Қавлаи таъолӣ : мо кони лбшри алоиаҳ . . . Мақотил гуфт : « башар » ӣнҷои исо ( ъ )аст ва « китоб » Инҷил ,у оят дар шаъни тарсоён Наҷрон омад , ки дар исои даъвӣ ботил карданд ва ғулув намуданд . Мегуяд : раво набӯд ва сазо набошаду ҳаргиз худ набӯд исоро ки худоӣ ӯро пайғомбарӣу китоб Инҷил диҳад пас он гуҳ бамурдам гуяд : маро бандагон бошед !у маро бхдоиӣ гиред фурӯд аз худоӣ . Ибни аббос ва ато гуфтанд : башари ӣнҷои Муҳамад ( с )у китоби қуръон . Ва сабаби нузули он буд ки бӯи рофеъи ҷуҳуду раиси тарсоён Наҷрон гуфтанд : ё Муҳамад ( с ) ту мехоҳӣ ки мо туро банда бошему туро бхдоиӣ гирем ! расӯл аллоҳ гуфт : маози аллоҳ ки ман ин гӯям ё фармоем , « мо бзлки бъснӣу бзлки амрнӣ »

قوله تعالی: ما کانَ لِبَشَرٍ الآیة... مقاتل گفت: «بشر» اینجا عیسی (ع) است و «کتاب» انجیل، و آیت در شأن ترسایان نجران آمد، که در عیسی دعوی باطل کردند و غلوّ نمودند. میگوید: روا نبود و سزا نباشد و هرگز خود نبود عیسی را که خدای او را پیغامبری و کتاب انجیل دهد پس آن گه بمردم گوید: مرا بندگان باشید! و مرا بخدایی گیرید فرود از خدای. ابن عباس و عطا گفتند: بشر اینجا محمد (ص) و کتاب قرآن. و سبب نزول آن بود که بو رافع جهود و رئیس ترسایان نجران گفتند: یا محمد (ص) تو میخواهی که ما ترا بنده باشیم و ترا بخدایی گیریم! رسول اللَّه گفت: معاذ اللَّه که من این گویم یا فرمایم، «ما بذلک بعثنی و بذلک امرنی»

Худоӣ ки маро ба пайғомбарӣ фиристод на бойен фиристод ки шумо мегуед ва на бойен фармуд . Раби Алъоламин бар вифқи қавл ӯ ин оят фиристод . Ҳасан гуфт : мардӣ аз Мустафо ( с ) дар хост ки то туро суҷуд кунам , фазл аз ин салом ки бар якдигар мекунем . Расӯл ӯро аз он наҳй кард ,у оят дар шаън вай омад .

خدای که مرا به پیغامبری فرستاد نه باین فرستاد که شما می‌گویید و نه باین فرمود. ربّ العالمین بر وفق قول او این آیت فرستاد. حسن گفت: مردی از مصطفی (ص) در خواست که تا ترا سجود کنم، فضل از این سلام که بر یکدیگر میکنیم. رسول او را از آن نهی کرد، و آیت در شأن وی آمد.

Сами иқўли ллнос агар брФъи хуоне бар истинофаст , ва агар бнсби хуоне бар атф , эй лои иҷтмъи ?лаи алأмрон : аитоءи алнбўаҳу қавла : кўнўои ъбодои лии ман дуни аллоҳ .

ثُمَّ یَقُولَ لِلنَّاسِ اگر برفع خوانی بر استیناف است، و اگر بنصب خوانی بر عطف، ای لا یجتمع له الأمران: ایتاء النبوة و قوله: کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ.

Мегуяд : ҳаргиз набӯд башариро ки пайғомбарӣу илм ва ҳикмат диҳанд он гуҳи ин сухан гуяд : кўнўои ъбодои лии ман дуни аллоҳ . Он гуҳ баён кард ки пайғомбар чаҳ мегуяд :у локини кўнўои раббонӣин эйу локини иқўли кўнўои раббонӣин пайғомбари бомати хеш ин гуяд : ки расатону устуворону нек хоҳон бошеду бмҳрбонӣ дар омӯзандагони бед . Асли раббонӣ дар маънӣ онаст ки : касе бълми халқи худоиро мепарваранд , ибтидои бкминаҳи илми он дромўзд , пас он гуҳи мҳинаҳи илму тоқат ҳар мутааллим менигарад ,у фаҳм ҳар толиби микўшд ,у тартиб ҳар чаҳ май дромўзд нигоҳ медорад . Қоли алзҷоҷи ҳўи мансӯби илои алрб , Фзиди фӣаи алолФу алнўни ллмболғаҳи фии алнсбаҳ . Ва қили ҳўи мансӯби илои алрбону ҳўи феълони ман раби ирб . Ва маъноаи алмтхсси болълми алзии ирбаҳи бостФодтаҳу аФодтаҳ . Он рӯз ки ибни аббосро дар тоӣФи бхок .

میگوید: هرگز نبود بشری را که پیغامبری و علم و حکمت دهند آن گه این سخن گوید: کُونُوا عِباداً لِی مِنْ دُونِ اللَّهِ. آن گه بیان کرد که پیغامبر چه میگوید: وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ ای و لکن یقول کونوا ربّانیّین پیغامبر بامّت خویش این گوید: که راستان و استواران و نیک خواهان باشید و بمهربانی در آموزندگان بید. اصل ربّانیّ در معنی آنست که: کسی بعلم خلق خدای را می‌پروراند، ابتدا بکمینه علم آن درآموزد، پس آن گه مهینه علم و طاقت هر متعلّم می‌نگرد، و فهم هر طالب میکوشد، و ترتیب هر چه می‌درآموزد نگاه میدارد. قال الزّجاج هو منسوب الی الرّبّ، فزید فیه الالف و النّون للمبالغة فی النسبة. و قیل هو منسوب الی الرّبّان و هو فعلان من ربّ یربّ. و معناه المتخصص بالعلم الّذی یربّه باستفادته و افادته. آن روز که ابن عباس را در طائف بخاک.

Карданд , ибни алҳнФиаҳи Муҳамади бен алии бен абӣ толиб гуфт : « моти алиўми раббонии ҳзаҳи аломаҳ » .

کردند، ابن الحنفیه محمد بن علی بن ابی طالب گفت: «مات الیوم ربّانیّ هذه الامّة».

Қавмӣ гуфтанд : раббонии олимӣ буд худоӣ . Ва гуфтаанд « раббонӣ » касе буд ки дар ваии ҳам фиқҳ буд ҳам ҳикмат ва ҳам вилоят , ва он гуҳи халқро дайни худоӣ дарме омӯзад ва эшонро бар он медорад .

قومی گفتند: ربّانیّ عالمی بود خدایی. و گفته‌اند «ربّانیّ» کسی بود که در وی هم فقه بود هم حکمت و هم ولایت، و آن گه خلق را دین خدای درمی‌آموزد و ایشان را بر آن میدارد.

Бмои кантами тълмўни алкитоби ҳиҷозӣу басарӣ бтхФиФ хонанд , ва ин ихтиёри бӯ убайдаасту боқии қроء бтсқил хонанд , ва ин ихтиёри бӯ ҳотамаст . Агар бтхФиФи хуонеи ишорати бФзилти мтълмонст , ва агар бтсқили хуонеи тафзил ва навохт мълмонст .

بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ حجازی و بصری بتخفیف خوانند، و این اختیار بو عبیده است و باقی قرّاء بتثقیل خوانند، و این اختیار بو حاتم است. اگر بتخفیف خوانی اشارت بفضیلت متعلّمانست، و اگر بتثقیل خوانی تفضیل و نواخت معلّمانست.

Ва бмои кантами тдрсўн эй тқрؤн , комаи қоли аллоҳ :у дрсўои мо фӣа .

وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ ای تقرؤن، کما قال اللَّه: وَ دَرَسُوا ما فِیهِ.

Рӯй ани ибни аббоси қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : « мо ман муъмини зикр ӯ أнсӣ , ҳури أўи мамлуки алоу ллаҳи алайҳи ҳақи воҷиби ани итълми ман алқуръону итФқаҳи фӣа »

روی عن ابن عباس قال: قال رسول اللَّه (ص): «ما من مؤمن ذکر او أنثی، حرّ أو مملوک الّا و للَّه علیه حق واجب ان یتعلّم من القرآن و یتفقّه فیه»

Сами қрأи ҳзаҳи алоиаҳ :у локини кўнўои раббонӣин бмои кантами тълмўни алкитобу бмои кантами тдрсўн . Дарин ояти ҳам танбеҳи мтълмонст ва ҳам танбеҳи муаллимон , мутааллимонро мегуяд : кўнўои ҳкмоءи омилин бмои ълмтм , ?фони алҳкими фии алҳқиқаҳи ман амали бмои илм ,у кони мҳкмои лъмлаҳи аҳкомаи лълмаҳ . Ҳаким на онаст ки дар илм бакӯшаду ривояту дирояти он биҷои ораду бас . Ҳаким ӯст ки илмро баъамал зевар барканд ,у кирдори фарои гуфтори пайвандад . Ҷамоатӣ аз ёрони расӯли худо ( с ) дар масҷиди қабо фароҳам шуданд ,у музокира Эй мекарданд . Мустафо ( с ) бар эшон дршд гуфт : « тълмўои мо шӣтми он тълмўо , Флни иأҷркми аллоҳ ҳатто тъмлўо »

ثم قرأ هذه الآیة: وَ لکِنْ کُونُوا رَبَّانِیِّینَ بِما کُنْتُمْ تُعَلِّمُونَ الْکِتابَ وَ بِما کُنْتُمْ تَدْرُسُونَ. درین آیت هم تنبیه متعلّمانست و هم تنبیه معلّمان، متعلّمان را میگوید: کونوا حکماء عاملین بما علمتم، فان الحکیم فی الحقیقة من عمل بما علم، و کان محکما لعمله احکامه لعلمه. حکیم نه آنست که در علم بکوشد و روایت و درایت آن بجای آرد و بس. حکیم اوست که علم را بعمل زیور برکند، و کردار فرا گفتار پیوندد. جماعتی از یاران رسول خدا (ص) در مسجد قبا فراهم شدند، و مذاکره‌ای میکردند. مصطفی (ص) بر ایشان درشد گفت: «تعلّموا ما شئتم آن تعلّموا، فلن یأجرکم اللَّه حتّی تعملوا»

Чандон ки хоҳед илм биомузед ва бархонед , аммо то амали фарои илм на пайвандед ва бар ончӣ донед кор накунед ҳаргизи бсўоби он ҷаҳонӣ ва навохт илоҳӣ нарасед . Ва ани абии алдрдоء ( рз ) : ?вили лмни лои иълми мара ,у ?вили лмни иълму лои иъмли сабъи марот . Ва кони яҳёи бен маози иқўл : ё асҳоби алълми қсўркми қисриаҳу биўткми Касравӣау абўобкми тоҳирӣау мрокбкми қорўниаҳу мзоҳбкми шайтонӣа . Фоини алмҳмдиаҳ ?

چندان که خواهید علم بیاموزید و برخوانید، امّا تا عمل فرا علم نه پیوندید و بر آنچه دانید کار نکنید هرگز بثواب آن جهانی و نواخت الهی نرسید. و عن ابی الدرداء (رض): ویل لمن لا یعلم مرّة، و ویل لمن یعلم و لا یعمل سبع مرّات. و کان یحیی بن معاذ یقول: یا اصحاب العلم قصورکم قیصریّة و بیوتکم کسرویّة و ابوابکم طاهریّة و مراکبکم قارونیّة و مذاهبکم شیطانیّة. فاین المحمدیّة؟

Аммо танбеҳи муаллимон аз рӯй ишорат онаст ки : чун дигаронро роҳи саодати минмоӣид , ва бар илм ва амал мехонед , нигаред то худро фаромӯш накунед : أи тأмрўни анноси болбру тнсўни أнФскм . Ҳотам асм мегуяд : лӣси фии алқёмаҳашад ҳсраҳи ман раҷули илми анноси уламо , Фъмлўо ба ,у лами иъмли ҳў ба , ФФозўои бсббаҳу ҳлк . Ва фии маъноаи аншд :

امّا تنبیه معلمان از روی اشارت آنست که: چون دیگران را راه سعادت مینمائید، و بر علم و عمل میخوانید، نگرید تا خود را فراموش نکنید: أَ تَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبِرِّ وَ تَنْسَوْنَ أَنْفُسَکُمْ. حاتم اصم میگوید: لیس فی القیامة اشدّ حسرة من رجل علّم النّاس علما، فعملوا به، و لم یعمل هو به، ففازوا بسببه و هلک. و فی معناه انشد:

Ва қоли таъолии лъисии алайҳи ассалом : « ё ибни Марями ъзи нФски ?фони атъзти Фъзи анносу алои Фостҳии манӣ .

و قال تعالی لعیسی علیه السّلام: «یا ابن مریم عظ نفسک فان اتّعظت فعظ النّاس و الّا فاستحی منّی.

Қавла :у лои иأмркм . . . Алоиаҳи шомӣу Ҳамзау ъосму ёқӯб бнсб хонанд маътӯф бар أни иؤтиаҳи аллоҳ ва маънӣ онаст ки :у лои ани иأмркми ани ттхзўои алмлоӣкаҳ . Ва эшон ки брФъ хонанд мигўинд : ин аз ояти аввал мунқатиъаст бар сиблати истинофу ибтидо . Гуфт :у лои иأмркм яънеу лои иأмркми аллоҳ . Ва қил : лои иأмркми Муҳамад ( с ) . Мегуяд : худои ъзу ҷли шуморо нафармоед ки Фриштгонроу пайғомбаронро бхдоиӣ гиред . Фриштгонро дар миён оварад дар қисса , аз баҳри онкии ҷуҳудони ъзирро писар гуфтанд , тарсоёни исо ( ъ )ро писар гуфтанд ,у араби Фриштгонро духтарон гуфтанд .

قوله: وَ لا یَأْمُرَکُمْ... الآیة شامی و حمزه و عاصم و یعقوب بنصب خوانند معطوف بر أَنْ یُؤْتِیَهُ اللَّهُ و معنی آنست که: و لا ان یأمرکم ان تتّخذوا الملائکة. و ایشان که برفع خوانند میگویند: این از آیت اوّل منقطع است بر سبیل استیناف و ابتدا. گفت: وَ لا یَأْمُرَکُمْ یعنی و لا یأمرکم اللَّه. و قیل: لا یأمرکم محمد (ص). میگوید: خدای عزّ و جلّ شما را نفرماید که فریشتگان را و پیغامبران را بخدایی گیرید. فریشتگان را در میان آورد در قصّه، از بهر آنکه جهودان عزیر را پسر گفتند، ترسایان عیسی (ع) را پسر گفتند، و عرب فریشتگان را دختران گفتند.

أи иأмркми болкФр ? истифҳомаст бмънии инкор , эй лои иФъли злки баъди асломкм , эй лои иأмри бъбодаҳи алмлоӣкаҳ ва алнабӣин баъди أни кантами алии дайни иброҳӣму тбътми мҳмдои Фимо ( с ) дъокми илайҳ .

أَ یَأْمُرُکُمْ بِالْکُفْرِ؟ استفهام است بمعنی انکار، ای لا یفعل ذلک بعد اسلامکم، ای لا یأمر بعبادة الملائکة و النّبیّین بعد أن کنتم علی دین ابراهیم و تبعتم محمدا فیما (ص) دعاکم الیه.

Қавла :у إзи أхзи аллоҳи мисоқи алнабӣин алоиаҳ . . . Ин мисоқу аҳд на бар пайғомбарон танҳо гирифтанд , ки ҳам дар пайғомбарон ва ҳам дар уммат эшон гирифтанд . Аммо пайғомбарон сарон буданду меҳтарон ,у уммати табаъ эшон буданд . Пас пайғомбарони бзкр махсӯсанд ки асл эшонанд ,у хитоб бо асл кунанд ,у муроди ҳам асл бошад ва ҳам табаъ . Чунон ки раб Алъоламин гуфт : ё أиҳо алнабӣ إзои тлқтми алнсоء . Ва кайфияти ин аҳд гирифтану паймон стдн онаст ки аллоҳи таъолӣ бо пайғомбарон гуфт ва эшонро фармуд ки : икдгрро тасдиқ кунед ва нусрат диҳед . Пешинаро гуфт ки пасинаро мубашшир бошу пасинаро гуфт ки пешинаро Мусаддиқ бош , ва он гуҳи ҳамаро гуфт ва аз ҳамаи паймони ситад ки шумо вааматон шумо ба Муҳамад ( с ) имон оред ки хотами алнабӣину расӯли раб Алъоламинаст ,у гузида ҷаҳонёнаст .

قوله: وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ النَّبِیِّینَ الایة... این میثاق و عهد نه بر پیغامبران تنها گرفتند، که هم در پیغامبران و هم در امّت ایشان گرفتند. امّا پیغامبران سران بودند و مهتران، و امّت تبع ایشان بودند. پس پیغامبران بذکر مخصوص‌اند که اصل ایشانند، و خطاب با اصل کنند، و مراد هم اصل باشد و هم تبع. چنان که ربّ العالمین گفت: یا أَیُّهَا النَّبِیُّ إِذا طَلَّقْتُمُ النِّساءَ. و کیفیّت این عهد گرفتن و پیمان ستدن آنست که اللَّه تعالی با پیغامبران گفت و ایشان را فرمود که: یکدگر را تصدیق کنید و نصرت دهید. پیشینه را گفت که پسینه را مبشّر باش و پسینه را گفت که پیشینه را مصدّق باش، و آن گه همه را گفت و از همه پیمان ستد که شما و امّتان شما به محمد (ص) ایمان آرید که خاتم النّبیّین و رسول ربّ العالمین است، و گزیده جهانیان است.

Қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : лами ибъс аллоҳ набиё одам ва ман баъдаи алои ахзи алайҳи алъҳди фии Муҳамаду амра ,у أхзи алъҳди алии қавмаи лиؤмнн ,у лӣни баъс ва ҳам аҳёءи линсрнаҳ .

قال علیّ بن ابی طالب (ع): لم یبعث اللَّه نبیا آدم و من بعده الا اخذ علیه العهد فی محمد و امره، و أخذ العهد علی قومه لیؤمنن، و لئن بعث و هم احیاء لینصرنه.

Лмои отиткми ин лоам дар « лмо » лоам таъкӣдаст ,у ҷавоби он балоами қисм боз диҳанд , чунон ки гуфт :у лӣни шӣнои лнзҳбн . Ин ҳам чунонаст : « лмои отиткми лтؤмнн »у маънӣ « мо » эй шайъ ءаст , яъне эй шайъи ءи атиткми лтўмнн . Мегуяд : ҳар чаҳ шуморо диҳанд аз китобу ҳикмат , бони бгрўид ва тасдиқ кунед . Ҳамза хонд бксри лоам : лмои атиткм , яъне лоҷли мо атиткм . Ва бтшдид мем қроءаҳ шозаст , яъне мҳмои атиткм ,у ҳайни отиткм . Қроءаҳи нофеъи лмо атинокмаст бар сиблати таъзим , гуфт : диҳеми шуморо аз китобу ҳикмат .

لَما آتَیْتُکُمْ این لام در «لما» لام تأکید است، و جواب آن بلام قسم باز دهند، چنان که گفت: وَ لَئِنْ شِئْنا لَنَذْهَبَنَّ. این هم چنانست: «لما آتیتکم لتؤمنن» و معنی «ما» ایّ شی‌ء است، یعنی ایّ شی‌ء اتیتکم لتومننّ. میگوید: هر چه شما را دهند از کتاب و حکمت، بآن بگروید و تصدیق کنید. حمزه خواند بکسر لام: لما اتیتکم، یعنی لاجل ما اتیتکم. و بتشدید میم قراءة شاذّ است، یعنی مهما اتیتکم، و حین آتیتکم. قراءة نافع لما اتیناکم است بر سبیل تعظیم، گفت: دهیم شما را از کتاب و حکمت.

Сами ҷоءкми расӯли Муҳамад ( с )ро мегуяд . Мусаддиқи лмои мъкми лтؤмнн бау лтнсрнаҳи ин лоам ҷазост , ҷолиби ин лоами он лоам ки дар лмои отиткм .

ثُمَّ جاءَکُمْ رَسُولٌ محمد (ص) را میگوید. مُصَدِّقٌ لِما مَعَکُمْ لَتُؤْمِنُنَّ بِهِ وَ لَتَنْصُرُنَّهُ این لام جزاست، جالب این لام آن لام که در لَما آتَیْتُکُمْ.

Қоли أи أқрртму أхзтми алии злкми إсрӣ эй қблтми аҳдӣ . Худоӣ гуфт як як пайғомбаронро : иқрор додеду аҳд ман пазируфтед чунон ки бўФоءи он бози оӣид ?

قالَ أَ أَقْرَرْتُمْ وَ أَخَذْتُمْ عَلی‌ ذلِکُمْ إِصْرِی ای قبلتم عهدی. خدای گفت یک یک پیغامبران را: اقرار دادید و عهد من پذیرفتید چنان که بوفاء آن باز آئید؟

Пайғамбарони ҳама ҷавоб доданд ки иқрори додем . Худоӣ гуфт : Фошҳдўо гуфтаанд ки : шаҳодатро ду тарафаст : яке таҳаммул ва яке иқомат . Дар вақти таҳаммул илмаст , ва дар вақти иқомати ахбор . Пас ӣнҷо таҳаммуласт яъне Фоълмўо ,у ҳўи тафсири ибни аббос . Саиди бен мсиб гуфт : худоӣ бо Фриштгон гуфт : Фأшҳдўои алайҳим гувоҳ бошед шумо ки Фриштгонид бар пайғомбарону атбоъи эшон , бойени иқрор ки доданд .

پیغمبران همه جواب دادند که اقرار دادیم. خدای گفت: فَاشْهَدُوا گفته‌اند که: شهادت را دو طرف است: یکی تحمّل و یکی اقامت. در وقت تحمّل علم است، و در وقت اقامت اخبار. پس اینجا تحمّل است یعنی فاعلموا، و هو تفسیر ابن عباس. سعید بن مسیب گفت: خدای با فریشتگان گفت: فَأَشْهِدُوا عَلَیْهِمْ گواه باشید شما که فریشتگانید بر پیغامبران و اتباع ایشان، باین اقرار که دادند.

Он гуҳ гуфт :у أнои мъкми ман алшоҳдини худро ҷли ҷалола шоҳид гуфт ,у маънии шоҳид ҳозираст , яъне ки бълм ҳозираст бо ҳамаи кас ,у руяти вайу қудрати вай бар ҳамаи равон : лои ихФии алайҳи хоФиаҳ . Ва гуфтаанд ки : шоҳид дар васф ӯ ҷл ҷалола онаст ки длоӣл пайдо кунад ва ҳуҷҷатҳо равшан бинмоед ,у миёни халқи кори баргузорад ,у гувоҳро бон шоҳид гӯйанд ки бшҳодти ваии ҳукми машҳӯди алайҳ равшан шавад .

آن گه گفت: وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ خود را جلّ جلاله شاهد گفت، و معنی شاهد حاضر است، یعنی که بعلم حاضر است با همه کس، و رؤیت وی و قدرت وی بر همه روان: لا یخفی علیه خافیة. و گفته‌اند که: شاهد در وصف او جلّ جلاله آنست که دلائل پیدا کند و حجّتها روشن بنماید، و میان خلق کار برگزارد، و گواه را بآن شاهد گویند که بشهادت وی حکم مشهود علیه روشن شود.

Қавлаи таъолӣ : Фмни тўлии баъди злк . . . Алоиаҳ эй баъди ахзи алмисоқу зуҳӯри оёт алнабӣ ( с ) Фأўлӣки ҳам алФосқўни асли фисқ аз тоъату фармони аллоҳи берун омаданаст ,у фисқро камина ва мҳинаҳаст . Камина онаст ки : дар роҳи дайни гуноҳӣ сағира кунад .

قوله تعالی: فَمَنْ تَوَلَّی بَعْدَ ذلِکَ... الآیة ای بعد اخذ المیثاق و ظهور آیات النّبی (ص) فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ اصل فسق از طاعت و فرمان اللَّه بیرون آمدن است، و فسق را کمینه و مهینه است. کمینه آنست که: در راه دین گناهی صغیره کند.

Чунонк гуфт :у إни тФълўои Фإнаҳи Фсўқи бкм . Ва мҳинаҳ онаст ки куфру ширки оради чунон ки гуфт : أи Фмни кони мؤмнои кмни кони Фосқо . Ҷой дигар гуфт :у أмои аллазӣнаи Фсқўои Фмأўоҳми алнор , ва ӣнҷо гуфт : Фأўлӣки ҳам алФосқўни коФроннд , ки ҳар ки аз аҳду паймони худо берун ояд , ва ба Муҳамад ( с ) имон наёрад кофар буд лои маҳола .

چنانک گفت: وَ إِنْ تَفْعَلُوا فَإِنَّهُ فُسُوقٌ بِکُمْ. و مهینه آنست که کفر و شرک آرد چنان که گفت: أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً. جای دیگر گفت: وَ أَمَّا الَّذِینَ فَسَقُوا فَمَأْواهُمُ النَّارُ، و اینجا گفت: فَأُولئِکَ هُمُ الْفاسِقُونَ کافرانند، که هر که از عهد و پیمان خدا بیرون آید، و به محمد (ص) ایمان نیارد کافر بود لا محالة.

Қавлаи таъолӣ : أи Фғири дайни аллоҳи ибғўн . . . Алоиаҳи биёи қроءаҳи басарӣ ва ҳФсаст , боқӣ бета хонанд . Агар бетаи хуонеи хитоб бо анбёءаст ва бо ҷуҳудон , ва агар биёи хуонеи хитоб бо ҷуҳудонаст . Мегуяд : ин ҷуҳудони биҷузи дайни худоӣ динӣ меҷӯянд ,у дайни худои он дайн исломаст ки аллоҳ бипасандеду бандагонро бон хонд :у разӣати лаками алإсломи диноу إн аддӣн ъанд аллоҳи алإслом ҳар ду ишорати бонст ,у дайни поку кеши дурусти писандидаи бнздик аллоҳ онаст .

قوله تعالی: أَ فَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ... الآیة بیا قراءة بصری و حفص است، باقی بتا خوانند. اگر بتا خوانی خطاب با انبیاء است و با جهودان، و اگر بیا خوانی خطاب با جهودان است. میگوید: این جهودان بجز دین خدای دینی میجویند، و دین خدا آن دین اسلام است که اللَّه بپسندید و بندگان را بآن خواند: وَ رَضِیتُ لَکُمُ الْإِسْلامَ دِیناً و إِنَّ الدِّینَ عِنْدَ اللَّهِ الْإِسْلامُ هر دو اشارت بآنست، و دین پاک و کیش درست پسندیده بنزدیک اللَّه آنست.

Ва ?лаи أслми ман фии алсмоўоту алأрзи тўъо ва карҳо ислом ӣнҷо гуфтаанд ки астсломасту эътиқоди дил ,у иқрори забон ,у илтизоми аҳком . Ва ақволи муфассирони дарин оят мухталифаст : аввал онаст ки ривоят кардаанд аз

وَ لَهُ أَسْلَمَ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً اسلام اینجا گفته‌اند که استسلام است و اعتقاد دل، و اقرار زبان، و التزام احکام. و اقوال مفسّران درین آیت مختلف است: اوّل آنست که روایت کرده‌اند از

Мустафо ( с ) қол : алмлоӣкаҳи атоъўаҳи фии алсмоء ,у алонсору абди алқиси фии аларз .

مصطفی (ص) قال: الملائکة اطاعوه فی السّماء، و الانصار و عبد القیس فی الارض.

Ва рӯй анаи қол : лои тсбўои асҳобии ?фони асҳобии аслмўои ман хавфи аллоҳ ,у аслми анноси ман хавфи алсиўФ .

و روی انّه قال: لا تسبّوا اصحابی فانّ اصحابی اسلموا من خوف اللَّه، و اسلم النّاس من خوف السّیوف.

Ва гуфтаанд аҳли осмон фармон бурдорону мнқодоннди бтўъ ,у аҳли замини бикра , яъне ки илми осмонёни бўҳдонити аллоҳ зарурӣаст на истидлолӣ ,у илми аҳли замин истидлолӣаст на зарурӣ , ?фони алҳҷаҳи акрҳтму алҷأтҳми алии злк . Ва ин кара на кара мазмумаст балки писандидааст ,у бандаро дар он савоб . Ва гуфтаанд : аслми алмؤмнўни ?лаи тўъо ,у алкоФрўни карҳо ази лами иқдрўои алии ани имтнъўои алайҳи ммои иридаҳи баҳам ,у иқзиаҳи алайҳим , муъминони тан дар доданд бтўъу кофарони бикра . Яъне ки иродату қзоءи аллоҳ бар кофарон равонаст , натавонанд ки аз он бигурезанд , на қудрати он ки дафъ кунанд . Қтодаҳ гуфт : аслми алмؤмнўни ?лаи тўъои фии ҳоли алсҳаҳу аломн ,у алкоФрўни ?ла карҳо ъанд алхўФу аламут . « Флми як инФъҳми إимонҳм » гуфт : муъминон фармонбардоранд дар ҳоли сиҳҳат ва дар амн , лои ҷурми ислому имони эшонро суд дошт ва бакор омад ,у кофарони буқати тарсу бими марг , он гуҳ ки муъоинаи азоби диданди лои ҷурми ислому имони эшон бакор наомад : « Флми як инФъҳми إимонҳми лмои рأўои бأсно »у алии злки қавлаи таъолии фии қиссаи фиръавн : олону қади ъсит қабл ? заҳҳок гуфт ки : ин аҳду паймони рӯз мисоқаст ки раби Алъоламин бо фарзандон одам гуфт : أи лсти брбкми қолўои балии баъзе балӣ бтўъ гуфтанд аз миёни ҷон ,у қавмӣ бикра гуфтанд аз бен дандон .

و گفته‌اند اهل آسمان فرمان برداران و منقادانند بطوع، و اهل زمین بکره، یعنی که علم آسمانیان بوحدانیّت اللَّه ضروری است نه استدلالی، و علم اهل زمین استدلالی است نه ضروری، فانّ الحجّة اکرهتم و الجأتهم علی ذلک. و این کره نه کره مذموم است بلکه پسندیده است، و بنده را در آن ثواب. و گفته‌اند: اسلم المؤمنون له طوعا، و الکافرون کرها اذ لم یقدروا علی ان یمتنعوا علیه ممّا یریده بهم، و یقضیه علیهم، مؤمنان تن در دادند بطوع و کافران بکره. یعنی که ارادت و قضاء اللَّه بر کافران روان است، نتوانند که از آن بگریزند، نه قدرت آن که دفع کنند. قتاده گفت: اسلم المؤمنون له طوعا فی حال الصّحة و الامن، و الکافرون له کرها عند الخوف و الموت. «فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمانُهُمْ» گفت: مؤمنان فرمانبردارند در حال صحّت و در امن، لا جرم اسلام و ایمان ایشان را سود داشت و بکار آمد، و کافران بوقت ترس و بیم مرگ، آن گه که معاینه عذاب دیدند لا جرم اسلام و ایمان ایشان بکار نیامد: «فَلَمْ یَکُ یَنْفَعُهُمْ إِیمانُهُمْ لَمَّا رَأَوْا بَأْسَنا» و علی ذلک قوله تعالی فی قصّة فرعون: آلان و قد عصیت قبل؟ ضحاک گفت که: این عهد و پیمان روز میثاق است که ربّ العالمین با فرزندان آدم گفت: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ قالُوا بَلی‌ بعضی بَلی‌ بطوع گفتند از میان جان، و قومی بکره گفتند از بن دندان.

Муҷоҳид гуфт : исломи дарин ояти ҳамон суҷудаст ки дар он оят дигар гуфт :у ллаҳи исҷди ман фии алсмоўоту алأрзи тўъо ва карҳо . Мегуяд : муъмини худоиро бтўъи хеш суҷуд мекунад ,у кофари шахси ваии нмикнди локини сояи шахс вай мекунад бикра , чунон ки гуфту злолҳми болғдўу алосолу қоли таъолӣ : итФиؤои зилолаи ани алимину алшмоӣли сҷдои ллаҳ .

مجاهد گفت: اسلام درین آیت همان سجود است که در آن آیت دیگر گفت: وَ لِلَّهِ یَسْجُدُ مَنْ فِی السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ طَوْعاً وَ کَرْهاً. میگوید: مؤمن خدای را بطوع خویش سجود میکند، و کافر شخص وی نمیکند لکن سایه شخص وی میکند بکره، چنان که گفت وَ ظِلالُهُمْ بِالْغُدُوِّ وَ الْآصالِ و قال تعالی: یَتَفَیَّؤُا ظِلالُهُ عَنِ الْیَمِینِ وَ الشَّمائِلِ سُجَّداً لِلَّهِ.

Он гуҳ гуфт : ъзу ълоу إлиаҳи ирҷъўни қроءаҳи ҳФсу ёқӯб биёаст . Ёқӯби бФтҳ ёу ҳФси бзм ё ,у боқии ҳамаи бтоء мзмўмаҳ хонанд . Ва махраҷи ин калимаи махраҷ ваъидаст , яъне : аибғўни ғайри дайни аллоҳи маъаи ани мрҷъҳми илои аллоҳ . Рӯй ани ибни аббос : азои астсъби добаҳи аҳдкм , ӯ канти шмўсои Флиқрأи фии озонҳои أи Фғири дайни аллоҳи ибғўни илои охири алоиаҳ .

آن گه گفت: عزّ و علا وَ إِلَیْهِ یُرْجَعُونَ قراءة حفص و یعقوب بیا است. یعقوب بفتح یا و حفص بضمّ یا، و باقی همه بتاء مضمومه خوانند. و مخرج این کلمه مخرج وعید است، یعنی: ایبغون غیر دین اللَّه مع انّ مرجعهم الی اللَّه. روی عن ابن عباس: اذا استصعب دابّة احدکم، او کانت شموسا فلیقرأ فی آذانها أَ فَغَیْرَ دِینِ اللَّهِ یَبْغُونَ الی آخر الآیة.

Қавла : қул омнои биллоҳи алоиаҳ . . . Назири ин оят дар сӯраи албқраҳи шарҳ он рафт . Аммо аҳли маъонии ӣнҷо саволҳо кардаанд , гуфтанд : чаҳ ҳикматаст ки ин ҷойгаҳи қул омно гуфт ва дар сӯраи албқраҳи қўлўои омно ? ҷавоб онаст ки : ин ояти хитоб бо Мустафо ( с )аст бар хусӯс , ва фармонаст ки то худ эътиқод кунад он гуҳ таблиғ кунад бомати хеш , ва эшонро бар он хонд ва бар он дорад . Ва онҷо ки гуфт қўлўои омнои хитоб бо умум умматаст ки то онро эътиқод гиранд , ва на фармонаст эшонро бтблиғи рисолат . Азин ҷиҳат дар он сӯраи أнзл إлино гуфт ва дарин сӯраи أнзли ълино . Ва маънии أнзл алайҳ онаст ки бар манзили алайҳ буд ки бо дайгарии расонад . Ва أнзли إлиаҳ бар манзили алайҳи махсӯсу илайҳи нҳоиаҳи алонзол . Ва алии злки қоли таъолӣ : أу лами икФҳми أнои أнзлнои алейк алкитоби итлии алайҳим ? ,у қол :у أнзлнои إлики аззикри лтбини ллнос мо назул إлиҳм , Фхси ҳоҳно « болӣ » лмои кони махсусани болзкри алзии ҳўи баёни алмнзл . Ва қолўо : ҳозои каломи фии алаввалии лои фии алўҷўб . Дигар савол кардаанд ки Исмоилу исҳоқу ёқӯбро китоб набӯд , чаҳ маъниро гуфт : ва мо أнзли алии إброҳиму إсмоъилу إсҳоқу ёқӯб ?

قوله: قُلْ آمَنَّا بِاللَّهِ الآیة... نظیر این آیت در سورة البقرة شرح آن رفت. اما اهل معانی اینجا سؤالها کرده‌اند، گفتند: چه حکمت است که این جایگه قُلْ آمَنَّا گفت و در سورة البقرة قُولُوا آمَنَّا؟ جواب آنست که: این آیت خطاب با مصطفی (ص) است بر خصوص، و فرمان است که تا خود اعتقاد کند آن گه تبلیغ کند بامّت خویش، و ایشان را بر آن خواند و بر آن دارد. و آنجا که گفت قُولُوا آمَنَّا خطاب با عموم امّت است که تا آن را اعتقاد گیرند، و نه فرمان است ایشان را بتبلیغ رسالت. ازین جهت در آن سورة أُنْزِلَ إِلَیْنا گفت و درین سورة أُنْزِلَ عَلَیْنا. و معنی أُنْزِلَ عَلَیْهِ آنست که بر منزّل علیه بود که با دیگری رساند. و أُنْزِلَ إِلَیْهِ بر منزّل علیه مخصوص و الیه نهایة الانزال. و علی ذلک قال تعالی: أَ وَ لَمْ یَکْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ یُتْلی‌ عَلَیْهِمْ؟، و قال: وَ أَنْزَلْنا إِلَیْکَ الذِّکْرَ لِتُبَیِّنَ لِلنَّاسِ ما نُزِّلَ إِلَیْهِمْ، فخصّ هاهنا «بالی» لما کان مخصوصا بالذّکر الّذی هو بیان المنزّل. و قالوا: هذا کلام فی الاولی لا فی الوجوب. دیگر سؤال کرده‌اند که اسماعیل و اسحاق و یعقوب را کتاب نبود، چه معنی را گفت: وَ ما أُنْزِلَ عَلی‌ إِبْراهِیمَ وَ إِسْماعِیلَ وَ إِسْحاقَ وَ یَعْقُوبَ؟

Ҷавоб онаст ки : китоби эшон китоби иброҳӣм ( ъ )асту манзил боишон суҳуф иброҳӣмаст , ки эшон дар таҳти шариъати иброҳӣм ( ъ ) буданд . Пас бар сиблати тўсъи итлоқи инзол бар эшон раво буд . Чунонк гӯйанд : ва мо анзли алии Муҳамад ( с )у алмуслимӣн . Дигар савол карданд ки дар он оят ва мо أўтӣ алнбиўн гуфт , ва дарин ояту алнбиўни ман рбҳм ? ҷавоб онаст ки : дар он ояти хитоб бар лафз умумаст ,у ҳукми хитоби умуми баст лафзаст на эҷоз . Ва дарин ояти хитоб хосаст . Ва ҳукми хитоби хоси эҷоз лафзаст .

جواب آنست که: کتاب ایشان کتاب ابراهیم (ع) است و منزّل بایشان صحف ابراهیم است، که ایشان در تحت شریعت ابراهیم (ع) بودند. پس بر سبیل توسّع اطلاق انزال بر ایشان روا بود. چنانک گویند: و ما انزل علی محمد (ص) و المسلمین. دیگر سؤال کردند که در آن آیت وَ ما أُوتِیَ النَّبِیُّونَ گفت، و درین آیت وَ النَّبِیُّونَ مِنْ رَبِّهِمْ؟ جواب آنست که: در آن آیت خطاب بر لفظ عموم است، و حکم خطاب عموم بسط لفظ است نه ایجاز. و درین آیت خطاب خاصّ است. و حکم خطاب خاص ایجاز لفظ است.

Пас дарин ояти эҷози лафзу ихтисори сухани аввалитар буд . Дигар савол карданд ки чун ин хитоби Мустафо ( с )ро хосаст пас чун бохр оят гуфт :у нҳни ?лаи мслмўн ва ин ахбораст аз умум ? ва ҷавоб онаст ки : ин бон гуфт то танбеҳӣ бошад ки уммати Мустафо ( с ) аз ваии ҷудо наанд дарин эътиқод , ва макрӯҳ нест эшонро ки бо дайгарӣ расонанд ва бар дайгарӣ хонанд , чунон ки расӯли расониду пайғоми гузорад . Дигар савол кунанд киу нҳни ?лаи мслмўни муъминонро чун тбҷҳаст дар ситоиши хештан , ва ин бърФу одат мазмумаст ? ҷавоб онаст ки тбҷҳи мазмуми он буд ки мардум аз хештани он намояд ки бони рифъат талаб кунаду татовул бар мардумон , аммо чун бар сиблати шукру сипоси дорӣ буд равост , ки раб Алъоламин гуфт :у أмои бнъмаҳи рбки Фҳдс , ва низ муъминон хостанд ки бойени эътироф аз кофарони ҷудо монандиу ҳақ аз ботил ҷудо кунанд , иқўли таъолӣ : ҳатто имизи алхбиси ман алтиб . Ва гуфтаанд ки муъминони бойени астсломи қасд ихлос кардаанд ки аз ҷиҳати шаръ бон маъмуранд . Қоли аллоҳи таъолӣ : ва мо أмрўои إлои лиъбдўои аллоҳи мухлисин ?лаи аддӣн яъне ки мо худоиро мусулмони шудем ва гардан ниҳодем на дайгариро ,у алии ҳозои қоли ъзу ҷл : қул إнмои أдъўои рабӣу лои أшрк ба أҳдо

پس درین آیت ایجاز لفظ و اختصار سخن اولی‌تر بود. دیگر سؤال کردند که چون این خطاب مصطفی (ص) را خاصّ است پس چون بآخر آیت گفت: وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ و این اخبارست از عموم؟ و جواب آنست که: این بآن گفت تا تنبیهی باشد که امّت مصطفی (ص) از وی جدا نه‌اند درین اعتقاد، و مکروه نیست ایشان را که با دیگری رسانند و بر دیگری خوانند، چنان که رسول رسانید و پیغام گزارد. دیگر سؤال کنند که وَ نَحْنُ لَهُ مُسْلِمُونَ مؤمنان را چون تبجّح است در ستایش خویشتن، و این بعرف و عادت مذموم است؟ جواب آنست که تبجح مذموم آن بود که مردم از خویشتن آن نماید که بآن رفعت طلب کند و تطاول بر مردمان، امّا چون بر سبیل‌ شکر و سپاس‌داری بود رواست، که ربّ العالمین گفت: وَ أَمَّا بِنِعْمَةِ رَبِّکَ فَحَدِّثْ، و نیز مؤمنان خواستند که باین اعتراف از کافران جدا مانند و حق از باطل جدا کنند، یقول تعالی: حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ. و گفته‌اند که مؤمنان باین استسلام قصد اخلاص کرده‌اند که از جهت شرع بآن مأموراند. قال اللَّه تعالی: وَ ما أُمِرُوا إِلَّا لِیَعْبُدُوا اللَّهَ مُخْلِصِینَ لَهُ الدِّینَ یعنی که ما خدای را مسلمان شدیم و گردن نهادیم نه دیگری را، و علی هذا قال عزّ و جلّ: قُلْ إِنَّما أَدْعُوا رَبِّی وَ لا أُشْرِکُ بِهِ أَحَداً