ایشان گفتند: إن لم یکن ولدا للَّه فمن أبوه؟ اگر عیسی فرزند اللَّه نبود پس پدر وی که بود؟ و مخاصمتی در گرفتند در کار عیسی، پس مصطفی (ص) گفت: نه شما می‌دانید و می‌شناسید که فرزند بپدر ماند لا محاله؟ که جنسیّت میان پدر و فرزند این اقتضا کند. گفتند بلی چنین است. رسول گفت پس خداوند ما عزّ و جلّ زنده است که مرگ را بوی راه نه، همیشه بود، و هست، و باشد. و عیسی نبود پس بود است. آن گه مرگ و فنا را بوی راهست! و نیز خدای ما نگهبان هر چیزست، و روزی گمار هر کس، و در عیسی ازین هیچ چیز نیست! و خداوند ما آنست که لا یخفی علیه شی‌ء فی الارض و لا فی السماء نه در زمین و نه در آسمان چیزی از وی پوشیده، و عیسی نداند مگر آنچ او را درآموختند! و خداوند ما عیسی را در رحم مادر نگاشت، چنان که خود خواست، تا مادر بوی بارور شده و او را فرو نهاد، چنان که مادر فرزند نهد، پس او را بپرورد چنان که کودک خرد را پرورند بطعام و شراب، و خداوند ما ازین همه پاکست و منزّه، نه خورد، نه آشامد، نه هیچ عیب و رنج بوی در آید، «تعالی و تقدس عما یقول الظالمون علوا کبیرا. این سخن در ایشان گرفت و خاموش شدند. تا مخاصمت منقطع گشت، و ربّ العالمین درین حال این آیات فرستاد از اوّل سوره.

Бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим ъкрмаҳ гуфт : пеш аз мавҷӯдоту мкўноти худо буд , дигар ҳеҷ чиз набӯд , нурии бёФрид ва аз он нури лавҳу қалами бёФрид , он гуҳи аввали чиз ки бар лавҳ навишт бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳим буд . Усмони ъФон аз Мустафо ( с ) пурсед ки дар ин « ояти тсмит » чаҳ гӯйӣ ? Мустафо гуфт : « номӣ аз номҳои худовандаст ҷли ҷалола , бо номи аъзами наздик , ва ҳам бар чунон ки сиёҳии чашми сипедиро наздикаст . Ва ҳам бар ҷаъфари бен Муҳамад гуфт : бисмии аллоҳи китоби худоиро ҳамчун калидаст дарҳоро , пас бҳич дар хона дар натавон шудан бекалид , ҳамчунин дастурӣ нест ки бҳзрт қуръон шаванд бе бисмии аллоҳ . Он гуҳи ин байт бар гуфт ҷаъфар : шеър

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ عکرمه گفت: پیش از موجودات و مکوّنات خدا بود، دگر هیچ چیز نبود، نوری بیافرید و از آن نور لوح و قلم بیافرید، آن گه اوّل چیز که بر لوح نوشت بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمنِ الرَّحِیمِ بود. عثمان عفان از مصطفی (ص) پرسید که در این «آیت تسمیت» چه گویی؟ مصطفی گفت: «نامی از نامهای خداوند است جلّ جلاله، با نام اعظم نزدیک، و هم بر چنان که سیاهی چشم سپیدی را نزدیک است. و هم بر جعفر بن محمد گفت: بسم اللَّه کتاب خدای را همچون کلید است درها را، پس بهیچ در خانه در نتوان شدن بی کلید، همچنین دستوری نیست که بحضرت قرآن شوند بی بسم اللَّه. آن گه این بیت بر گفت جعفر: شعر

« бисмии аллоҳи мФттҳи алклом .

«بسم اللَّه مفتتح الکلام.

Ва бисмии аллоҳи шоФиаҳи алсқом » .

و بسم اللَّه شافیة السقام».

Абӯи Саиди хидрӣ ривоят кунад аз Мустафо гуфт миёни аврот банӣ одаму миёни деви пардаи бисми аллоҳаст , касе ки бхлўт ҷой шавад қзоءи ҳоҷатро , то бисми аллоҳ нагӯяд ки дидаи дев аз он дарбанд ҳиҷоб нашавад . Ва дев аз ҳеҷ чизи чунон кӯфта ва кушта нашавад ки аз бисми аллоҳ шавад , набинӣ ки мардии бҳзрт Мустафо гуфт « тъси алшитон » Мустафо гуфт : чунин магӯӣ ки деви азин бузургӣ бар худ наад ва гуяд

ابو سعید خدری روایت کند از مصطفی گفت میان عورات بنی آدم و میان دیو پرده بسم اللَّه است، کسی که بخلوت جای شود قضاء حاجت را، تا بسم اللَّه نگوید که دیده دیو از آن دربند حجاب نشود. و دیو از هیچ چیز چنان کوفته و کشته نشود که از بسم اللَّه شود، نبینی که مردی بحضرت مصطفی گفت «تعس الشّیطان» مصطفی گفت: چنین مگوی که دیو ازین بزرگی بر خود نهد و گوید

« бъзтии сғртк ! Фإзои қиллати бисмии аллоҳи тсоғр ҳатто исир мисли алзбоб . »

«بعزّتی صغّرتک! فإذا قلت بسم اللَّه تصاغر حتّی یصیر مثل الذّباب.»

Ва ани абди аллоҳи бен масъӯд , қол : « ман أроди ани инҷиаҳи аллоҳи ман алзбониаҳи алтсъаҳи ъушри Флиқрأи бисмии аллоҳи арраҳмони арраҳими ?фонҳо тсъаҳи ъушри ҳрФои лиҷъли аллоҳи таъолии кули ҳарфи минҳои ҷинаи ман воҳид манеҳам »у шарҳи ин ояти тсмити болтоӣФу нкт ки бон таъаллуқ дорад дар сӯраи бақара аз пеш рафт .

و عن عبد اللَّه بن مسعود، قال: «من أراد ان ینجیه اللَّه من الزّبانیة التسعة عشر فلیقرأ بسم اللَّه الرحمن الرحیم فانّها تسعة عشر حرفا لیجعل اللَّه تعالی کلّ حرف منها جنّة من واحد منهم» و شرح این آیت تسمیت بالطائف و نکت که بآن تعلّق دارد در سوره بقره از پیش رفت.

Қавлаи таъолӣ : ?илам ривоят карданд аз ибни аббос дар тафсири ?илам ки алиф ишоратаст биллоҳ ,у лоами бҷбрил . Ва мем бмҳмд ( с ) ин тафсир далолат кунад ки мабдаи қуръон аз худосту воситаи Ҷабраилу мунтаҳии Муҳамади слии аллоҳи алайҳу ?алау силам . Ва махраҷи алиф ки бдоит махориҷ ҳуруфаст далолат мекунад бидон ки мабдаи қуръон аз худост ,у махраҷи лоам ки аўсти алмхорҷст бар Ҷабраил ки воситааст , ва махраҷ мем ки мунтаҳӣ махориҷаст бар Мустафо ки миннатҳои қуръонаст , чнонстӣ ки раб Алъоламин гуфт : азин ҳуруф ки далолат мекунад бар асбоби сагонаи китоби қуръон ҳосил шуд : он китобӣ ки шумо бо фасоҳату броът аз мисли он гуфтан дармондед , ва оҷиз гаштед . Ва гуфтаанд « алиф » аз аҳадятаст , ва « лоам » аз лутф , ва « мем » аз малик . Маънӣ онаст ки : « алоҳди аллтиФи алмалик .

قوله تعالی: الم روایت کردند از ابن عباس در تفسیر الم که الف اشارتست باللّه، و لام بجبریل. و میم بمحمّد (ص) این تفسیر دلالت کند که مبدأ قرآن از خداست و واسطه جبرئیل و منتهی محمد صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم. و مخرج الف که بدایت مخارج حروفست دلالت میکند بدان که مبدأ قرآن از خداست، و مخرج لام که اوسط المخارجست بر جبرئیل که واسطه است، و مخرج میم که منتهی مخارج است بر مصطفی که منتهای قرآنست، چنانستی که ربّ العالمین گفت: ازین حروف که دلالت میکند بر اسباب سگانه کتاب قرآن حاصل شد: آن کتابی که شما با فصاحت و براعت از مثل آن گفتن درماندید، و عاجز گشتید. و گفته‌اند «الف» از احدیّت است، و «لام» از لطف، و «میم» از ملک. معنی آنست که: «الاحد اللّطیف الملک.

Қавла : аллоҳи лои илоҳи алои ҳў » .

قوله: اللَّه لا اله الّا هو».

« аллоҳ » баъзе аз муфассирон дар маънии аллоҳ ва дар иштиқоқ он гуфтанд : « ҳўи алзии иҳқи ?лаи алъбодаҳ ,у алзии иؤли алошёءи илайҳ » « аллоҳ » он худовандӣаст ки ибодат кардану гардан ниҳодани вайро сазост ,у бозгашт ҳар чиз ва ҳар кор аълам ӯст ва бо ҳукм ӯ .

«اللَّه» بعضی از مفسّران در معنی اللَّه و در اشتقاق آن گفتند: «هو الّذی یحقّ له العبادة، و الّذی یؤل الاشیاء الیه» «اللَّه» آن خداوندیست که عبادت کردن و گردن نهادن وی را سزاست، و بازگشت هر چیز و هر کار اعلم اوست و با حکم او.

Ва гуфтаанд ки аллоҳ алиф ишоратаст болоءи худо , ва лоам ишоратаст ба лутфи худоу лоами дигар ба лқоءи худо ваҳо танбеҳаст . Мегуяд ки бедор бошед ва бидонед ки ҳар ки бадӣдор аллоҳ расед ҳам бнъмту лутф аллоҳ расед агар на лутф ӯ будӣ бандаи блқоء ӯ нараседӣ .

و گفته‌اند که اللَّه الف اشارتست بآلاء خدا، و لام اشارتست به لطف خدا و لام دیگر به لقاء خدا و ها تنبیه است. میگوید که بیدار باشید و بدانید که هر که بدیدار اللَّه رسید هم بنعمت و لطف اللَّه رسید اگر نه لطف او بودی بنده بلقاء او نرسیدی.

Муътақиди аҳли суннати барин қоида банно ниҳоданд : то гуфтанд худоро ҳам бхдо шиносем , яъне ки то раби алъзаҳи худро бо дили банда таъриф накунад ,у шавоҳиди сифоти қадим дар дили вай сабт накунад , банда ба маърифат ӯ роҳи набард , инаст ки Мустафои слии аллоҳи алайҳу ?ала ва силам гуфт : «у аллоҳи луи лои аллоҳи мо аҳтдиноу лои тсдқноу лои слино »

معتقد اهل سنت برین قاعده بنا نهادند: تا گفتند خدا را هم بخدا شناسیم، یعنی که تا رب العزّة خود را با دل بنده تعریف نکند، و شواهد صفات قدیم در دلِ وی ثبت نکند، بنده به معرفت او راه نبرد، اینست که مصطفی صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم گفت: «و اللَّه لو لا اللَّه ما اهتدینا و لا تصدّقنا و لا صلّینا»

Ва мисдоқи ин хабар аз қуръон Маҷид онаст ки гуфт ҳикоят аз аҳли биҳишт :у қолўои алҳмди ллаҳи алзии ҳдонои лиҳозо ва мо кнои лнҳтдии луи лои أни ҳдонои аллоҳ .

و مصداق این خبر از قرآن مجید آنست که گفت حکایت از اهل بهشت: وَ قالُوا الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا وَ ما کُنَّا لِنَهْتَدِیَ لَوْ لا أَنْ هَدانَا اللَّهُ.

Он гуҳи тнзиаҳу тақдиси худро гуфт : лои إлаҳи إлои ҳў ,у бҷўоби он кофарон ки мегуфтанд : ҷумлаи алошёء се чизаст обидӣ ки на маъбуд буд яъне банда ,у маъбудӣ ки на обид буд яъне худои ъзу ҷл ,у маъбудии обид яъне исо . Раби Алъоламин баён кард ки мустаҳаққи ибодат бар итлоқи ҷуз аллоҳ нест он худовандӣ ки ҷуз ӯ маъбуд нест лои إлаҳи إлои ҳў .

آن گه تنزیه و تقدیس خود را گفت: لا إِلهَ إِلَّا هُوَ، و بجواب آن کافران که می‌گفتند: جملة الاشیاء سه چیزست عابدی که نه معبود بود یعنی بنده، و معبودی که نه عابد بود یعنی خدای عزّ و جلّ، و معبودی عابد یعنی عیسی. ربّ العالمین بیان کرد که مستحقّ عبادت بر اطلاق جز اللّه نیست آن خداوندی که جز او معبود نیست لا إِلهَ إِلَّا هُوَ.

Онкии таъкӣдро гуфт : алҳии алқиўми зиндаи поянда , ки бар ваии марги равона ,у фанои буии роҳ на ,у зиндагии ҳамаи зиндагони бадасти вай ва бақадра ӯст ,у алқиўми ҳўи алқоӣми бҳФзи кули шайъи ءу алмътии ?лаи мо ба қавома . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : أътии кули шайъи ءи халқаи сами ҳудо . أи Фмни ҳўи қоими алии кули нафаси бмои касбату тамомии шарҳи ин калимот дар сӯра албқраҳ рафт .

آنکه تأکید را گفت: الْحَیُّ الْقَیُّومُ زنده پاینده، که بر وی مرگ روانه، و فنا بوی راه نه، و زندگی همه زندگان بدست وی و بقدرة اوست، و القیوم هو القائم بحفظ کلّ شی‌ء و المعطی له ما به قوامه. همانست که جای دیگر گفت: أَعْطی‌ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی‌. أَ فَمَنْ هُوَ قائِمٌ عَلی‌ کُلِّ نَفْسٍ بِما کَسَبَتْ و تمامی شرح این کلمات در سورة البقره رفت.

Назул алейк алкитоби китоб ӣнҷо қуръонаст , «у إнмои саммии ктобои лктби алҳрўФи баъзҳо илои баъз , эй змҳо »у танзили бноءи маболиғат ва касратаст , яъне ки на бикбор фурӯд омад ин , балки андари солҳо , наҷми наҷм , ояти оят , бақадр ҳоҷату зарурат , бдФъоту карот фурӯ омад , то гирифтан он бтлқФу ёддошти он бадали осонтар буд ,у пояндатар .

نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ کتاب اینجا قرآنست، «و إنّما سمّی کتابا لکتب الحروف بعضها الی بعض، ای ضمّها» و تنزیل بناء مبالغت و کثرت است، یعنی که نه بیکبار فرود آمد این، بلکه اندر سالها، نجم نجم، آیت آیت، بقدر حاجت و ضرورت، بدفعات و کرّات فرو آمد، تا گرفتن آن بتلقّف و یادداشت آن بدل آسان‌تر بود، و پاینده‌تر.

Чунон ки ҷой дигар гуфт : кзлки лнсбт ба Фؤодку ртлноаҳи тртилои ҷой дигар гуфту қронои Фрқноаҳи лтқрأаҳи алии анноси алии макс на чун тӯряти Мӯсо ки бикбор аз осмон фурӯд омад . Гӯйанд ҳафтод штрўор буд , ва як ҷузв аз он биксол бар май хонданд , ва дар ҳама банӣ Исроили ҳеҷ каси ҳамаи тӯряти брнхўонд , магари чаҳор кас : Мӯсои умрону Юшаъ бен навен ,у азизу исои алайҳими ассалом . Пас аз ин ҷиҳати тӯряту Инҷилро أнзл , гуфт ва назул , нагуфт . Маънӣ дигар гуфтаанд ки . Назул , қуръонро гуфт аз баҳри онкии ин бноء маболиғатасту ҳукми қуръон мؤбдаст то лои ҷурми бойени лафзи махсӯси гашт ,у ҳукми тӯряту Инҷил мؤбд нест , азин ҷиҳати ббноء муболиға нагуфт .

چنان که جای دیگر گفت: کَذلِکَ لِنُثَبِّتَ بِهِ فُؤادَکَ وَ رَتَّلْناهُ تَرْتِیلًا جای دیگر گفت وَ قُرْآناً فَرَقْناهُ لِتَقْرَأَهُ عَلَی النَّاسِ عَلی‌ مُکْثٍ نه چون توریت موسی که بیکبار از آسمان فرود آمد. گویند هفتاد شتروار بود، و یک جزو از آن بیکسال بر می خواندند، و در همه بنی اسرائیل هیچ کس همه توریت برنخواند، مگر چهار کس: موسی عمران و یوشع بن نون، و عزیز و عیسی علیهم السلام. پس از این جهت توریت و انجیل را أنزّل، گفت و نزّل، نگفت. معنی دیگر گفته‌اند که. نزّل، قرآن را گفت از بهر آنکه این بناء مبالغت است و حکم قرآن مؤبّد است تا لا جرم باین لفظ مخصوص گشت، و حکم توریت و انجیل مؤبّد نیست، ازین جهت ببناء مبالغه نگفت.

Назул алейк алкитоби болҳқи алоиаҳ эй болъдл , лами инзлаҳи ботиллои ъбсои бғири шайъи ءи кқўлаҳ : лои иأтиаҳи алботли ман байни идиаҳу лои ман халафа . Мегуяд ин қуръон ки фурӯ фиристод , бъдл фиристод ,у баростӣу дурустӣ , на бботл , ки ботилро дар он гнҷоиӣ на !у бозӣу маҳолро дар он ҷой на !у қил : болҳқ эй бмои ҳақи фии кутубаи ман إнзолаҳи алейк » гуфт фурӯ фиристод бар ту қуръон бидон ки дуруст гашта буд дар кутуби пешина ки ин китоби бтў хоҳем дод .

نَزَّلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ بِالْحَقِّ الایة ای بالعدل، لم ینزله باطلا عبثا بغیر شی‌ء کقوله: لا یَأْتِیهِ الْباطِلُ مِنْ بَیْنِ یَدَیْهِ وَ لا مِنْ خَلْفِهِ. میگوید این قرآن که فرو فرستاد، بعدل فرستاد، و براستی و درستی، نه بباطل، که باطل را در آن گنجایی نه! و بازی و محال را در آن جای نه! و قیل: بِالْحَقِّ ای بما حقّ فی کتبه من إنزاله علیک» گفت فرو فرستاد بر تو قرآن بدان که درست گشته بود در کتب پیشینه که این کتاب بتو خواهیم داد.

Мсдқои лмои байни идиаҳ . эй мўоФқои лмои тақаддуми алхбр ба фии соири алктб , маънӣ ҳамонаст . Ва қили мўоФқои лмои кони қиблаи ман алтўроаҳу алонҷилу алзбўри фии алтўҳиду алнбўоту баъзи алшроӣъ , мегуяд ин қуръони мувофиқи тӯряту Инҷил ва збўр аст

مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ. ای موافقا لما تقدّم الخبر به فی سائر الکتب، معنی همان است. و قیل موافقا لما کان قبله من التّوراة و الانجیل و الزّبور فی التوحید و النبوّات و بعض الشرائع، میگوید این قرآن موافق توریت و انجیل و زبور است

Дар баёни тавҳиду исботи нбўоту зикри баъзе шроӣъ .

در بیان توحید و اثبات نبوّات و ذکر بعضی شرائع.

Он гуҳи ташрифи тӯряту Инҷилро дигари бораи бзкри сариҳ махсӯс кард гуфт : «у أнзли алтўроаҳу алإнҷили ман қабл » эй ман қабл ҳозои алқуръон . Ҳудои ллноси сифати тӯрят ва Инҷиласт ,у нос банӣ Исроиланд . эй ҳумои ҳудои лабании Исроили ман алзлолаҳ .

آن گه تشریف توریت و انجیل را دیگر باره بذکر صریح مخصوص کرد گفت: «وَ أَنْزَلَ التَّوْراةَ وَ الْإِنْجِیلَ مِنْ قَبْلُ» ای من قبل هذا القرآن. هُدیً لِلنَّاسِ صفت توریت و انجیل است، و ناس بنی اسرائیل‌اند. ای هما هدی لبنی اسرائیل من الضّلالة.

Ва أнзли алФрқон раво бошад ки ин фарқони бқрони махсӯс буд ки ҷой дигар гуфт :у байноти ман алҳдӣу алФрқон ва раво бошад ки бар умум баронанду ҳамаи китобҳои худо дар он мундараҷ буд , ки ҳама онанд ки ҳақ аз ботил ҷудо мекунанд ,у ҳақиқат аз шабаҳат ,у ҳидоят аз залолат пайдо кунанд .

وَ أَنْزَلَ الْفُرْقانَ روا باشد که این فرقان بقرآن مخصوص بود که جای دیگر گفت: وَ بَیِّناتٍ مِنَ الْهُدی‌ وَ الْفُرْقانِ و روا باشد که بر عموم برانند و همه کتابهای خدا در آن مندرج بود، که همه آنند که حق از باطل جدا میکنند، و حقیقت از شبهت، و هدایت از ضلالت پیدا کنند.

Ва иштиқоқи тӯрят аз « тӯрӣа »аст ,у тӯрӣаи равшан кардан буду намӯдан , яъне ки тӯряти ҳама равшаноӣаст ,у сабаби нури дилу ҳидоят . Чунон ки гуфт :у зиёу зкрои ллмтқину иштиқоқи Инҷил аз « нҷл »асту нҷли асл буд яъне ки Инҷили дайнроу илмро асласт . Ва аллоҳи аълам .

و اشتقاق توریت از «توریه» است، و توریه روشن کردن بود و نمودن، یعنی که توریت همه روشنایی است، و سبب نور دل و هدایت. چنان که گفت: وَ ضِیاءً وَ ذِکْراً لِلْمُتَّقِینَ و اشتقاق انجیل از «نجل» است و نجل اصل بود یعنی که انجیل دین را و علم را اصل است. و اللَّه اعلم.

إни аллазӣнаи кФрўои алоиаҳ . . . Яъне болқрону бад-ӣни аллоҳи ъзу ҷл , ?лаами азоби шадиди фии алохраҳи эшон ки кофар шуданд бсхнони худоӣ ки бидон имон надоданд ва напазируфтанд ,у рисолати расӯлу набуввати вайро мункир шуданд ,у суханони худоиро асотир алаввалин гуфтанд , ва низ оёту ъломот ки бар ваҳдонияти аллоҳ далолат мекунад , ва бар сидқи набувват гувоҳӣ медиҳад , аз ин длоӣли ақлӣу самъии онро мкобр шуданд , аишонрости азобии сахт дар он ҷаҳон . Ва худоиро ҳаст ки азоб кунад ва кин кашад онро ки хоҳад ,у касро нест ва нарасад ки вайро манъ кунад аз он киу аллоҳи азизи зўи интиқоми вай азизасту қавӣу қодир бар ҳама ғалаба дорад ва бо ҳамаи товаду сазоӣ ҳама донад ва тавонад .

إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا الایة... یعنی بالقرآن و بدین اللَّه عزّ و جلّ، لهم عذاب شدید فی الآخرة ایشان که کافر شدند بسخنان خدای که بدان ایمان ندادند و نپذیرفتند، و رسالت رسول و نبوت وی را منکر شدند، و سخنان خدای را اساطیر الاولین گفتند، و نیز آیات و علامات که بر وحدانیت اللَّه دلالت میکند، و بر صدق نبوت گواهی میدهد، از این دلائل عقلی و سمعی آن را مکابر شدند، ایشانراست عذابی سخت در آن جهان. و خدای را هست که عذاب کند و کین کشد آن را که خواهد، و کس را نیست و نرسد که وی را منع کند از آن که وَ اللَّهُ عَزِیزٌ ذُو انْتِقامٍ وی عزیز است و قوی و قادر بر همه غلبه دارد و با همه تاود و سزای همه داند و تواند.

إни аллоҳи лои ихФии алайҳи шайъи ءи фии алأрзу лои фии алсмоءи алоиаҳ . . . Клбӣ гуфт : дар замини ҳичиз аз худоӣ пӯшида нест , яъне вФди Наҷрон ва кед эшон бо расӯли худоӣ ва дар осмони ҳичиз пӯшида нест , яъне аъмоли бандагон . Ва тахсӣси осмону замини бзкр аз онаст ки зикри осмону замини бозоФт бо махлуқон ҳоӣл тарасту азимтар , ва дар дилҳо асар бештар дорад , он гуҳ ҳар чаҳ ҳаст берун аз осмону замини худ бар он далолат мекунад .

إِنَّ اللَّهَ لا یَخْفی‌ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ الآیة... کلبی گفت: در زمین هیچیز از خدای پوشیده نیست، یعنی وفد نجران و کید ایشان با رسول خدای و در آسمان هیچیز پوشیده نیست، یعنی اعمال بندگان. و تخصیص آسمان و زمین بذکر از آنست که ذکر آسمان و زمین باضافت با مخلوقان هائل‌ترست و عظیم‌تر، و در دلها اثر بیشتر دارد، آن گه هر چه هست بیرون از آسمان و زمین خود بر آن دلالت می‌کند.

Қавла : ҳўи алзии исўркми фии алأрҳоми Киеви ишоءи алоиаҳ . . . Ҷой дигар гуфт блФзи мозӣ : ҳўи алзии исўркми Фоҳсни сўркми ончӣ мозӣаст бар сиблат тақдирасту феъли худои ъзу ҷли лои маҳола бӯданӣаст . Ва аз рӯй ҳукм чунонаст ки аз он пардохтанд чунон ки гуфт : أтии أмри аллоҳ . أмои ончӣ бар лафз мстқбл гуфт : исўркми фии алأрҳоми ин бар ҳасби ҳол махлуқонаст , чунон ки бъзти худ ҷли ҷалола , ҳолои Фҳоло изҳор мекунад феъли худ , ва май офаринад , ва аз он хабар медиҳад ки : исўркми фии алأрҳоми Киев ишоء гуфт : ӯ худовандӣаст доранда ,у нигоранда , ҳам мусаввир ва ҳам мудаббир , халқро мусаввирасту оламро мудаббир ва дурустаст аз Мустафо ( с ) ки гуфт : « إзои أроди аллоҳи ъзу ҷли халқи абди Фҷомъи алрҷли алмрأаҳи тори моؤаҳи фии кули арақу узв , Фозои кони явми алсобъи ҷумъаи аллоҳи таъолии сами أхзраҳи кули арақи ?лаи фӣ эй сувараи мо шоءи ркбаҳ » .

قوله: هُوَ الَّذِی یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحامِ کَیْفَ یَشاءُ الایه... جای دیگر گفت بلفظ ماضی: هو الذی یصورکم فاحسن صورکم آنچه ماضی است بر سبیل تقدیر است و فعل خدای عزّ و جلّ لا محاله بودنی است. و از روی حکم چنانست که از آن پرداختند چنان که گفت: أتی أمر اللَّه. أمّا آنچه بر لفظ مستقبل گفت: یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحامِ این بر حسب حال مخلوقان است، چنان که بعزّت خود جلّ جلاله، حالا فحالا اظهار می‌کند فعل خود، و می‌آفریند، و از آن خبر میدهد که: یُصَوِّرُکُمْ فِی الْأَرْحامِ کَیْفَ یَشاءُ گفت: او خداوندی است دارنده، و نگارنده، هم مصور و هم مدبّر، خلق را مصور است و عالم را مدبّر و درست است از مصطفی (ص) که گفت: «إذا أراد اللَّه عزّ و جلّ خلق عبد فجامع الرّجل المرأة طار ماؤه فی کلّ عرق و عضو، فاذا کان یوم السابع جمعه اللَّه تعالی ثمّ أخضره کل عرق له فی ایّ صورة ما شاء رکبه».

Ҳосил хабар онаст ки раби Алъоламин чун хоҳад ки банда биёфрианад марду зани фаро суҳбат дорад , то он гуҳи оби вай пароканда шавад , пас рӯзи ҳафтуми ҳама бо ҳам оради он об ва он урӯқ , ва чунон ки хоҳад сӯрат вай менагорд , тартиб аъзо медиҳад ,у барҳам май нишонд , яке кӯтоҳ , яке дароз , яке нарина , яке модинаҳ . Яке некӯи сӯрат ва яке мункири сӯрат , якеро халқи зоҳири тамом , яке ноқис , яке сиёҳ , яке сипед . Пас мусаввири бҳқиқт худоӣаст ки қудраташ бениҳоят , ва худ беҳамтоаст . Ва касро нсзост ва на равост аз махлуқон ки сӯрат гарӣ кунад . Мустафо ( с ) аз он наҳй карда ва гуфт : « ман сувари сувараи клФи явми алқимаҳи أни инФхи фӣҳо алрўҳу лӣси бноФх . »

حاصل خبر آنست که ربّ العالمین چون خواهد که بنده بیافریند مرد و زن فرا صحبت دارد، تا آن گه آب وی پراکنده شود، پس روز هفتم همه با هم آرد آن آب و آن عروق، و چنان که خواهد صورت وی می‌نگارد، ترتیب اعضا می‌دهد، و برهم می‌نشاند، یکی کوتاه، یکی دراز، یکی نرینه، یکی مادینه. یکی نیکو صورت و یکی منکر صورت، یکی را خلق ظاهر تمام، یکی ناقص، یکی سیاه، یکی سپید. پس مصور بحقیقت خدای است که قدرتش بی‌نهایت، و خود بی‌همتا است. و کس را نسزاست و نه رواست از مخلوقان که صورت گری کند. مصطفی (ص) از آن نهی کرده و گفت: «من صوّر صورة کلف یوم القیمة أن ینفخ فیها الرّوح و لیس بنافخ.»

Ва қол « إни أсҳоби ҳзаҳи алсўри иъзўни явми алқимаҳу иқоли ?лаами أҳиўои мо хилқатам »

و قال «إنّ أصحاب هذه الصّور یعذون یوم القیمة و یقال لهم أحیوا ما خلقتم»

Ва қол » إни албити алзии фӣаи тасовири лои тдхлаҳи алмлоӣкаҳ . »

و قال» إنّ البیت الّذی فیه تصاویر لا تدخله الملائکة.»

Қил яъне малоикаи алрҳмаҳи ?фони малоикаи алъзоби тдхлаҳи лои маҳола . Ва раъй алнабӣ си строи фӣаи тимсоли Фҳткаҳ ,у лами идхли албити алзии кони мълқои алайҳ .

قیل یعنی ملائکة الرحمة فان ملائکه العذاب تدخله لا محالة. و رأی النّبی ص سترا فیه تمثال فهتکه، و لم یدخل البیت الذی کان معلقا علیه.

Сами қоли таъолии лои إлаҳи إлои ҳўи алъзизи алҳкими калима « лои إлаҳи إлои аллоҳ » бохри ояти аъодт кардан бидон маънӣаст , ки чун бдлоӣли равшану бурҳони содиқи дарин оёт маълум шуд ки исо махлуқаст . Ва аллоҳи холиқи исо , яъне пас медонед ки маъбуди биҷуз аллоҳ нест ,у сазои хдоӣии ҷуз ӯ нест , азизаст ки ӯро ҳамто ва монанд нест ,у касро бо вай тобстн нест , ҳакимаст дар кори хеш , ки ӯро ҳоҷат бонабоз ва фарзанд нест ,у ширкату вилодат дар ҳикмати худ муқтазӣ рубубият нест .

ثم قال تعالی لا إِلهَ إِلَّا هُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ کلمه «لا إله إلّا اللَّه» بآخر آیت اعادت کردن بدان معنی است، که چون بدلائل روشن و برهان صادق درین آیات معلوم شد که عیسی مخلوق است. و اللَّه خالق عیسی، یعنی پس می‌دانید که معبود بجز اللَّه نیست، و سزای خدائی جز او نیست، عزیز است که او را همتا و مانند نیست، و کس را با وی تابستن نیست، حکیم است در کار خویش، که او را حاجت بانباز و فرزند نیست، و شرکت و ولادت در حکمت خود مقتضی ربوبیت نیست.

Ва дурустаст хабар аз Мустафо с гуфт : إни аллоҳи ъзу ҷли исдқи алъбди бхмси иқўлҳни إзои қоли лои إлаҳи إлои аллоҳи ?лаи алмалику ?лаи алҳмд » қоли сидқи абдӣ ,у азои қол « лои إлаҳи إлои аллоҳу алҳмди ллаҳ » қоли сидқи абдӣ . Ва азои қол « лои إлаҳи إлои аллоҳу аллоҳи Акбар » қоли сидқи абдӣ . Ва азои қол « лои илоҳи алои аллоҳи вҳдаҳи лои шарики ?ла » қоли сидқи абдӣ .

و درست است خبر از مصطفی ص گفت: إنّ اللَّه عزّ و جلّ یصدّق العبد بخمس یقولهن إذا قال لا إله إلا اللَّه له الملک و له الحمد» قال صدق عبدی، و اذا قال «لا إله إلا اللَّه و الحمد للَّه» قال صدق عبدی. و اذا قال «لا إله إلّا اللَّه و اللَّه اکبر» قال صدق عبدی. و اذا قال «لا اله الا اللَّه وحده لا شریک له» قال صدق عبدی.