Қавлаи таъолӣ : إн мисли исо ъанд аллоҳи кмсли одами сабаби нузули ин оят онаст ки : тарсоёни Наҷрон , Сайиду оқибу усқуфу асҳоб эшон омаданд бар Мустафо ( с ) ва гуфтанд : « мо лаки таштами соҳбно » чаҳ будаст туро ки соҳиби моро носазо май гӯйӣ , яъне исо ( ъ ) . Расӯл гуфт : он чаҳ носазост ки ман вайро гуфтам ? гуфтанд : май гӯйӣ ки вай бандааст . Гуфт : « аҷали ҳўи абди аллоҳу расӯлау клмтаҳи илқоҳо илои Марями алъзроءи албтўл . »

قوله تعالی: إِنَّ مَثَلَ عِیسی‌ عِنْدَ اللَّهِ کَمَثَلِ آدَمَ سبب نزول این آیت آنست که: ترسایان نجران، سید و عاقب و اسقف و اصحاب ایشان آمدند بر مصطفی (ص) و گفتند: «ما لک تشتم صاحبنا» چه بودست ترا که صاحب ما را ناسزا می‌گویی، یعنی عیسی (ع). رسول گفت: آن چه ناسزاست که من وی را گفتم؟ گفتند: می‌گویی که وی بنده است. گفت: «اجل هو عبد اللَّه و رسوله و کلمته القاها الی مریم العذراء البتول.»

Эшон чун ин сухан шуниданд ҳама дар хашм шуданд ва кроҳит намуданд , гуфтанд : « ҳилли раъйати ансонои қти ман ғайри аб ? » ҳаргизи ҳеҷ мардум дидӣ ки бепадар бошад ?

ایشان چون این سخن شنیدند همه در خشم شدند و کراهیت نمودند، گفتند: «هل رأیت انسانا قط من غیر اب؟» هرگز هیچ مردم دیدی که بی‌پدر باشد؟

Агар чунинаст ки ту май гӯйии мисоли ин бо мо намой ! раби Алъоламин бҷўоби эшону ҳуҷҷат бар эшон ин оят фиристод , гуфт : қиёси халқи исо ( ъ ) бепадар ҳамчун қиёси халқи одам бепадар ва бемодараст .

اگر چنین است که تو می‌گویی مثال این با ما نمای! رب العالمین بجواب ایشان و حجت بر ایشان این آیت فرستاد، گفت: قیاس خلق عیسی (ع) بی‌پدر همچون قیاس خلق آدم بی‌پدر و بی‌مادر است.

إн мисли исо ъанд аллоҳ мегуяд сону сифати исои бнздики худо ва дар ҳукми вай ҳамчун сону сифат одамаст . Одамро аз хоки бёФриду қолаби ваии бсохт ,у рӯзгории он ҷасад бе рӯҳи миёни Маккау тоӣФи чунон ки дар хабараст бгзошт , он гуҳи он ҷасадро гуфт ки : эй одам бош башарии зинда гуё , на падар буд на модар , ҳамчунин бодро гуфт : исо бош , падар на буду модар буд , яъне дар тхлиқи бнздики аллоҳ дар қудрат ӯ ҳар ду якеанд . Чунон ки офариниши одам бепадару модар бар вай дшхўор набӯд , офариниши исо ( ъ ) бепадар дшхўор набӯд .

إِنَّ مَثَلَ عِیسی‌ عِنْدَ اللَّهِ میگوید سان و صفت عیسی بنزدیک خدا و در حکم وی همچون سان و صفت آدم است. آدم را از خاک بیافرید و قالب وی بساخت، و روزگاری آن جسد بی‌روح میان مکّه و طائف چنان که در خبر است بگذاشت، آن گه آن جسد را گفت که: ای آدم باش بشری زنده گویا، نه پدر بود نه مادر، همچنین باد را گفت: عیسی باش، پدر نه بود و مادر بود، یعنی در تخلیق بنزدیک اللَّه در قدرت او هر دو یکی‌اند. چنان که آفرینش آدم بی‌پدر و مادر بر وی دشخوار نبود، آفرینش عیسی (ع) بی‌پدر دشخوار نبود.

Алҳақ ман рбк мегуяд : ончӣ бо ту гуфтем аз қиссау хабари исо дурустасту рост ,у пайғом аз худованди ту , ва ҳақ инасту рост ки худо гуфт , на он ки тарсоён гуфтанд дар кори исо . Ва раво бошад ки алҳақ ибтидо ниҳанд ва ман рбки хабари ибтидо ,у маънӣ он бошад ки : алҳақ фии злки бали фии аломўри кулҳо мо икўни масдараи ман аллоҳи ъзу ҷл .

الْحَقُّ مِنْ رَبِّکَ میگوید: آنچه با تو گفتیم از قصه و خبر عیسی درست است و راست، و پیغام از خداوند تو، و حق اینست و راست که خدا گفت، نه آن که ترسایان گفتند در کار عیسی. و روا باشد که الْحَقُّ ابتدا نهند و مِنْ رَبِّکَ خبر ابتدا، و معنی آن باشد که: الحق فی ذلک بل فی الامور کلها ما یکون مصدره من اللَّه عز و جل.

Флои ткни ман алммтрин ҳар чанд ки зоҳири ин хитоб бо Мустафо ( с )аст , аммо мақсади ин хитоби умум умматаст , яъне шумо ки уммати мҳмдоид бшк мабошед ки мисли исои ҳам чун мисли одамаст ва дар гумони миФтид , чунон ки тарсоён дар гумони афтоданд ва ин мисл напазируфтанд .

فَلا تَکُنْ مِنَ الْمُمْتَرِینَ هر چند که ظاهر این خطاب با مصطفی (ص) است، اما مقصد این خطاب عموم امّت است، یعنی شما که امّت محمداید بشک مباشید که مثل عیسی هم چون مثل آدم است و در گمان میفتید، چنان که ترسایان در گمان افتادند و این مثل نپذیرفتند.

Фмни ҳоҷки фӣаи маънии мҳоҷаҳу муҳоқаи ҳуҷҷат оварданасту хештанро ҳақи намӯдан . Мегуяд : ҳар ки бо ту ҳуҷҷати орад дар кори исо ,у ончӣ аллоҳ гуфт ва баён кард напазирад , ман баъди мо ҷоءки ман алълми пас аз онкӣ аз худои бтў пайғом омад ,у бдонстӣ ки исои бандаи худо буду расӯли вай . Фқли тъолўои эшонро гӯй , яъне тарсоёни Наҷрону меҳтарони эшон Сайиду оқиб ки бо ту хусумат мекарданд , тъолўои ндъи أбноءноу أбноءкми бёӣид то хонем мо писарони хеш ва шумо писарони хеш , ва мо занони хеш ва шумо занони хеш , ва мо худ бхўиштн ва шумо худ бхўиштн , он гуҳ мбоҳлт кунем . Мбоҳлти он буд ки ду тан ё ду қавм бакӯшаш мстқсии якдигарро бнФриннд , ва аз худои ъзу ҷл лаънат хоҳанд аз ду қавм бар онкӣ дрўғзнонанд . Ва бҳлаҳ номӣаст лаънатро , мбоҳлту тбоҳлу абтҳол дар луғат якеанд . Ва тафсири абтҳоли худ дар ақаб лафз бигуфт . Фнҷъли лаънати аллоҳи алии алкозбин . Гуфтаанд ки : рӯзи мбоҳлти рӯзи бист ва якум аз моҳи зии алҳҷаҳ буд .

فَمَنْ حَاجَّکَ فِیهِ معنی محاجّه و محاقّه حجت آوردن است و خویشتن را حق نمودن. میگوید: هر که با تو حجت آرد در کار عیسی، و آنچه اللَّه گفت و بیان کرد نپذیرد، مِنْ بَعْدِ ما جاءَکَ مِنَ الْعِلْمِ پس از آنکه از خدا بتو پیغام آمد، و بدانستی که عیسی بنده خدا بود و رسول وی. فَقُلْ تَعالَوْا ایشان را گوی، یعنی ترسایان نجران و مهتران ایشان سیّد و عاقب که با تو خصومت میکردند، تَعالَوْا نَدْعُ أَبْناءَنا وَ أَبْناءَکُمْ بیائید تا خوانیم ما پسران خویش و شما پسران خویش، و ما زنان خویش و شما زنان خویش، و ما خود بخویشتن و شما خود بخویشتن، آن گه مباهلت کنیم. مباهلت آن بود که دو تن یا دو قوم بکوشش مستقصی یکدیگر را بنفرینند، و از خدای عزّ و جلّ لعنت خواهند از دو قوم بر آنکه دروغزنان‌اند. و بهلة نامیست لعنت را، مباهلت و تباهل و ابتهال در لغت یکی‌اند. و تفسیر ابتهال خود در عقب لفظ بگفت. فَنَجْعَلْ لَعْنَتَ اللَّهِ عَلَی الْکاذِبِینَ. گفته‌اند که: روز مباهلت روز بیست و یکم از ماه ذی الحجّه بود.

Мустафо ( с ) бсҳро шуд . Он рӯзи дасти ҳасан ( ъ ) гирифтау ҳусайн ( ъ )ро дар бар нишонда ,у Фотима ( ъ ) аз пас мерафт ,у алӣ ( ъ ) аз пас эшон . Ва Мустафо ( с ) эшонро гуфт : чун ман дуо кунам шумо омини гўӣид . Донишмандону меҳтарони тарсоён чун эшонро бсҳрои диданд бар он сифат , бтрсиднд ,у омро насиҳат карданд ва гуфтанд : ё қавм ! ано нарай вҷўҳои луи сأлўои аллоҳи ъзу ҷли ани изили ҷблои ман маконаи лозолаҳ , Флои тбтҳлўои Фтҳлкўоу лои ибқии алии ваҷҳи аларзи насронии илои явми алқёмаҳ . » тарсоёни он суханон аз меҳтарон хеш бишуниданд ҳамаи бтрсиднд , ва аз мбоҳлт боз истоданду талаб сулҳ карданду ҷузяти бпзирФтнд , бонкаҳ ҳар соли ду ҳазор ҳалаи бидиҳанд , ҳазор дар моҳи сифр ва ҳазор дар моҳи раҷаб . Мустафо ( с ) бо эшон дар он сулҳи баст . Он гуҳи расӯл худо гуфт :у алзии нафасии бедаи луи тлоънўои лмсхўои қрдаҳу хнозир ,у лозтрми алайҳими алўодӣ норо ,у лостأсли аллоҳи Наҷрону аҳла ҳатто алтири алии алшҷр ,у лмои ҳоли алҳўли алии алнсории каллаам ҳатто ҳлкўо .

مصطفی (ص) بصحرا شد. آن روز دست حسن (ع) گرفته و حسین (ع) را در بر نشانده، و فاطمه (ع) از پس میرفت، و علی (ع) از پس ایشان. و مصطفی (ص) ایشان را گفت: چون من دعا کنم شما آمین گوئید. دانشمندان و مهتران ترسایان چون ایشان را بصحرا دیدند بر آن صفت، بترسیدند، و عام را نصیحت کردند و گفتند: یا قوم! انّا نری وجوها لو سألوا اللَّه عزّ و جلّ ان یزیل جبلا من مکانه لازاله، فلا تبتهلوا فتهلکوا و لا یبقی علی وجه الارض نصرانی الی یوم القیامة.» ترسایان آن سخنان از مهتران خویش بشنیدند همه بترسیدند، و از مباهلت باز ایستادند و طلب صلح کردند و جزیت بپذیرفتند، بآنکه هر سال دو هزار حلّه بدهند، هزار در ماه صفر و هزار در ماه رجب. مصطفی (ص) با ایشان در آن صلح بست. آن گه رسول خدا گفت: و الذی نفسی بیده لو تلاعنوا لمسخوا قردة و خنازیر، و لاضطرم علیهم الوادی نارا، و لاستأصل اللَّه نجران و اهله حتی الطیر علی الشجر، و لما حال الحول علی النصاری کلهم حتی هلکوا.

Қавла : إни ҳозои лаҳви алқсс алҳақ , ва мо ман إлаҳи إлои аллоҳ эй ани алзии аўҳинои алики лаҳви алхбр алҳақ ,у ани алмстҳқи ллъбодаҳи ҳўи аллоҳи ъзу ҷли лои ғайр ,у лои ъзу лои ҳукми алои ?ла » . Мегуяд : ин пайғом ки бтў фиристодем аз қиссаи исо ( ъ )у одам ( ъ ) ростасту дуруст , ва гуфт тарсоён дар исои ботил , ки маъбуди ҷузи худои ъз ва ҷл нест ,у иззати ҷузи иззат ӯ нест ,у ҳукми ҷузи ҳукм ӯ нест , он гуҳи таъзимро номи аллоҳ аъодт кард ва гуфт :у إни аллоҳи лаҳви алъзизи алҳким худоӣаст ки кас бо ваии нтоўд ,у худоиро ӯ бшоид ,у фарзанд ва анбоз надорад . Ҳакимаст ки корҳо бҳкмт кунаду адлу ростӣ дар он нигаҳ дорад .

قوله: إِنَّ هذا لَهُوَ الْقَصَصُ الْحَقُّ، وَ ما مِنْ إِلهٍ إِلَّا اللَّهُ ای انّ الّذی اوحینا الیک لهو الخبر الحقّ، و انّ المستحقّ للعبادة هو اللَّه عزّ و جلّ لا غیر، و لا عزّ و لا حکم الّا له». میگوید: این پیغام که بتو فرستادیم از قصه عیسی (ع) و آدم (ع) راست است و درست، و گفت ترسایان در عیسی باطل، که معبود جز خدایی عزّ و جلّ نیست، و عزّت جز عزّت او نیست، و حکم جز حکم او نیست، آن گه تعظیم را نام اللَّه اعادت کرد و گفت: وَ إِنَّ اللَّهَ لَهُوَ الْعَزِیزُ الْحَکِیمُ خدای است که کس با وی نتاود، و خدایی را او بشاید، و فرزند و انباز ندارد. حکیم است که کارها بحکمت کند و عدل و راستی در آن نگه دارد.

Фإни тўлўо агар баргарданд аз мбоҳлт ва напазиранд калимаи ҳақу баёни рост , Фإни аллоҳи алӣами болмФсдини он баргаштан эшон бар худоӣ пӯшида нест , медонад аз халқи хеш ки табоҳи кору бад кирдор кист ,у фардои ҷзоء вай диҳад бсзоءи вай .

فَإِنْ تَوَلَّوْا اگر برگردند از مباهلت و نپذیرند کلمه حق و بیان راست، فَإِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِالْمُفْسِدِینَ آن برگشتن ایشان بر خدای پوشیده نیست، میداند از خلق خویش که تباه کار و بد کردار کیست، و فردا جزاء وی دهد بسزاء وی.

Қул ё أҳли алкитоби ин хитоби ҳам бтрсоён Наҷронаст . Қтодаҳ ва рабиъ гуфтанд ки : аҳли китоби ӣнҷои ҷуҳудони Мадинау тарсоёни Наҷрон баҳаманд ки ҷое дигари эшонро дар зм фароҳам гирифт , гуфт : атхзўои أҳборҳму рҳбонҳми أрбобои ман дуни аллоҳ . . . Алоиаҳ .

قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ این خطاب هم بترسایان نجران است. قتاده و ربیع گفتند که: اهل کتاب اینجا جهودان مدینه و ترسایان نجران بهم‌اند که جایی دیگر ایشان را در ذمّ فراهم گرفت، گفت: اتَّخَذُوا أَحْبارَهُمْ وَ رُهْبانَهُمْ أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ... الآیة.

Қавла : тъолўои إлии калимаи сўоءи ин калимаи сўоء , калима « лои илоҳи алои аллоҳ »аст , яъне ки мардум бояд ки дар он яксон бошанд дар обидӣ . Муфассирон гуфтанд : ин ояти бҷўоби он ҷуҳудон омад ки гуфтанд : ё Муҳамад ( с ) ту аз мо он мехоҳӣ ки мо туро бхдоиӣ гирем чунон ки тарсоёни исо ( ъ )ро гирифтанду бҷўоби он тарсоён гуфтанд : ё Муҳамад ( с ) аз мо он мехоҳӣ ки дар ту он гўӣим ки ҷуҳудон дар ъзир гуфтанд .

قوله: تَعالَوْا إِلی‌ کَلِمَةٍ سَواءٍ این کلمه سواء، کلمه «لا اله الا اللَّه» است، یعنی که مردم باید که در آن یکسان باشند در عابدی. مفسران گفتند: این آیت بجواب آن جهودان آمد که گفتند: یا محمد (ص) تو از ما آن میخواهی که ما ترا بخدایی گیریم چنان که ترسایان عیسی (ع) را گرفتند و بجواب آن ترسایان گفتند: یا محمد (ص) از ما آن میخواهی که در تو آن گوئیم که جهودان در عزیر گفتند.

Раб Алъоламин гуфт : эшонро гӯии тъолўои إлии калимаи сўоءи бинноу бинкм أло наабд إлои аллоҳи бёӣид ки ҷузи худоиро напарастем ,у ҷуз ӯро ибодат накунем .

رب العالمین گفت: ایشان را گوی تَعالَوْا إِلی‌ کَلِمَةٍ سَواءٍ بَیْنَنا وَ بَیْنَکُمْ أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ بیائید که جز خدای را نپرستیم، و جز او را عبادت نکنیم.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : лои ттрؤнии комаи атрأти алнсории ибни Марями Фонмои анои абд , Фқўлўо : абди аллоҳу расӯла » . Ва антлқти вФд банӣ омири ило алнабӣ ( с ) Фқолўои анати сиднои Фқол : алсиди аллоҳи Фқолўои аФзлноу аъзмнои тўло . Фқол : « қўлўои қўлкм ӯ баъзи қўлкму лои истҷринкми алшитон »

روی انّ النّبی (ص) قال: لا تطرؤنی کما اطرأت النّصاری ابن مریم فانّما انا عبد، فقولوا: عبد اللَّه و رسوله». و انطلقت وفد بنی عامر الی النبی (ص) فقالوا انت سیدنا فقال: السید اللَّه فقالوا افضلنا و اعظمنا طولا. فقال: «قولوا قولکم او بعض قولکم و لا یستجرینّکم الشّیطان»

Ва ло наширк ба шиӣои ин калимаи ҳамон Фоӣдаҳ дод ки أло наабд إло аллоҳ дод ,у зиёдаи Фоӣдаҳи дарин калима онаст ки ибодати худои сӯрати бандад бо баъзе ширк . Чунон ки раби Алъоламин ҷой дигар гуфт : ва мо иؤмни أксрҳми биллоҳи إло ва ҳам мшркўн .

وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً این کلمه همان فائده داد که أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ داد، و زیادة فائده درین کلمه آنست که عبادت خدا صورت بندد با بعضی شرک. چنان که رب العالمین جای دیگر گفت: وَ ما یُؤْمِنُ أَکْثَرُهُمْ بِاللَّهِ إِلَّا وَ هُمْ مُشْرِکُونَ.

Ва Мустафо ( с ) гуфт : алшрки ахФии Фикми ман дбиби алнмли алии алсхраҳи алсмоءи фии аллилаҳи алзлмоء » , пас أло наабд إлои аллоҳи ишорат бтўҳид дорад , ва ло наширк ба шиӣои ишорати бохалос .

و مصطفی (ص) گفت: الشّرک اخفی فیکم من دبیب النّمل علی الصّخرة الصّمّاء فی اللّیلة الظّلماء»، پس أَلَّا نَعْبُدَ إِلَّا اللَّهَ اشارت بتوحید دارد، وَ لا نُشْرِکَ بِهِ شَیْئاً اشارت باخلاص.

Ва лои итхзи бъзно баъзан أрбобои ман дуни аллоҳи ин ҳам тафсири калима сўоءаст , яъне ки ҳеҷ кас аз мо касеро бхдоиӣ нагирад , ва худоӣ нахонд , на аҳли тавроти ъзирро ва на аҳли Инҷил , исоро . Ва на каси ботил аз мбтли бипазирад . Ва гуфтаанд : дар маънии лои итхзи бъзно баъзан أрбобои ман дуни аллоҳ эй лои нтиъи фии мъсиаҳи аллоҳи аҳдо , яъне дар маъсияти худои ҳеҷ касро фармон набарем , ки ҳар ки дар маъсияти худои махлуқиро фармон барад ҳамчунонаст ки ҷузи худоиро касеро саҷдаи барад ва ӯро бхдоиӣ гирифт . Мустафо ( с ) гуфт : « ман атоъи мхлўқои Фкأнмои сҷди саҷдаи лғири аллоҳ » .

وَ لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ این هم تفسیر کلمه سَواءٍ است، یعنی که هیچ کس از ما کسی را بخدایی نگیرد، و خدای نخواند، نه اهل تورات عزیر را و نه اهل انجیل، عیسی را. و نه کس باطل از مبطل بپذیرد. و گفته‌اند: در معنی لا یَتَّخِذَ بَعْضُنا بَعْضاً أَرْباباً مِنْ دُونِ اللَّهِ ای لا نطیع فی معصیة اللَّه احدا، یعنی در معصیت خدا هیچ کس را فرمان نبریم، که هر که در معصیت خدا مخلوقی را فرمان برد همچنانست که جز خدای را کسی را سجده برد و او را بخدایی گرفت. مصطفی (ص) گفت: «من اطاع مخلوقا فکأنّما سجد سجدة لغیر اللَّه».

Фإни тўлўои Фқўлўои ашҳдўо . . . Алоиаҳи ин хитоб бо Мустафо ( с )аст ва бо уммати вай . Мегуяд : « агар эшон аз иҷобат баргарданд шумо гўӣид ки мо мслмонониму худоиро якто ва беҳамто гӯйонем . Агар касе гуяд : ин оят бар сиблат ҳуҷҷат оварад бар эшон , ва дарин чаҳ ҳуҷҷатаст ки гуфт : Фإни тўлўои Фқўлўои ашҳдўо . . . ? ҷавоб онаст ки раби Алъоламин моро дарин ояти адаби мҳоҷт дар омухт , ва баён кард ки муонидро баъд аз онкии ҳуҷҷат бар ваии лозими гашту ҳақ бар вай зоҳир шуд , ва ҳам чунон ъинод менамояд , роҳ онаст ки аз вай баргарданду млоҷт дар мҳоҷт вай бигузоранд .

فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا... الآیة این خطاب با مصطفی (ص) است و با امت وی. میگوید: «اگر ایشان از اجابت برگردند شما گوئید که ما مسلمانانیم و خدای را یکتا و بی‌همتا گویانیم. اگر کسی گوید: این آیت بر سبیل حجت آورد بر ایشان، و درین چه حجت است که گفت: فَإِنْ تَوَلَّوْا فَقُولُوا اشْهَدُوا...؟ جواب آنست که رب العالمین ما را درین آیت ادب محاجّت در آموخت، و بیان کرد که معاند را بعد از آنکه حجّت بر وی لازم گشت و حق بر وی ظاهر شد، و هم چنان عناد مینماید، راه آنست که از وی برگردند و ملاجّت در محاجّت وی بگذارند.

Ва фии алхбри ан алнабӣ ( с ) кутуби ктобои илои қайсару дуоаи илои алислом , Фқол : « ман Муҳамади расӯли аллоҳи илои ҳрқли азими алрўми саломи алии ман атбъи алҳдӣ . Аммо баъд , Фонои адъўки илои алисломи аслми тслм , аслми иؤтки аллоҳи аҷрки мртини ?фони тавлияти ?фони алейк асми алорисиин . ё аҳли алкитоби тъолўои илои калимаи сўоءи бинноу бинкм . .

و فی الخبر انّ النبی (ص) کتب کتابا الی قیصر و دعاه الی الاسلام، فقال: «من محمد رسول اللَّه الی هرقل عظیم الروم سلام علی من اتّبع الهدی. امّا بعد، فانّا ادعوک الی الاسلام اسلم تسلم، اسلم یؤتک اللَّه اجرک مرّتین فان تولّیت فانّ علیک اثم الاریسیّین. یا اهل الکتاب تعالوا الی کلمة سواء بیننا و بینکم..

Илои охири алоиаҳ » .

الی آخر الآیة».