Қавлаи таъолӣ : Флмои أҳс исо манеҳам алкФри алоиаҳ . . . Маънии эҳсос донистанаст ва ёфтан бихарад , ва дидани бҳосаҳи басар , мегуяд ки : чун исо ( ъ ) бидонаст ва дарёфт ки ҷуҳудон бар куфри муҳкам истодаанд ,у исрори эшон бар куфр диду қасди қатли исо ( ъ ) мекарданду сози бад ки пинҳон месохтанд , исо ( ъ ) дар он ҳол аз эшон баргашту роҳ гурез гирифт , то бқўмии ҳўорён дар афтод . Яъне гозрон ки ҷомҳо мешастанд ва сипед мекарданд . Аз эшон нусрати хост бар ҷуҳудон ва гуфт : ман أнсории إлии аллоҳ ? ансори ҷамъ насираст чунон ки ашҳоди ҷамъи шаҳид ,у илои бмънӣ маъааст , чунон ки гуфт онҷо :у лои тأклўои أмўолҳми إлии أмўолкм яъне маъаи амўолкм ва араб гӯйанд : « алзўди илои алзўди абл » яъне маъаи алзўд . Ва маъноа « ман изиФи нусрата Аёӣ илои насраи аллоҳ ? » он кист аз шумо ки маро нусрат кунад бо онкии аллоҳи маро нусрат медиҳад .

قوله تعالی: فَلَمَّا أَحَسَّ عِیسی‌ مِنْهُمُ الْکُفْرَ الایة... معنی احساس دانستن است و یافتن بخرد، و دیدن بحاسه بصر، میگوید که: چون عیسی (ع) بدانست و دریافت که جهودان بر کفر محکم ایستاده‌اند، و اصرار ایشان بر کفر دید و قصد قتل عیسی (ع) میکردند و ساز بد که پنهان می‌ساختند، عیسی (ع) در آن حال از ایشان برگشت و راه گریز گرفت، تا بقومی حواریان در افتاد. یعنی گازران که جامها می‌شستند و سپید میکردند. از ایشان نصرت خواست بر جهودان و گفت: مَنْ أَنْصارِی إِلَی اللَّهِ؟ انصار جمع نصیر است چنان که اشهاد جمع شهید، و الی بمعنی مع است، چنان که گفت آنجا: وَ لا تَأْکُلُوا أَمْوالَهُمْ إِلی‌ أَمْوالِکُمْ یعنی مع اموالکم و عرب گویند: «الذّود الی الذود ابل» یعنی مع الذود. و معناه «من یضیف نصرته ایای الی نصرة اللَّه؟» آن کیست از شما که مرا نصرت کند با آنکه اللَّه مرا نصرت میدهد.

Гуфтаанд ин нусрат забонасту исботи ҳуҷҷат ки митлбид , на нусрати шамшер .

گفته‌اند این نصرت زبان است و اثبات حجت که میطلبید، نه نصرت شمشیر.

Қоли алҳўориўни нҳни أнсори аллоҳ ҳавориюн гуфтанд ки мо ёронем худоиро ва ин бар фарохии маҷол арабаст дар сухани эшон , муроди бони нусрат дайнаст , чунон ки гуфт : إни тнсрўои аллоҳи инсркм яъне : ани тнсрўои дайни аллоҳ . Ҷой дигар гуфт :у инсрўни аллоҳу расӯлаеу инсрўни дайни аллоҳу расӯла .

قالَ الْحَوارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ حواریون گفتند که ما یارانیم خدای را و این بر فراخی مجال عرب است در سخن ایشان، مراد بآن نصرت دین است، چنان که گفت: إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ یعنی: ان تنصروا دین اللَّه. جای دیگر گفت: وَ یَنْصُرُونَ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ ای و ینصرون دین اللَّه و رسوله.

Аммо ҳавориюн , хилофаст миёни уламо ки ин номи эшонро аз баҳр чаҳ ниҳоданд ? қавмӣ гуфтанд : аз баҳри онкии ҷомҳои сипед доштанд , исо ( ъ ) боишон дар расед ва эшон ҳамаи сипед ҷома буданд , сайд моҳӣ мекарданд . Ва дуруст онаст ки гозрон буданд : « конўои иҳўрўни алсёб эй ибизўнҳо »у занро ҳўроء гӯйанд ба он маънӣ ки сиёҳаи чашми вай сиёҳ бошаду сипедаи сахти сипеду холис . Расӯли худо ( с ) гуфт : « ҳар пайғомбариро ҳўорӣаст , ҳўории мо зубайри бен алъўомаст . Ин хабар далеласт ки ҳўорӣ номӣаст хосгён ҳар пайғомбариро . Азин ҷост ки қтодаҳ гуфт : ани алҳўориини каллаами ман Қурайш : абӯи бикр ,у умр ,у алӣ ,у Ҳамза ,у ҷаъфар ,у абӯи убайдаи бен алҷроҳ ,у Усмони бен мзъўн ,у абди арраҳмони ибни ъўФ ,у саъди бен абии вқос ,у Усмони ибни ъФон ,у талҳаи ибни убайди аллоҳу алзбири ибни алъўом ва дар қиссаи ин оят гуфтаанд ки Марями исо ( ъ )ро бо ҳарфат саббоғӣ дод пеши меҳтари саббоғон , чун он ҳарфати бдонстаҳ буду дарёфта , он меҳтари саббоғони ҷомҳои бисёр буи дод , ва бар ҳар ҷома нишон кард бар он ранг ки мехост . Он гуҳ ба исо гуфт : ин ҷомҳо рангоранг май бояд ҳар яке чунон ки нишон кардаам ба ранг мекун , ин бигуфт ва ба сафарӣ берун шуд ва ҷомҳо бъисии супурд . Исо рафт ва он ҷомҳо ҳама дар як хнби ниҳод бар як ранги рост , ва гуфт : « кунии бозни аллоҳи алӣ мо аред мнк » пас он гуҳи меҳтари саббоғони зуд аз сафар боз омад ва он ҷомҳо дид , дар як хнби ниҳода ,у бик ранг дода , дил танг шуд , гуфт : ин ҷомҳо табоҳ кардӣ ! исо гуфт : ҷомҳо чун хоҳӣ ? ва бар чаҳ ранги хоҳӣ ? то чунонк ту хоҳӣ аз хнби беруни орм , чунон кард . Яке сабз омад , яке зард , яке сурх чунонк мурод буд . Он мард аз кори ваии аҷаби дармонд ва донист ки биҷузи сунъ илоҳӣ нест , буи имон овараду асҳоби ваии ҳама имон овараданд . Ва нусрати дайн вай карданд .

امّا حواریون، خلافست میان علما که این نام ایشان را از بهر چه نهادند؟ قومی گفتند: از بهر آنکه جامهای سپید داشتند، عیسی (ع) بایشان در رسید و ایشان همه سپید جامه بودند، صید ماهی میکردند. و درست آنست که گازران بودند: «کانوا یحوّرون الثّیاب ای یبیّضونها» و زن را حوراء گویند به آن معنی که سیاهه چشم وی سیاه باشد و سپیده سخت سپید و خالص. رسول خدا (ص) گفت: «هر پیغامبری را حواری است، حواری ما زبیر بن العوام است. این خبر دلیل است که حواری نامیست خاصگیان هر پیغامبری را. ازین جاست که قتاده گفت: انّ الحواریین کلهم من قریش: ابو بکر، و عمر، و علی، و حمزة، و جعفر، و ابو عبیدة بن الجراح، و عثمان بن مظعون، و عبد الرحمن ابن عوف، و سعد بن ابی وقاص، و عثمان ابن عفان، و طلحه ابن عبید اللَّه و الزبیر ابن العوام و در قصه این آیت گفته‌اند که مریم عیسی (ع) را با حرفت صبّاغی داد پیش مهتر صبّاغان، چون آن حرفت بدانسته بود و دریافته، آن مهتر صباغان جامهای بسیار بوی داد، و بر هر جامه نشان کرد بر آن رنگ که میخواست. آن گه به عیسی گفت: این جامها رنگارنگ می‌باید هر یکی چنان که نشان کرده‌ام به رنگ میکن، این بگفت و به سفری بیرون شد و جامها بعیسی سپرد. عیسی رفت و آن جامها همه در یک خنب نهاد بر یک رنگ راست، و گفت: «کونی باذن اللَّه علی ما ارید منک» پس آن گه مهتر صباغان زود از سفر باز آمد و آن جامها دید، در یک خنب نهاده، و بیک رنگ داده، دل‌تنگ شد، گفت: این جامها تباه کردی! عیسی گفت: جامها چون خواهی؟ و بر چه رنگ خواهی؟ تا چنانک تو خواهی از خنب بیرون آرم، چنان کرد. یکی سبز آمد، یکی زرد، یکی سرخ چنانک مراد بود. آن مرد از کار وی عجب درماند و دانست که بجز صنع الهی نیست، بوی ایمان آورد و اصحاب وی همه ایمان آوردند. و نصرت دین وی کردند.

Инаст ки раб Алъоламин гуфт : қоли алҳўориўни нҳни أнсори аллоҳ клбӣ гуфт : ҳавориюни дувоздаҳ мард буданд ва аз хосгёни исо ки бар роҳи атбоъи ваии рости рафтанд ва дуруст омаданд , ҳамеша бо вай буданд ,у ҳаргиз аз вай ҷудо нагаштанд , ҳар гуҳ ки гурусна шудандӣ гуфтандӣ : « ё рӯҳи аллоҳи ҷъно » исои даст бар замин задӣ ва ҳар якеро ду рғиФ берун оварадӣ . Ва дар ҳол тишнагӣ мегуфтанд : « ътшно ё рӯҳи аллоҳ ! » исои даст дар замин задӣ , об бар омадӣ , то эшон бёшомидндӣ . Пас эшон гуфтанд : ё рӯҳи аллоҳ ! кист аз мо фозилтар ки бтў имон оварадем , ва бар пай ту истодем , чун гурусна шавем моро таоми диҳӣ , ва дар тишнагии оби диҳӣ ? исо гуфт : аз шумо фозилтар онаст ки бадасти хеш кор кунад , ва аз касб хеш хӯрд ! эшон чун ин сухан бишуниданд ҳарфат гозрӣ биёмухтанд , ва аз касб хеш хӯрданд эшонанд ки раби Алъоламин номи эшон ҳўорёни ниҳод , ва аз эшон ҳикоят кард ки гуфтанд : омнои биллоҳу ашҳади бأнои мслмўн : рбнои омнои ҳам аз қавл ҳўорёнаст , мегуяд : худованди мо ! мо имон дорему бгрўидими бмои أнзлти бончаҳ фурӯ фиристодӣ аз осмон яъне китоби Инҷил :у атбъно алрасул ва бар пай расӯл истодем яъне исо ( ъ ) . Фоктбнои маъаи алшоҳдин эй маъаи Муҳамад ( с )у уммата , ва ҳам аллазӣнаи зкрҳми аллоҳи фии қавлаи лткўнўои шуҳадоъи алии анносу икўн алрасул алайкуми шҳидо .

این است که رب العالمین گفت: قالَ الْحَوارِیُّونَ نَحْنُ أَنْصارُ اللَّهِ کلبی گفت: حواریون دوازده مرد بودند و از خاصگیان عیسی که بر راه اتّباع وی راست رفتند و درست آمدند، همیشه با وی بودند، و هرگز از وی جدا نگشتند، هر گه که گرسنه شدندی گفتندی: «یا روح اللَّه جعنا» عیسی دست بر زمین زدی و هر یکی را دو رغیف بیرون آوردی. و در حال تشنگی میگفتند: «عطشنا یا روح اللَّه!» عیسی دست در زمین زدی، آب بر آمدی، تا ایشان بیاشامیدندی. پس ایشان گفتند: یا روح اللَّه! کیست از ما فاضلتر که بتو ایمان آوردیم، و بر پی تو ایستادیم، چون گرسنه شویم ما را طعام دهی، و در تشنگی آب دهی؟ عیسی گفت: از شما فاضلتر آنست که بدست خویش کار کند، و از کسب خویش خورد! ایشان چون این سخن بشنیدند حرفت گازری بیاموختند، و از کسب خویش خوردند ایشانند که رب العالمین نام ایشان حواریان نهاد، و از ایشان حکایت کرد که گفتند: آمَنَّا بِاللَّهِ وَ اشْهَدْ بِأَنَّا مُسْلِمُونَ: رَبَّنا آمَنَّا هم از قول حواریان است، میگوید: خداوند ما! ما ایمان داریم و بگرویدیم بِما أَنْزَلْتَ بآنچه فرو فرستادی از آسمان یعنی کتاب انجیل: وَ اتَّبَعْنَا الرَّسُولَ و بر پی رسول ایستادیم یعنی عیسی (ع). فَاکْتُبْنا مَعَ الشَّاهِدِینَ ای مع محمد (ص) و امته، و هم الذین ذکرهم اللَّه فی قوله لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَی النَّاسِ وَ یَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیداً.

Ва мкрўо яъне аллазӣнаи аҳс исо манеҳам алкФр . Эшон ки исо азишон куфр маълум карда буд , макр сохтанд . Ва макри эшон он буд ки чун исоу модар аз миёни эшон берун шуданд ва пас бо ҳўорён боишон боз омад ва даъват кард , эшон қасд исо карданд , ва дор заданд , то вайро бурдор кунанд , раб Алъоламин гуфт :у макри аллоҳи эшон соз наоне сохтанд ,у аллоҳи соз наоне сохт , гуфтанд ки : макр ,созӣ буд пӯшида .

وَ مَکَرُوا یعنی الذین احسّ عیسی منهم الکفر. ایشان که عیسی ازیشان کفر معلوم کرده بود، مکر ساختند. و مکر ایشان آن بود که چون عیسی و مادر از میان ایشان بیرون شدند و پس با حواریان بایشان باز آمد و دعوت کرد، ایشان قصد عیسی کردند، و دار زدند، تا وی را بردار کنند، رب العالمین گفت: وَ مَکَرَ اللَّهُ ایشان ساز نهانی ساختند، و اللَّه ساز نهانی ساخت، گفتند که: مکر، سازی بود پوشیده.

Ва бошад ки муфсидатро кунанд , ва бошад ки маслиҳатро . Ва макри аллоҳи ҷузи маслиҳатро набошад ,у ғдр бо он набӯд ки аллоҳи таъолӣ покасту муназзаҳ аз ғдр кардан . Ин ҳам чунонаст ки худро ҷл ҷалола кед гуфт ва он гуҳ дар он кед аз ғурури пок ва муназзаҳаст . БхлоФи махлуқ ки кед ӯ бо ғурурасту макр ӯ бо ғдр . Пас макри холиқи бмкр махлуқ намонад , ҳам номӣ ҳаст , локини ҳам санӣ нест , ва дарин ояти ради ҷҳмён зоҳирасту аҳли суннатро бҳмди аллоҳ дар он ҳуҷҷати қоҳир .

و باشد که مفسدت را کنند، و باشد که مصلحت را. و مکر اللَّه جز مصلحت را نباشد، و غدر با آن نبود که اللَّه تعالی پاک است و منزه از غدر کردن. این هم چنان است که خود را جل جلاله کید گفت و آن گه در آن کید از غرور پاک و منزه است. بخلاف مخلوق که کید او با غرور است و مکر او با غدر. پس مکر خالق بمکر مخلوق نماند، هم نامی هست، لکن هم‌سانی نیست، و درین آیت رد جهمیان ظاهر است و اهل سنت را بحمد اللَّه در آن حجت قاهر.

Ва макр аллоҳ гуфтаанд ки : макри аллоҳ ӣнҷо онаст ки : пайғом дод ба исо то фаро ҳўорён гуфт ки : он кист аз шумо ки ризо диҳад то шабаҳи ман бар вай афкананд ,у вайро ббдл ман бурдор кунанду биҳишт ӯро буд ? яке аз эшон иҷобат кард , онаст ки аллоҳ таъолӣ гуфт : шабаҳи ?лаами вҳби ибн мнбаҳ гуфт дар баёни ин қисса : ки исо шабӣ нишаста буд бо ҳўорён , ва эшонро васиятҳо мекард , ва насиҳатҳо мегуфт , он гуҳ гуфт : яке аз шумо имшаби бмн кофар шавад ,у марои бчнд дирам бифурӯшад . Пеш аз онкии хрўаҳ бонг кунаду равшанои рӯз падед ояд , то дарин сухан буданд , ҷуҳудон биёмаданду исо ( ъ )ро дар он миёнаи шаби ббрднд , ва дор зада буданд то вайро бурдор кунанд . Аллоҳи таъолии он шаб фармон дод то ҷаҳони торики гашт , торикии азим ки эшон икдгрро наме диданд . Фриштгон омаданд дар он соъату исо ( ъ )ро раҳониданад аз дасти эшон . Он мард ки исо ( ъ ) ӯро ном зад карда буд бкФру бегонагӣ , номи ваии Яҳудо буд . Бҷҳўдон гуфт : маро чаҳ диҳед агар ман шуморо бъисӣ далолат кунам ? сӣ дирам буи доданд . Вай биёмаду исо дар хона буд ки равзан ба берун дошт . Чун дар хона шуд аллоҳи таъолии шабаҳи исо бар ваии афканд ва Ҷабраил омад исоро аз он равзан ба осмони барад . Ҷуҳудон аз пас он мард дар рафтанд ва он мардро бар сӯрати исои диданд , вайро бигирифтанд ва бурдор карданд . Ва баъд аз он модари исоу занӣ дигар омаданд бпои дору мигристнд . Раби Алъоламин фармон дод то исо биёмад ва эшонро гуфт чаро мегарӣед ? эшон гуфтанд : бтўи мигриим . Исо гуфт : шумо дилтанг набошед ки аллоҳи таъолии марои босмони барад ва бо ман никўӣиҳо карду ҷузи хайру роҳат пешам наомад , ва ин мардро ки бурдор карданд аллоҳи таъолии шабаҳи ман бар ваии афканд , то ҷуҳудон пиндоштанд ки он ман будам . Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у мкрўоу макри аллоҳу аллоҳи хайри алмокрин ҷуҳудон пиндоштанд ки эшон дасти бурданди бони макр ки сохтанду макри аллоҳ баасту соз ӯ ма .

وَ مَکَرَ اللَّهُ گفته‌اند که: مکر اللَّه اینجا آنست که: پیغام داد به عیسی تا فرا حواریان گفت که: آن کیست از شما که رضا دهد تا شبه من بر وی افکنند، و وی را ببدل من بردار کنند و بهشت او را بود؟ یکی از ایشان اجابت کرد، آنست که اللَّه تعالی گفت: شُبِّهَ لَهُمْ وهب ابن منبه گفت در بیان این قصه: که عیسی شبی نشسته بود با حواریان، و ایشان را وصیتها میکرد، و نصیحتها میگفت، آن گه گفت: یکی از شما امشب بمن کافر شود، و مرا بچند درم بفروشد. پیش از آنکه خروه بانگ کند و روشنایی روز پدید آید، تا درین سخن بودند، جهودان بیامدند و عیسی (ع) را در آن میانه شب ببردند، و دار زده بودند تا وی را بردار کنند. اللَّه تعالی آن شب فرمان داد تا جهان تاریک گشت، تاریکی عظیم که ایشان یکدگر را نمی‌دیدند. فریشتگان آمدند در آن ساعت و عیسی (ع) را رهانیدند از دست ایشان. آن مرد که عیسی (ع) او را نام زد کرده بود بکفر و بیگانگی، نام وی یهودا بود. بجهودان گفت: مرا چه دهید اگر من شما را بعیسی دلالت کنم؟ سی درم بوی دادند. وی بیامد و عیسی در خانه بود که روزن به بیرون داشت. چون در خانه شد اللَّه تعالی شبه عیسی بر وی افکند و جبرئیل آمد عیسی را از آن روزن به آسمان برد. جهودان از پس آن مرد در رفتند و آن مرد را بر صورت عیسی دیدند، وی را بگرفتند و بردار کردند. و بعد از آن مادر عیسی و زنی دیگر آمدند بپای دار و میگریستند. رب العالمین فرمان داد تا عیسی بیامد و ایشان را گفت چرا می‌گریید؟ ایشان گفتند: بتو میگرییم. عیسی گفت: شما دلتنگ نباشید که اللَّه تعالی مرا بآسمان برد و با من نیکوئیها کرد و جز خیر و راحت پیشم نیامد، و این مرد را که بردار کردند اللَّه تعالی شبه من بر وی افکند، تا جهودان پنداشتند که آن من بودم. این است که رب العالمین گفت: وَ مَکَرُوا وَ مَکَرَ اللَّهُ وَ اللَّهُ خَیْرُ الْماکِرِینَ جهودان پنداشتند که ایشان دست بردند بآن مکر که ساختند و مکر اللَّه به است و ساز او مه.

Таворихён гуфтанд ки : исои сӣ ва се сола буд ки ӯро босмони бурданд аз байти алмуқаддаси шаби қадар аз моҳи рамазон ва сӣ сола буд ки аз осмони буи ваҳй омад .

تواریخیان گفتند که: عیسی سی و سه ساله بود که او را بآسمان بردند از بیت المقدس شب قدر از ماه رمضان و سی ساله بود که از آسمان بوی وحی آمد.

Чунон ки муддати набуввату иблоғи ваии се сол бар омад , он гуҳ ӯро босмони бурданд . Ва Марями он гуҳ ки буи бор гирифт сездаҳ сола буд ,у баъд аз рафъи исо ( ъ ) шаш сол бизӣаст . Ва вилодати исои баъд аз малики ашкониён буд ба панҷоҳ ва як солу баъд аз ғалабаи Искандари базмин Бобули бшст ва панҷ сол . Ва исо ба байти лаҳми зод ки манзилӣаст аз манозили масҷиди ақсо .

چنان که مدت نبوّت و ابلاغ وی سه سال بر آمد، آن گه او را بآسمان بردند. و مریم آن گه که بوی بار گرفت سیزده ساله بود، و بعد از رفع عیسی (ع) شش سال بزیست. و ولادت عیسی بعد از ملک اشکانیان بود به پنجاه و یک سال و بعد از غلبه اسکندر بزمین بابل بشصت و پنج سال. و عیسی به بیت لحم زاد که منزلی است از منازل مسجد اقصی.

Мустафо ( с ) шаби миъроҷи онҷо фурӯд омад ва намоз кард .

مصطفی (ص) شب معراج آنجا فرود آمد و نماز کرد.

Қавла : إзи қоли аллоҳ ё исои إнии мтўФик дар маънии мтўФики ду қавл гуфтаанд : яке онаст ки аллоҳ гуфт ё исои ман туро стонндаҳаму гӣранда ва аз дунёи басӯии худ бар оваранда бемарг . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : Флмои тўФитнӣ эй қбзтнии илои алсмоءу أнои ҳӣ . Ин қавл каъбасту ҳасану клбӣу мтри вроқ ,у ибни ҷриҷу ибни зайд , ва барин қавли тўФиро ду таъвиласт : яке онкӣ : роФъки илои воФё эй томои лами инолўои мнки шиӣо . Чизе ки бтмомӣ аз касе бастонеи гӯйӣ : тўФити кзоу астўФитаҳ яъне ки : ман туро ба осмон бар орм бо шахси тамом ки ин душманон аз ту ҳеҷ чиз накоҳанд ва нагиранд . Дигар онаст ки : « ании мтўФик , эй мтслмк » , иқол « тўФит манеҳ , эй тслмтаҳ » яъне ки : ман туро бо худпазираму сӯй хеш барорам . Қавл дигар онаст : ки аз ибни аббос ривоят кардаанд : « ании мтўФик эй ммитк » тўФии барин қавл маргаст ва онро ду таъвиласт : яке онкӣ вҳб гуфт : « тўФии аллоҳи исои слоси соъоти ман алнҳори сами рафъаи илайҳ » . Таъвил дигар онаст ки заҳҳок гуфт бар тақдиму таъхир « ании роФъки илоу мтҳрки ман аллазӣнаи кФрўоу мтўФики баъди анзолки ман алсмоء » .

قوله: إِذْ قالَ اللَّهُ یا عِیسی‌ إِنِّی مُتَوَفِّیکَ در معنی مُتَوَفِّیکَ دو قول گفته‌اند: یکی آنست که اللَّه گفت یا عیسی من ترا ستاننده‌ام و گیرنده و از دنیا بسوی خود بر آورنده بی‌مرگ. همانست که جای دیگر گفت: فَلَمَّا تَوَفَّیْتَنِی ای قبضتنی الی السّماء و أنا حیّ. این قول کعب است و حسن و کلبی و مطر وراق، و ابن جریج و ابن زید، و برین قول توفی را دو تأویل است: یکی آنکه: رافعک الی وافیا ای تاما لم ینالوا منک شیئا. چیزی که بتمامی از کسی بستانی گویی: توفیت کذا و استوفیته یعنی که: من ترا به آسمان بر آرم با شخص تمام که این دشمنان از تو هیچ چیز نکاهند و نگیرند. دیگر آنست که: «انّی متوفیک، ای متسلّمک»، یقال «توفیت منه، ای تسلّمته» یعنی که: من ترا با خود پذیرم و سوی خویش برآرم. قول دیگر آنست: که از ابن عباس روایت کرده‌اند: «انی متوفیک ای ممیتک» توفّی برین قول مرگ است و آن را دو تأویل است: یکی آنکه وهب گفت: «توفّی اللَّه عیسی ثلاث ساعات من النّهار ثمّ رفعه الیه». تأویل دیگر آنست که ضحاک گفت بر تقدیم و تأخیر «انّی رافعک الیّ و مطهّرک من الّذین کفروا و متوفیک بعد انزالک من السّماء».

Мегуяд : турои басӯи хеш барорам ва аз кофарони бурҳонам ва он гуҳи бъоқбти туро бадунё фиристаму бмиронм .

میگوید: ترا بسوی خویش برآرم و از کافران برهانم و آن گه بعاقبت ترا بدنیا فرستم و بمیرانم.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қоли анои аввалии бъисии бен Марями лонаи лами икни бинӣу байнаи набӣ ,у анаи нозили алии умматӣу хлиФтии алайҳим , Фозои рأитмўаҳи ФоърФўаҳ , ?фонаи раҷули мрбўъи алҳлқ , илои алҳмраҳу албёз , сибти алшър , иҳлки аллоҳи фии замонаи Масеҳи алзлолаҳи алкзоби алдҷол ,у илбси фии аларзи арбаъӣни сана . Ва фии рўоиаҳи каъби арбъо ва ъушрин сана , сами итзўҷу иўлди ?ла , итўФӣу ислии алмслмўни алайҳу идФнўнаҳи фии ҳуҷра алнабӣ ( с ) .

روی ان النّبی (ص) قال انا اولی بعیسی بن مریم لانه لم یکن بینی و بینه نبی، و انّه نازل علی امّتی و خلیفتی علیهم، فاذا رأیتموه فاعرفوه، فانه رجل مربوع الحلق، الی الحمرة و البیاض، سبط الشعر، یهلک اللَّه فی زمانه مسیح الضّلالة الکذّاب الدّجال، و یلبث فی الارض اربعین سنة. و فی روایة کعب اربعا و عشرین سنة، ثم یتزوّج و یولد له، یتوّفی و یصلّی المسلمون علیه و یدفنونه فی حجرة النبی (ص).

Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) қоли Киеви иҳлки ИМАи أнои фии аввалҳоу исои фии охирҳоу алмаҳдии ман аҳли байтии фии васатҳо .

و روی ان النّبی (ص) قال کیف یهلک امّة أنا فی اوّلها و عیسی فی آخرها و المهدی من اهل بیتی فی وسطها.

Қоли ибни аббоси мо лбси Мӯсои алои алсўФ ҳатто қабз , ва мо лӣси исои алои алшър ҳатто рафъ .

قال ابن عباس ما لبس موسی الّا الصّوف حتی قبض، و ما لیس عیسی الّا الشعر حتی رفع.

Ва қоли ибни умри рأино алнабӣ ( с ) ибтсму ҳўи фии алтўоФ . Фқили ?лаи фии злк , Фқоли астқблнии исои фии алтўоФу маъааи маликон .

و قال ابن عمر رأینا النبی (ص) یبتسم و هو فی الطواف. فقیل له فی ذلک، فقال استقبلنی عیسی فی الطواف و معه ملکان.

Ва мтҳрки ман аллазӣнаи кФрўои татҳираи ман алкоФрин : ихроҷаи ман бинҳм .

وَ مُطَهِّرُکَ مِنَ الَّذِینَ کَفَرُوا تطهیره من الکافرین: اخراجه من بینهم.

Ва қили тхлисаҳи ман қтлҳми лони злки наҷис тҳраҳ манеҳ .

و قیل تخلیصه من قتلهم لانّ ذلک نجس طهّره منه.

Ва ҷоъили аллазӣнаи атбъўки фавқи аллазӣнаи кФрўои إлии явми алқёмаҳи ибн зайд гуфт : ин тарсоёнанд ки дар ҳар шаҳрӣ ки бошанд ма аз ҷуҳудон бошанд , на бинӣ ки тарсоёнро дар дунёи мамлакату иззат ва манъатаст ,у ҷуҳудонро ҷузи хорӣу мҳонт ва фурӯмоиагӣ нест . Ва барин қавли маънии атбоъи даъвӣ муҳаббатаст на атбоъи дайну миллат . Ва қавл дуруст онаст ки : атбоъи ҷузи атбоъи дайн ва миллат нест , ва ин кофи атбъўк бо Мустафо ( с ) мешавад ва маънӣ онаст ки : эшон ки бар паии ту рафтанд ё Муҳамад . Дар тавҳиду тасдиқ ҳам эшонанд ки атбоъи дайни исо ( ъ )у миллат вай карданд баростӣу дурустӣ , ва ӯро ббндгии аллоҳу рисолати вай иқрор доданд . ё Муҳамад ! ӣнони бартари ҷуҳудону трсоённд , имрӯз дар бурҳону ҳуҷҷат то бқёмту фардо дар дараҷоти биҳишт бо неъмату каромат . Он ҷуҳудону тарсоён дар асфали алсофлин , ва ин муъминон дар аъло алӣин .

وَ جاعِلُ الَّذِینَ اتَّبَعُوکَ فَوْقَ الَّذِینَ کَفَرُوا إِلی‌ یَوْمِ الْقِیامَةِ ابن زید گفت: این ترسایان‌اند که در هر شهری که باشند مه از جهودان باشند، نه بینی که ترسایان را در دنیا مملکت و عزّت و منعت است، و جهودان را جز خواری و مهانت و فرومایگی نیست. و برین قول معنی اتباع دعوی محبت است نه اتباع دین و ملت. و قول درست آنست که: اتّباع جز اتّباع دین و ملّت نیست، و این کاف اتَّبَعُوکَ با مصطفی (ص) میشود و معنی آنست که: ایشان که بر پی تو رفتند یا محمد. در توحید و تصدیق هم ایشانند که اتّباع دین عیسی (ع) و ملت وی کردند براستی و درستی، و او را ببندگی اللَّه و رسالت وی اقرار دادند. یا محمد! اینان برتر جهودان و ترسایانند، امروز در برهان و حجت تا بقیامت و فردا در درجات بهشت با نعمت و کرامت. آن جهودان و ترسایان در اسفل السافلین، و این مؤمنان در اعلی علیین.

Сами إлии мрҷъкми Фأҳкми бинкми Фимои кантами фӣаи тхтлФўни ин мухталифони дарин ояти панҷ қавманд , яке мусулмононанд ки мегӯйанд ки : аллоҳи якеу Мӯсо ( ъ )у исо ( ъ )у Муҳамад ( с ) расӯлон ӯ ,у дигар ҷуҳудонанд ки мигўинд : Мӯсои расӯл ӯу исоу Муҳамад ( с ) на . Ва сдигри гуруҳ тарсоёнанд . Як гуруҳ мегӯйанд ки : исо ( ъ ) худост ! ва як гуруҳ мегӯйанд ки : фарзандасту модари ваии зан ,у Муҳамад ( с ) пайғомбар на . Он гуҳ хабар дод аз саранҷоми ин чаҳор гуруҳ ки кофаранд ва он як гуруҳ ки мусулмонанд : Фأмои аллазӣнаи кФрўои алоиаҳ . . . Аммо ин чаҳор гуруҳ ки кофаронанд Фأъзбҳми ъзобои шадидани фии алднёу алохраҳи эшонро азоб кунам азобии сахт дар дунёи бшмширу газят ва дар охирати оташи ҷовид .

ثُمَّ إِلَیَّ مَرْجِعُکُمْ فَأَحْکُمُ بَیْنَکُمْ فِیما کُنْتُمْ فِیهِ تَخْتَلِفُونَ این مختلفان درین آیت پنج قوم‌اند، یکی مسلمانان‌اند که می‌گویند که: اللَّه یکی و موسی (ع) و عیسی (ع) و محمد (ص) رسولان او، و دیگر جهودان‌اند که میگویند: موسی رسول او و عیسی و محمد (ص) نه. و سدیگر گروه ترسایان‌اند. یک گروه می‌گویند که: عیسی (ع) خداست! و یک گروه می‌گویند که: فرزند است و مادر وی زن، و محمد (ص) پیغامبر نه. آن گه خبر داد از سرانجام این چهار گروه که کافرند و آن یک گروه که مسلمان‌اند: فَأَمَّا الَّذِینَ کَفَرُوا الآیة... اما این چهار گروه که کافران‌اند فَأُعَذِّبُهُمْ عَذاباً شَدِیداً فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ ایشان را عذاب کنم عذابی سخت در دنیا بشمشیر و گزیت و در آخرت آتش جاوید.

Ва أмои аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳот аммо он як гуруҳ ки мусулмонанд ки эшонро имонасту амали солеҳ . Имон феълӣ бошад аз банда ки муқтазии он амн буд аз азоби худо ,у амали солеҳи феълӣ буд ки муқтазии он сулҳ бошад миёни бандау миёни худо .

وَ أَمَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ اما آن یک گروه که مسلمان‌اند که ایشان را ایمان است و عمل صالح. ایمان فعلی باشد از بنده که مقتضی آن امن بود از عذاب خدا، و عمل صالح فعلی بود که مقتضی آن صلح باشد میان بنده و میان خدا.

ФиўФиҳм أҷўрҳм мегуяд : ҷзоءи кирдори эшону савоби тоъоти эшон бтмомӣ боишон расонем , ва аз музди кори эшон ҳеҷ чиз зоӣъ накунем ва накоҳем . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : إнои лои нзиъи أҷри ман أҳсн амалан .

فَیُوَفِّیهِمْ أُجُورَهُمْ میگوید: جزاء کردار ایشان و ثواب طاعات ایشان بتمامی بایشان رسانیم، و از مزد کار ایشان هیچ چیز ضائع نکنیم و نکاهیم. همانست که جای دیگر گفت: إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا.

Он гуҳ гуфт :у аллоҳи лои иҳби алзолмини аллоҳи зулм на писандаду золимонро дӯст надорад . Яъне ки чун зулм дӯст надорам бидонед ки худ накунам ва бо халқи худ пеш нагирам , ки он кас ки чизе душман дорад , худ накунад хосса ки аз он мустағнӣ ва бениёз бошад .

آن گه گفت: وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ اللَّه ظلم نه پسندد و ظالمان را دوست ندارد. یعنی که چون ظلم دوست ندارم بدانید که خود نکنم و با خلق خود پیش نگیرم، که آن کس که چیزی دشمن دارد، خود نکند خاصه که از آن مستغنی و بی‌نیاز باشد.

Злки нтлўаҳи алейк ҳақиқати таловат атбоъаст , яъне ки хонандаи лафз бар пай лафз медорад ва « ҳақи таловат » чунон ки онҷо гуфт итлўнаҳи ҳақ таловата онаст ки тадаббуру татаббуъи маънӣ бар пай лафз дорад ,у бмқтзии он кор кунад ,у худои ъзу ҷл дар қуръони ҷойҳо азоФти таловату қроءаҳ бо худ кард аз он дар қуръон фаровонаст . Ва зоҳири он ҳамаи рад ҷҳмёнаст , ва гуфт Мустафо ( с ) шоҳид онаст : кأни анноси лами исмъўои алқуръони ҳайни смъўаҳи ман арраҳмони итлўаҳи алайҳим .

ذلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ حقیقت تلاوت اتّباع است، یعنی که خواننده لفظ بر پی لفظ می‌دارد و «حق تلاوت» چنان که آنجا گفت یَتْلُونَهُ حَقَّ تِلاوَتِهِ آنست که تدبر و تتبع معنی بر پی لفظ دارد، و بمقتضی آن کار کند، و خدای عزّ و جل در قرآن جایها اضافت تلاوت و قراءة با خود کرد از آن در قرآن فراوان است. و ظاهر آن همه رد جهمیان است، و گفت مصطفی (ص) شاهد آنست: کأن الناس لم یسمعوا القرآن حین سمعوه من الرحمن یتلوه علیهم.

Злки нтлўаҳи алейк ман алоёт маънӣ онаст ки : ин қиссаи исоу Марям ки мо бар ту хондем аз ъломоти рисолату бурҳони набувват туаст ё Муҳамад , ки он хабарҳо ғайбаст ки на бмшоҳдти дида ва на аз китобии брхўондаҳ эй , балки мо туро аз он хабари додем ва аз зикри ҳаким « яъне лавҳи маҳфӯз » бо ту бигуфтем : «у аллўҳи алмҳФўзи муъаллақи болърши ман дарраи бизоء » ва гуфтаанд ки : « зикри ҳаким » қуръонаст , ?фонаи алмҳкми ман алботлу ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи таъолӣ : китоби أҳкмти оёта .

ذلِکَ نَتْلُوهُ عَلَیْکَ مِنَ الْآیاتِ معنی آنست که: این قصه عیسی و مریم که ما بر تو خواندیم از علامات رسالت و برهان نبوت تو است یا محمد، که آن خبرها غیب است که نه بمشاهدت دیده و نه از کتابی برخوانده‌ای، بلکه ما ترا از آن خبر دادیم و از ذکر حکیم «یعنی لوح محفوظ» با تو بگفتیم: «و اللّوح المحفوظ معلّق بالعرش من درّة بیضاء» و گفته‌اند که: «ذکر حکیم» قرآن است، فانه المحکم من الباطل و هو المشار الیه بقوله تعالی: کِتابٌ أُحْکِمَتْ آیاتُهُ.