Қавлаи таъолӣ :у лои тؤмнўои إлои лмни табаъи динкми алоиаҳ . . . Ин ояти ҳам дар шаън ҷуҳудонаст ,у ҳикоят аз қавли эшон ки якдигарро васият карданд ва гуфтанд :у лои тؤмнўо эй лои тсдқўоу лои тФрқўо б أни иؤтии أҳд мисли мо أўтитми ман алълму алкитобу алҳкмаҳу алҳҷаҳу алмну алслўӣу алФзоӣлу алкромот , إлои лмни табаъи динкми алиҳўдиаҳ ,у қоми бшроӣъаҳ ,у слии илои қблткм . Мегуяд : иқрори мдҳид ва устувор мадоред ки касеро он фазоъилу каромоту илм ва ҳикмат диҳанд ки шуморо доданд , магар касе ки ҳам дайн ва ҳам кеш шумо бошад . Ибни касӣри أни иؤтии أҳд ммдўд хонд бар маънии истифҳом . Яъне ки : ҳаргиз буд ки ӯро он диҳанд ки шуморо доданд ? ва аз шўоз қроءаҳаст « ани иؤти аҳад » бксри алиф , ва маънӣ онаст ки : ҳеҷ касро ҷуз аз ҳам дайнони хеши устувори мгирид , агар касеро чунон диҳанд ки шуморо доданд . Ва дарин ҳамаи вуҷӯҳи ин « аҳад » Муҳамад ( с )аст ва ин « мо » таврот ,аст ва он « мисли » қуръон , ва ончӣ гуфт : қул إни алҳдии ҳудои аллоҳ оризаст дар миён гуфт ҷуҳудон ,у маънии он ради ҷҳўдонст , ва такзиб гуфт эшон . Яъне ки он илму ҳикмату дайну ҳидоят ки даъвӣ мекунед , на он шумоаст ки он худосту ътоء вайаст , онро диҳад ки худ хоҳад .

قوله تعالی: وَ لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ الآیة... این آیت هم در شأن جهودان است، و حکایت از قول ایشان که یکدیگر را وصیّت کردند و گفتند: وَ لا تُؤْمِنُوا ای لا تصدّقوا و لا تفرّقوا ب أَنْ یُؤْتی‌ أَحَدٌ مِثْلَ ما أُوتِیتُمْ من العلم و الکتاب و الحکمة و الحجّة و المنّ و السّلوی و الفضائل و الکرامات، إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ الیهودیّة، و قام بشرائعه، و صلّی الی قبلتکم. میگوید: اقرار مدهید و استوار مدارید که کسی را آن فضائل و کرامات و علم و حکمت دهند که شما را دادند، مگر کسی که هم دین و هم کیش شما باشد. ابن کثیر أَنْ یُؤْتی‌ أَحَدٌ ممدود خواند بر معنی استفهام. یعنی که: هرگز بود که او را آن دهند که شما را دادند؟ و از شواذّ قراءة است «ان یؤت احد» بکسر الف، و معنی آنست که: هیچ کس را جز از هم دینان خویش استوار مگیرید، اگر کسی را چنان دهند که شما را دادند. و درین همه وجوه این «احد» محمد (ص) است و این «ما» تورات، است و آن «مثل» قرآن، و آنچه گفت: قُلْ إِنَّ الْهُدی‌ هُدَی اللَّهِ عارض است در میان گفت جهودان، و معنی آن ردّ جهودانست، و تکذیب گفت ایشان. یعنی که آن علم و حکمت و دین و هدایت که دعوی میکنید، نه آن شما است که آن خداست و عطاء وی است، آن را دهد که خود خواهد.

أў иҳоҷўкм ъанд рбкми ин ҳам аз сухан ҷуҳудонаст , яъне :у лои тؤмнўои бон иҳоҷўкм ъанд рбкм , лонкми асҳ дино манеҳам , Флои икўни ?лаами алҳҷаҳи алайкум . Мегуяд : устувор мадоред ки эшон фардои бнздики худо бо шумо ҳуҷҷат гиранд , аз баҳри онкии дайни шумо рост тараст ,у ҳуҷҷати шумо қавитар , ва эшонро бар шумо ҳуҷҷат на . Ибн ҷриҳ гуфт : маънӣ оят онаст ки ҷуҳудони сифлаи хешро мегуфтанд ки ҷузи ҳам дайнони хешро тасдиқ макунеду устувори мгирид . Набояд ки касе дигарро он диҳанд ки шуморо доданд , пас чаҳ фазл буд шуморо бар эшон , чун эшон он донанд ки шумо донед ? ва он гуҳи фардои бнздики худо бо шумо ҳуҷҷат гиранд ва гӯйанд : дайн мо шинохтеду бдрстии он иқрор додед , макунед эшонро тасдиқ то имрӯзи бълм чун шумо набошанд ,у фардои бнздики худо бар шумо ҳуҷҷат наёранд . Пас раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт радои алайҳиму ткзибои ?лаам . Қул إни алФзли беди аллоҳи иؤтиаҳи ман ишоء . эй Муҳамад ( с ) , гӯии эшонро ки афзӯнӣ дар илму ҳикмат , ва ин фазлу каромат дар яд худоаст , он касро диҳад ки худ хоҳад .

أَوْ یُحاجُّوکُمْ عِنْدَ رَبِّکُمْ این هم از سخن جهودان است، یعنی: و لا تؤمنوا بان یحاجّوکم عند ربّکم، لانّکم اصحّ دینا منهم، فلا یکون لهم الحجّة علیکم. میگوید: استوار مدارید که ایشان فردا بنزدیک خدا با شما حجّت گیرند، از بهر آنکه دین شما راست ترست، و حجّت شما قوی‌تر، و ایشان را بر شما حجّت نه. ابن جریح گفت: معنی آیت آنست که جهودان سفله خویش را میگفتند که جز هم دینان خویش را تصدیق مکنید و استوار مگیرید. نباید که کسی دیگر را آن دهند که شما را دادند، پس چه فضل بود شما را بر ایشان، چون ایشان آن دانند که شما دانید؟ و آن گه فردا بنزدیک خدا با شما حجّت گیرند و گویند: دین ما شناختید و بدرستی آن اقرار دادید، مکنید ایشان را تصدیق تا امروز بعلم چون شما نباشند، و فردا بنزدیک خدا بر شما حجّت نیارند. پس ربّ العالمین بجواب ایشان گفت ردّا علیهم و تکذیبا لهم. قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللَّهِ یُؤْتِیهِ مَنْ یَشاءُ. ای محمد (ص)، گوی ایشان را که افزونی در علم و حکمت، و این فضل و کرامت در ید خدا است، آن کس را دهد که خود خواهد.

Ихтси брҳмтаҳи ман ишоءи раҳмати ӣнҷои қуръон ва исломаст бар қавли ибни аббос , ва набувватаст бар қавли рабиъу ҳасану муҷоҳид . Ва гуфтаанд ки : « ҳасанӣ »аст дар он оят ки гуфт : إни аллазӣнаи сабқати ?лаами мнои алҳснӣ . Ва гуфтаанд ки : ин раҳмат ки қавмиро махсӯс аст онаст ки хавоси бандагони худро бҳқоӣқу лтоӣФи сухани худ роҳ намӯд , то бтўқиру таъзими фарои сар он шуданд ,у ҳамагии хеши фаро он доданд ,у бсмъи ҳақиқат ниюшиданад . Раби алъзти эшонро дар он бстўд ва бипасандед , гуфт :у тъиҳои أзни воъиаҳ ,у илои ҳозои алмънӣ

یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ رحمت اینجا قرآن و اسلام است بر قول ابن عباس، و نبوّت است بر قول ربیع و حسن و مجاهد. و گفته‌اند که: «حسنی» است در آن آیت که گفت: إِنَّ الَّذِینَ سَبَقَتْ لَهُمْ مِنَّا الْحُسْنی‌. و گفته‌اند که: این رحمت که قومی را مخصوص است آنست که خواصّ بندگان خود را بحقائق و لطائف سخن خود راه نمود، تا بتوقیر و تعظیم فرا سر آن شدند، و همگی خویش فرا آن دادند، و بسمع حقیقت نیوشیدند. ربّ العزّت ایشان را در آن بستود و بپسندید، گفت: وَ تَعِیَها أُذُنٌ واعِیَةٌ، و الی هذا المعنی‌

Ашор алнабӣ ( с ) : ани ман алълми кҳиӣаҳи алмкнўни лои иърФаҳи алои алълмоءи биллоҳи ъзу ҷли Фозои нтқўо ба лами инкраҳи алои аҳли алъзаҳи биллоҳи ъзу ҷл .

اشار النبی (ص): انّ من العلم کهیئة المکنون لا یعرفه الّا العلماء باللَّه عزّ و جلّ فاذا نطقوا به لم ینکره الّا اهل العزّة باللَّه عزّ و جلّ.

Ва аллоҳи зўи алФзли алъзим яъне алии алмؤмнин . Ин фазли ҳамон эҳсонаст ки дар он оят гуфт : إни аллоҳи иأмри болъдлу алإҳсон адл онаст ки ато бақадр истеҳқоқ банда диҳад , ва фазл онаст ки бақадр истеҳқоқ бар афзоед ,у бикрами худ фарох бинавозад .

وَ اللَّهُ ذُو الْفَضْلِ الْعَظِیمِ یعنی علی المؤمنین. این فضل همان احسان است که در آن آیت گفت: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ عدل آنست که عطا بقدر استحقاق بنده دهد، و فضل آنست که بقدر استحقاق بر افزاید، و بکرم خود فراخ بنوازد.

Ва ман أҳли алкитоби алоиаҳ . . . Ин оят дар зми қавмии омада аз аҳли китоб ки эшон бо мусулмонон дар мъомлт бдсозӣ мекарданду фоми дайр боз медоданд ,у амонати дайри бози мигзорднд , ва бо эшон хиёнату мъомлти бад раво медоштанд , ва мегуфтанд : мо дар кори араб на мухотабем на мъотб . Ва дар намӯдани азии эшон бузае нмидиднд . Раби Алъоламин ин оят фурӯ фиристод бҷўоби эшон : ва ман أҳли алкитоби ман إни тأмнаҳи бқнтори иؤдаҳ إлик мегуяд : аз аҳли таврот касаст ки агар қнтории моли бомонти наздик вай наҳй он мол бо ту диҳад , ва ин абди аллоҳи бен саломаст ки ҳазор ва дивист аўқиаҳи зари бомонт буи доданд он амонати бшрти хешу змти хеши бози гузорад .

وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ الآیة... این آیت در ذمّ قومی آمده از اهل کتاب که ایشان با مسلمانان در معاملت بدسازی میکردند و فام دیر باز میدادند، و امانت دیر باز میگزاردند، و با ایشان خیانت و معاملت بد روا میداشتند، و میگفتند: ما در کار عرب نه مخاطب‌ایم نه معاتب. و در نمودن اذی ایشان بزه‌ای نمیدیدند. ربّ العالمین این آیت فرو فرستاد بجواب ایشان: وَ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِقِنْطارٍ یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ میگوید: از اهل تورات کس است که اگر قنطاری مال بامانت نزدیک وی نهی آن مال با تو دهد، و این عبد اللَّه بن سلام است که هزار و دویست اوقیه زر بامانت بوی دادند آن امانت بشرط خویش و ذمّت خویش باز گزارد.

Ва манеҳам ман إни тأмнаҳи бдинори лои иؤдаҳи إлики ин яке Фнҳоси бен ъозўроаст , як динори бўдиът бова доданд дар он хиёнат кард . Иؤдаҳу лои иؤдаҳи биҷузами ҳоءи қроءаҳи абӯи Амру Ҳамзау абӯ бикраст . Фроء гуфт : ин мазҳаби баъзе арабаст ки ҷузам дар «ҳо » раво доранд чун мо қабл он мутаҳаррик бошад .

وَ مِنْهُمْ مَنْ إِنْ تَأْمَنْهُ بِدِینارٍ لا یُؤَدِّهِ إِلَیْکَ این یکی فنحاص بن عازورا است، یک دینار بودیعت باو دادند در آن خیانت کرد. یؤده و لا یؤده بجزم هاء قراءة ابو عمرو و حمزه و ابو بکر است. فراء گفت: این مذهب بعضی عرب است که جزم در «ها» روا دارند چون ما قبل آن متحرّک باشد.

إлои мо дамати алайҳи қоӣмо яъне болтқозӣу алмтолбаҳу болоҷтмоъи маъаа , ?фони анзраҳу ахраҳи анкраҳ . Злки бأнҳм эй злки алостҳлолу алхёнаҳи бонуҳуми иқўлўн : лӣси ълинои фии алأмиин сиблатамён дар қуръон арабанд ки эшон қавмӣ буданд бекитоб . Мегуяд : он астҳлолу хиёнати эшон бонст ки мигўинд : дар кори араб бар мо маломат ва итоб нест ,у амволи эшон моро мубоҳаст , ки на ҳам дайн моанд ва на китоби мо эшонро ҳурматӣ исбот карда , раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан кард бончаҳ даъвӣ карданд ки дар китоби мо моли араби моро мубоҳасту бозгрФтни амонати эшон моро равост .

إِلَّا ما دُمْتَ عَلَیْهِ قائِماً یعنی بالتّقاضی و المطالبة و بالاجتماع معه، فان انظره و اخّره انکره. ذلِکَ بِأَنَّهُمْ ای ذلک الاستحلال و الخیانة بانّهم یقولون: لَیْسَ عَلَیْنا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ امّیّان در قرآن عرب‌اند که ایشان قومی بودند بی‌کتاب. میگوید: آن استحلال و خیانت ایشان بآنست که میگویند: در کار عرب بر ما ملامت و عتاب نیست، و اموال ایشان ما را مباح است، که نه هم دین مااند و نه کتاب ما ایشان را حرمتی اثبات کرده، ربّ العالمین ایشان را دروغ‌زن کرد بآنچه دعوی کردند که در کتاب ما مال عرب ما را مباح است و بازگرفتن امانت ایشان ما را رواست.

Гуфт :у иқўлўни алии аллоҳи алкзб ва ҳам иълмўн бар худоӣ медурӯғ гӯйанд ин ҷуҳудон , ки амонат дар ҳамаи миллатҳо ва шариъатҳо боздоднӣ ва гузорданӣаст . Он рӯз ки ин оят фурӯ омад Мустафо ( с ) гуфт : « кизби аъдоءи аллоҳ , мо ман шайъи ءи фии алҷоҳлиаҳи алоу ҳўи таҳти қадамии алои аломонаҳи ?фонҳо мؤдоаҳи илои албру алФоҷр » .

گفت: وَ یَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ بر خدای می دروغ گویند این جهودان، که امانت در همه ملّتها و شریعتها بازدادنی و گزاردنی است. آن روز که این آیت فرو آمد مصطفی (ص) گفت: «کذب اعداء اللَّه، ما من شی‌ء فی الجاهلیة الّا و هو تحت قدمی الّا الامانة فانّها مؤدّاة الی البرّ و الفاجر».

Ва қоли алии бен абии толиб ( ъ ) « адўои аломонаҳу луи илои қотили авлоди алонбёء »

و قال علی بن ابی طالب (ع) «ادّوا الامانة و لو الی قاتل اولاد الانبیاء»

Ва мардӣ аз ибн аббос пурсед ки : моро дар ғзоҳо ки пеш ояд бо аҳли китобу аҳл змт бигузарем , ва бошад ки аз эшон таом бустонему мурғ хона гирем , фатво чаҳ диҳӣ ? ибн аббос гуфт : раво набошад баъд аз адоءи ҷузияи алои бтиб нафас манеҳам , магар ки брзоءу хуши дилӣ эшон бошад . Он гуҳи ин оят бар хонд : злки бأнҳми қолўои лӣси ълинои фии алأмиини сиблат ,у иқўлўни алии аллоҳи алкзб ва ҳам иълмўн .

و مردی از ابن عباس پرسید که: ما را در غزاها که پیش آید با اهل کتاب و اهل ذمّت بگذریم، و باشد که از ایشان طعام بستانیم و مرغ خانه گیریم، فتوی چه دهی؟ ابن عباس گفت: روا نباشد بعد از اداء جزیه الّا بطیب نفس منهم، مگر که برضاء و خوش دلی ایشان باشد. آن گه این آیت بر خواند: ذلِکَ بِأَنَّهُمْ قالُوا لَیْسَ عَلَیْنا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ، وَ یَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ.

Пас раби Алъоламин ончӣ гуфтанд : лӣси ълинои фии алأмиини сиблат бар эшон рад кард ва гуфт : балӣ яъне балии алайҳими сиблати фии злк . Балӣ вақфаст вақфии тамом .

پس ربّ العالمین آنچه گفتند: لَیْسَ عَلَیْنا فِی الْأُمِّیِّینَ سَبِیلٌ بر ایشان رد کرد و گفت: بَلی‌ یعنی بلی علیهم سبیل فی ذلک. بلی وقف است وقفی تمام.

Он гуҳ бар сиблат ибтидо гуфт : ман أўФии бъҳдаҳ , аўФии луғат ҳиҷозасту вФӣ луғат наҷад ,у маънӣ ҳар ду якеаст . Мегуяд : ҳар ки бўФоءи аҳд боз ояд он аҳд ки бар ӯ гирифтанд дар таврот аз имон овардан ба Муҳамад ( с )у устувор гирифтани қуръон , ва гузордан амонат ,у атқӣ . . . Он гуҳ аз куфру хиёнат ва шикастан аҳд бипарҳезед , ҳар ки ин кунад аз муттақеон бошад . Фإни аллоҳи иҳб аламтқин худои муттақеонро дӯст дорад , дарин оят ишоратаст ки раби алъзти ҷуҳудонро бҳичи ваҷҳ дӯст надорад , ки эшон бўФоءи аҳд боз наомаданд , вази маҳорим парҳез накарданд , пас эшонро аз тақво насиб нест , ва он кас ки муттақе нест бҳкми ин оят , аллоҳи дӯст вай нест . Қавла : إни аллазӣнаи иштрўни бъҳди аллоҳу أимонҳми смнои қлилои клбӣ ва ъкрмаҳ гуфтанд : ин ояти ҳам дар шаън ҷуҳудон омад , уламоу аҳбори эшон ки аз рؤсоءу меҳтарони хеш чун каъби ашрафу ҳеи ахтби ришвати мистднд , то кори расӯли худо ( с ) мепӯшида доштанд бар илми хеш ,у табдилу таҳриф дар наъту сифат вай овараданд ,у савгандони бдрўғ дар он ёд мекарданд , ки ин тавротаст ва аз наздик худоаст . Раб Алъоламин гуфт : أўлӣки лои халлоқи ?лаами фии алохраҳи алоиаҳ . . . Ибн ҷриҳ гуфт : сабаби нузули ин ояти он буд ки Ашъаси бен Қайс зиътӣ дошту дайгарӣ бар вай даъвӣ кард бони зиът . Мустафо ( с ) аз ваии байнати хост , гувоҳон надошт . Бар Ашъаси савгандон арз кард . Ашъас ҳиммат кард ки савганд хӯрд . Раби Алъоламин ин оят фурӯ фиристод . Мустафо ( с ) бар вай хонд . Ашъас накӯл кард аз савганд ва гуфт : « ашҳади аллоҳу ашҳдкми ани хасмии содиқ » он зиъти бхсми хеш таслим кард , ва низ аз замини хеш дар он афзуд .

آن گه بر سبیل ابتدا گفت: مَنْ أَوْفی‌ بِعَهْدِهِ، اوفی لغت حجاز است و وفی لغت نجد، و معنی هر دو یکی است. میگوید: هر که بوفاء عهد باز آید آن عهد که بر او گرفتند در تورات از ایمان آوردن به محمد (ص) و استوار گرفتن قرآن، و گزاردن امانت، و اتَّقی‌... آن گه از کفر و خیانت و شکستن عهد بپرهیزید، هر که این کند از متّقیان باشد. فَإِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الْمُتَّقِینَ خدای متّقیان را دوست دارد، درین آیت اشارتست که ربّ العزّت جهودان را بهیچ وجه دوست ندارد، که ایشان بوفاء عهد باز نیامدند، وز محارم پرهیز نکردند، پس ایشان را از تقوی نصیب نیست، و آن کس که متّقی نیست بحکم این آیت، اللَّه دوست وی نیست. قوله: إِنَّ الَّذِینَ یَشْتَرُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَ أَیْمانِهِمْ ثَمَناً قَلِیلًا کلبی و عکرمه گفتند: این آیت هم در شأن جهودان آمد، علماء و احبار ایشان که از رؤساء و مهتران خویش چون کعب اشرف و حیی اخطب رشوت میستدند، تا کار رسول خدا (ص) می‌پوشیده داشتند بر علم خویش، و تبدیل و تحریف در نعت و صفت وی آوردند، و سوگندان بدروغ در آن یاد میکردند، که این تورات است و از نزدیک خدا است. ربّ العالمین گفت: أُولئِکَ لا خَلاقَ لَهُمْ فِی الْآخِرَةِ الآیة... ابن جریح گفت: سبب نزول این آیت آن بود که اشعث بن قیس ضیعتی داشت و دیگری بر وی دعوی کرد بآن ضیعت. مصطفی (ص) از وی بیّنت خواست، گواهان نداشت. بر اشعث سوگندان عرض کرد. اشعث همّت کرد که سوگند خورد. ربّ العالمین این آیت فرو فرستاد. مصطفی (ص) بر وی خواند. اشعث نکول کرد از سوگند و گفت: «اشهد اللَّه و اشهدکم انّ خصمی صادق» آن ضیعت بخصم خویش تسلیم کرد، و نیز از زمین خویش در آن افزود.

Он гуҳи Мустафо ( с ) гуфт : « ман ақттъи ҳақи амрии мусаллами биминаҳи Фқди авҷаби аллоҳи ?лаи алнору ҳарами алайҳи алҷнаҳ » . Фқоли ?лаи раҷулу ани кони шиӣои исиро , Фқол : «у ани кони қзибои ман Арок » .

آن گه مصطفی (ص) گفت: «من اقتطع حقّ امرئ مسلم بیمینه فقد اوجب اللَّه له النّار و حرّم علیه الجنّة». فقال له رجل و ان کان شیئا یسیرا، فقال: «و ان کان قضیبا من اراک».

Ва ани абии ҳрираҳи қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « салосаи лои иклмҳми аллоҳи явми алқёмаҳу лои изкиҳму ?лаам азоб ?илем : раҷули боиъи амомои лои ибоиъаҳи алои ллднё , ани эътоаи минҳои мо ириду фии ?лау алои лами еви ?ла ,у раҷули боиъи рҷлои слъаҳи баъди алъсри ФҳлФи биллоҳи лақади аътии баҳои кзоу кзои Фсдқаҳи Фохзҳоу лами иъти баҳо , қолу раҷули алии фазли моءи болтриқи имнъаҳи ибни алсбил » .

و عن ابی هریرة قال: قال رسول اللَّه (ص): «ثلاثة لا یکلّمهم اللَّه یوم القیامة و لا یزکّیهم و لهم عذاب الیم: رجل بایع اماما لا یبایعه الّا للدنیا، ان اعطاه منها ما یرید و فی له و الّا لم یف له، و رجل بایع رجلا سلعة بعد العصر فحلف باللَّه لقد اعطی بها کذا و کذا فصدّقه فاخذها و لم یعط بها، قال و رجل علی فضل ماء بالطریق یمنعه ابن السبیل».

Ва рӯй : салосаи лои иклмҳми аллоҳи явми алқёмаҳу лои инзри илайҳаму лои изкиҳму ?лаам азоб ?илем , қил ё расӯли аллоҳи ман ҳам хобўоу хсрўо ? Фқол : алмсблу алмнону алмнФқи слътаҳи болҳлФи козбо .

و روی: ثلاثة لا یکلّمهم اللَّه یوم القیامة و لا ینظر الیهم و لا یزکیهم و لهم عذاب الیم، قیل یا رسول اللَّه من هم خابوا و خسروا؟ فقال: المسبل و المنّان و المنفق سلعته بالحلف کاذبا.

Ва рӯй : салосаи лои иклмҳми аллоҳи явми алқёмаҳу лои изкиҳму ?лаам азоб ?илем : шайх зон ,у малики каззоб ,у омили мустакбир .

و روی: ثلاثة لا یکلمهم اللَّه یوم القیامة و لا یزکّیهم و لهم عذاب الیم: شیخ زان، و ملک کذّاب، و عامل مستکبر.

Муфассирон гуфтанд , дар маънӣу лои иклмҳми аллоҳ яъне бкломи исрҳм ,у лои инзри илайҳами назари алрҳмаҳ . Мегуяд : аллоҳ бо эшон сухан нагӯяд , суханӣ ки бон шод шаванд , ва боишон нанигарад баназари раҳмат , аммо баназар схт нигарад , ва бо эшон суханӣ ки ғамнок шаванд ва ббдӣ уфтанд гуяд , ки ҷой дигар гуфтааст : Фўи рбки лнсӣлнҳми أҷмъини ъмои конўои иъмлўн ва дар хабараст ки бо яке гуяд : « алиўми ансоки комаи нситнӣ »

مفسران گفتند، در معنی و لا یکلّمهم اللَّه یعنی بکلام یسرّهم، و لا ینظر الیهم نظر الرّحمة. میگوید: اللَّه با ایشان سخن نگوید، سخنی که بآن شاد شوند، و بایشان ننگرد بنظر رحمت، اما بنظر سخط نگرد، و با ایشان سخنی که غمناک شوند و ببدی افتند گوید، که جای دیگر گفته است: فَوَ رَبِّکَ لَنَسْئَلَنَّهُمْ أَجْمَعِینَ عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ و در خبر است که با یکی گوید: «الیوم انساک کما نسیتنی»

Ва лои изкиҳм ва эшонро тазкия накунанд на дар дунё на дар уқбо . Тазкияи дунё он бошад ки бандаро тавфиқ тоъат диҳад , ва дар ончии салоҳи вай дар онасту басирати вай бон афзоед , иршод кунад . Ва тазкия уқбо онаст ки вайро савоб диҳад ,у бсъодти абади расонад . Ва ин ҳама аз кофарон мамнӯъаст .

وَ لا یُزَکِّیهِمْ و ایشان را تزکیه نکنند نه در دنیا نه در عقبی. تزکیة دنیا آن باشد که بنده را توفیق طاعت دهد، و در آنچه صلاح وی در آنست و بصیرت وی بآن افزاید، ارشاد کند. و تزکیة عقبی آنست که وی را ثواب دهد، و بسعادت ابد رساند. و این همه از کافران ممنوع است.

Он гуҳ гуфт :у ?лаами азоби أлим яъне ки уқубати эшон на худ инаст ки ин кароматҳо аз эшон мамнӯъаст ки бо он азоб дарднокаст .

آن گه گفت: وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ یعنی که عقوبت ایشان نه خود اینست که این کرامتها از ایشان ممنوع است که با آن عذاب دردناک است.

Ва إн манеҳам лФриқои илўўни أлснтҳми болктоби ин ҳам дар шаън ҷуҳудонасту зми эшон . Дар ояти аввали зм эшон кард ббии вафое ва шикастани паймони аллоҳ , ва дарин оят зм кард эшонро бдрўғи гуфтан бар аллоҳ . Мегуяд : аз эшон гуруҳеанд ки забони хеш аз роҳи савоб бар мигрдоннд , ва аз бар хеш чизе мениҳанд ,у набишта Эй месозанд , то шумо пиндоред ки он аз тавротаст .

وَ إِنَّ مِنْهُمْ لَفَرِیقاً یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتابِ این هم در شأن جهودان است و ذمّ ایشان. در آیت اوّل ذمّ ایشان کرد ببی وفایی و شکستن پیمان اللَّه، و درین آیت ذمّ کرد ایشان را بدروغ گفتن بر اللَّه. میگوید: از ایشان گروهی‌اند که زبان خویش از راه صواب بر میگردانند، و از بر خویش چیزی می‌نهند، و نبشته‌ای میسازند، تا شما پندارید که آن از تورات است.

Илўўни أлснтҳми болктоби китоби ӣнҷои фарои сохтау набишта эшонаст на таврот , ҳамон ки ҷой дигар гуфт : Фўили ллзини иктбўни алкитоби бأидиҳм . Аммо он дигари китоб ки гуфт : лтҳсбўаҳи ман алкитоби ин яке тавротаст .

یَلْوُونَ أَلْسِنَتَهُمْ بِالْکِتابِ کتاب اینجا فرا ساخته و نبشته ایشان است نه تورات، همان که جای دیگر گفت: فَوَیْلٌ لِلَّذِینَ یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ. امّا آن دیگر کتاب که گفت: لِتَحْسَبُوهُ مِنَ الْکِتابِ این یکی تورات است.

Раб Алъоламин гуфт : ва мо ҳўи ман алкитоби он китоби аввал на ин китоб сонӣаст .

ربّ العالمین گفت: وَ ما هُوَ مِنَ الْکِتابِ آن کتاب اول نه این کتاب ثانی است.

Яъне ки он дурӯғ бар сохтаи эшон , на таврот манзиласт .

یعنی که آن دروغ بر ساخته ایشان، نه تورات منزلست.

То ӣнҷо бтъриз гуфтанду бтъриз ҷавоб шуниданд , он гуҳи бошкоро ва тасреҳ гуфтанд : ҳў ман ъанд аллоҳ . Раби Алъоламин бтсриҳи ҷавоб эшон дод : « ва мо ҳў ман ъанд аллоҳ » , то маълум гардад ки эшон ҳам бтъриз ва ҳам бтсриҳ бар худоӣ дурӯғ мегуфтанд .

تا اینجا بتعریض گفتند و بتعریض جواب شنیدند، آن گه بآشکارا و تصریح گفتند: هُوَ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. ربّ العالمین بتصریح جواب ایشان داد: «و ما هو من عند اللَّه»، تا معلوم گردد که ایشان هم بتعریض و هم بتصریح بر خدای دروغ میگفتند.

Ва дарин сухан далолатаст ки дурӯғи гуфтани бтъризи ҳам чун дурӯғи гуфтан бтсриҳаст , ҳар ду нописандидау накӯҳида .

و درین سخن دلالت است که دروغ گفتن بتعریض هم چون دروغ گفتن بتصریح است، هر دو ناپسندیده و نکوهیده.

Он гуҳ гуфт : «у иқўлўни алии аллоҳи алкзб ва ҳам иълмўн » яъне ки на худ ин дурӯғ гуфтанд ки дарин оятаст ки эшон дар умуми аҳволу авқот бар худои дурӯғи мигўинд , ва худ майдонанд ки дурӯғ занонанд . Пас дар он дурӯғ на мъзўроннд ки на аз гумонаст балки бқсд ва тааммуд эшонаст . Ва қади қоли аллоҳи таъолии Фмни أзлми ммни кизби алии аллоҳу кизби болсдқи إзи ҷоءаҳу қол алнабӣ ( с ) : « ман кизби алии мтъмдои Флитбўأи мақъадаи ман алнор » .

آن گه گفت: «وَ یَقُولُونَ عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ وَ هُمْ یَعْلَمُونَ» یعنی که نه خود این دروغ گفتند که درین آیت است که ایشان در عموم احوال و اوقات بر خدای دروغ میگویند، و خود میدانند که دروغ زنان‌اند. پس در آن دروغ نه معذورانند که نه از گمانست بلکه بقصد و تعمّد ایشانست. و قد قال اللَّه تعالی فَمَنْ أَظْلَمُ مِمَّنْ کَذَبَ عَلَی اللَّهِ وَ کَذَّبَ بِالصِّدْقِ إِذْ جاءَهُ و قال النّبیّ (ص): «من کذب علیّ متعمّدا فلیتبوّأ مقعده من النّار».