Қавлаи таъолӣ :у лои тؤмнўои إлои лмни табаъи динкми баъзе муфассирон гуфтанд : ин хитоби худоӣ бо мусулмононаст , ва навохт аҳли маърифат ва имонаст ,у миннат ниҳодани худоӣ дар дайни ислом бар эшонаст . Ва он гуҳи ин хитобро ду тариқаст : аз як рӯй хитобаст бо оммаи муъминони ин уммат , ва аз як рӯй хитоби ъорФонсту хавоси аҳли тариқат . Ваҷҳ аввал онаст ки : ё мъшри алмуслимӣн гумон мабаред ва устувор мадоред ки касеро он диҳанд ки шуморо доданд , чун дайни исломи динӣ на , ва шуморо доданд . Чун қуръони китобӣ на , ва шуморо доданд . Чун Муҳамад ( с ) пайғомбарӣ на , ва шумо рост . Чун каъбаи қиблае на , ва шумо рост . Чун моҳи рамазони моҳӣ на , ва шумо рост . Чун рӯзи одинаи рӯзӣ на , ва шумо рост . Ҳамаи шаръҳо мансӯхи шаръи шумоу ҳамаи ақдҳо мансӯхи ақди шумо , ҳамаи камоли дайну шариъату ҷамоли ҳақиқату тариқат дар аҳди шумо . Ва злки фии қавлаи таъолӣ : алиўми أкмлти лаками динкму أтммти алайкуми неъматӣу разӣати лаками алإсломи дино .

قوله تعالی: وَ لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ بعضی مفسّران گفتند: این خطاب خدای با مسلمانان است، و نواخت اهل معرفت و ایمانست، و منّت نهادن خدای در دین اسلام بر ایشان است. و آن گه این خطاب را دو طریق است: از یک روی خطابست با عامّه مؤمنان این امّت، و از یک روی خطاب عارفانست و خواصّ اهل طریقت. وجه اوّل آنست که: یا معشر المسلمین گمان مبرید و استوار مدارید که کسی را آن دهند که شما را دادند، چون دین اسلام دینی نه، و شما را دادند. چون قرآن کتابی نه، و شما را دادند. چون محمد (ص) پیغامبری نه، و شما راست. چون کعبه قبله‌ای نه، و شما راست. چون ماه رمضان ماهی نه، و شما راست. چون روز آدینه روزی نه، و شما راست. همه شرعها منسوخ شرع شما و همه عقدها منسوخ عقد شما، همه کمال دین و شریعت و جمال حقیقت و طریقت در عهد شما. و ذلک فی قوله تعالی: الْیَوْمَ أَکْمَلْتُ لَکُمْ دِینَکُمْ وَ أَتْمَمْتُ عَلَیْکُمْ نِعْمَتِی وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً.

Акнӯн шукри ин неъмат баҷо оред ,у маъбуди худро сипос дорӣ кунед ва фармон бурид . Фармон инаст ки :у лои тؤмнўои إлои лмни табаъи динкм . Ҷуз бо ҳам дайнони хеши мўолоти мгирид ,у ҷуз бо муъминон бародарӣ макунед , ва аз бидинону бегонагон карона гиред . Ҳамонаст ки гуфт :у лои тркнўои إлии аллазӣнаи злмўои Фтмскми алнору қоли таъолӣ : лои тҷди қўмои иؤмнўни биллоҳу алиўми алохри иўодўни ман ҳоди аллоҳу расӯла ва он гуҳи ин неъмату каромати ҳама аз маъбуд худ байнед , ва ӯро миннат доред , ва бо ӯ сабабӣ дар миёни мёрид , ва ширк магӯӣед ки ин ҳидояту ғўоит ва ин бартарӣу Фрўтрии ҳама аз фазл ва адл ӯст , ҳамаи бородт ва ҳукм ӯст . Қул إни алҳдии ҳудои аллоҳ . Қул إни алФзли беди аллоҳ .

اکنون شکر این نعمت بجا آرید، و معبود خود را سپاس داری کنید و فرمان برید. فرمان اینست که: وَ لا تُؤْمِنُوا إِلَّا لِمَنْ تَبِعَ دِینَکُمْ. جز با هم دینان خویش موالات مگیرید، و جز با مؤمنان برادری مکنید، و از بیدینان و بیگانگان کرانه گیرید. همانست که گفت: وَ لا تَرْکَنُوا إِلَی الَّذِینَ ظَلَمُوا فَتَمَسَّکُمُ النَّارُ و قال تعالی: لا تَجِدُ قَوْماً یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یُوادُّونَ مَنْ حَادَّ اللَّهَ وَ رَسُولَهُ و آن گه این نعمت و کرامت همه از معبود خود بینید، و او را منّت دارید، و با او سببی در میان میارید، و شرک مگویید که این هدایت و غوایت و این برتری و فروتری همه از فضل و عدل اوست، همه بارادت و حکم اوست. قُلْ إِنَّ الْهُدی‌ هُدَی اللَّهِ. قُلْ إِنَّ الْفَضْلَ بِیَدِ اللَّهِ.

Ваҷҳ дигар онаст ки : ин хитоби ъорФонст , ва навохт муҳибонаст , мегуяд : « лои тФшўои асрор алҳақ илои ғайри аҳла » . Рози дӯстӣ бо кас магӯӣед ,у сари дарвешӣ бар ноаҳлон изҳор макунед ,у чеҳраи ҷамоли ҳақиқатро бурқаъи тъзз фурӯ гузоред , то ҳар дидаи номаҳрам бадв нанигарад :

وجه دیگر آنست که: این خطاب عارفانست، و نواخت محبّان است، میگوید: «لا تفشوا اسرار الحقّ الی غیر اهله». راز دوستی با کس مگویید، و سرّ درویشی بر نااهلان اظهار مکنید، و چهره جمال حقیقت را برقع تعزّز فرو گذارید، تا هر دیده نامحرم بدو ننگرد:

Шблиро бо ҳақи розӣ буд дар миён , гуфт : бори худоё ! чун буд ки ҳусайни Мансурро аз миёни мо бар гирифтӣ ? гуфт : розӣ буи додаму сиррӣ бо вай намудем бнооҳлон берун дод , буии он фурӯд оварадам ки дидӣ .

شبلی را با حق رازی بود در میان، گفت: بار خدایا! چون بود که حسین منصور را از میان ما بر گرفتی؟ گفت: رازی بوی دادم و سرّی با وی نمودم بنااهلان بیرون داد، بوی آن فرود آوردم که دیدی.

Фармон дар омад ки : ё Муҳамад ( с )у троҳми инзрўни إлик ва ҳам лои ибсрўн .

فرمان در آمد که: یا محمد (ص) وَ تَراهُمْ یَنْظُرُونَ إِلَیْکَ وَ هُمْ لا یُبْصِرُونَ.

Ту пиндорӣ ки Утбау шебау валиди бен муғирау бӯи ҷаҳли туро май бенанд ? куллану лмо ! эшон дида номаҳрам доранд шоистаи шавоҳиди ҷамол ту наянд ! бигзор то шаванд . Гӯшаи дили хеш боишон машғӯли мадор , якеро балолу салмону сҳиби пардоз ки мақбули шавоҳиди мамлакату мрФўъи даргоҳи аҳадят эшонанд . ё Муҳамад ( с ) ту тасарруф аз миён бурдор , ҳукми моро қобил бош ,у неъмати моро шокир . Ин тахсӣси ҳидояту мавҳибати маърифат , кори илоҳят моаст ,у хосияти рубубияти мо . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : ихтси брҳмтаҳи ман ишоء , эй бнъмтаҳи ихтси ман ишоء , Фқўми ахтсҳми алорзоқ ,у қавми ахтсҳми бнъмаҳи алохлоқ ,у қавми ахтсҳми бнъмаҳи алъбодаҳ , ва охирин бнъмаҳи алородаҳ ва охирин бтўФиқи аззоҳир , ва охирин бтҳқиқи алсроӣр , ва охирин бътоءи алأбшор , ва охирин блқоءи алосрор .

تو پنداری که عتبه و شیبه و ولید بن مغیرة و بو جهل ترا می‌بینند؟ کلّا و لمّا! ایشان دیده نامحرم دارند شایسته شواهد جمال تو نیند! بگذار تا شوند. گوشه دل خویش بایشان مشغول مدار، یکی را بلال و سلمان و صهیب پرداز که مقبول شواهد مملکت و مرفوع درگاه احدیت ایشان‌اند. یا محمد (ص) تو تصرّف از میان بردار، حکم ما را قابل باش، و نعمت ما را شاکر. این تخصیص هدایت و موهبت معرفت، کار الهیّت ما است، و خاصیّت ربوبیّت ما. این است که ربّ العالمین گفت: یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ، ای بنعمته یختصّ من یشاء، فقوم اختصّهم الارزاق، و قوم اختصهم بنعمة الاخلاق، و قوم اختصّهم بنعمة العبادة، و آخرین بنعمة الارادة و آخرین بتوفیق الظّاهر، و آخرین بتحقیق السّرائر، و آخرین بعطاء الأبشار، و آخرین بلقاء الاسرار.

Иқўли аллоҳи таъолӣу қавла алҳақ :у إн тъдўо наамма аллоҳи лои тҳсўҳо ,у ихтси брҳмтаҳи ман ишоء .

یقول اللَّه تعالی و قوله الحقّ: وَ إِنْ تَعُدُّوا نِعْمَةَ اللَّهِ لا تُحْصُوها، و یَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ یَشاءُ.

Мубҳам фароҳам гирифту касро муайян накард , то умеди дорон дар умед бифзоианд ,у тарсндагон дар тарс бимонанд ки бандаро дар мақоми ибодату тоъат ба аз аўмиду тарси ҳоле на бинӣ , ки раби Алъоламин бандагонро дарин ду ҳол бстўд гуфт : « ирҷўни раҳматау ихоФўни уқоба » .

مبهم فراهم گرفت و کس را معیّن نکرد، تا امید داران در امید بیفزایند، و ترسندگان در ترس بمانند که بنده را در مقام عبادت و طاعت به از اومید و ترس حالی نه بینی، که ربّ العالمین بندگان را درین دو حال بستود گفت: «یرجون رحمته و یخافون عقابه».

Ва низ танбеҳ мекунад ки банда агар чаҳ дар тоъати бғоит кӯшиш расад ,у шарти бандагии бтмомии биҷои орад , охири аламри он буд ки раҳмаи аллоҳ ӯро раҳанд . Ва фии злки мо

و نیز تنبیه میکند که بنده اگر چه در طاعت بغایت کوشش رسد، و شرط بندگی بتمامی بجای آرد، آخر الامر آن بود که رحمة اللَّه او را رهاند. و فی ذلک ما

Рӯй ан алнабӣ ( с ) : « лои идхли алҷнаҳи аҳади баъамала , қилу лои анат ё расӯли аллоҳ ? қол :у лои أнои алои ани итғмднии аллоҳи брҳмтаҳ . »

روی عن النّبی (ص): «لا یدخل الجنة احد بعمله، قیل و لا انت یا رسول اللَّه؟ قال: و لا أنا الّا ان یتغمدنی اللَّه برحمته.»