Қавлаи таъолӣ : ва ман ибтғи ғайри алإсломи дино муфассирон гуфтанд : сабаби нузули ин ояти он буд ки дувоздаҳ мард аз дайни исломи баргаштанд ва муртад шуданд , дар ҷумлаи эшон ҳорис бен сӯед Ансорӣ буду туъмаи бен абирқу абди аллоҳи бен инси бен хтл ва ғайриҳам аз Мадина берун шуданду бкФор Макка пайвастанд . Раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод : ва ман ибтғи ғайри алإсломи дино . . . Исломи ӣнҷои шариъати Мустафо ( с )аст .

قوله تعالی: وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً مفسّران گفتند: سبب نزول این آیت آن بود که دوازده مرد از دین اسلام برگشتند و مرتدّ شدند، در جمله ایشان حارث بن سوید انصاری بود و طعمة بن ابیرق و عبد اللَّه بن انس بن خطل و غیرهم از مدینه بیرون شدند و بکفّار مکه پیوستند. ربّ العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد: وَ مَنْ یَبْتَغِ غَیْرَ الْإِسْلامِ دِیناً... اسلام اینجا شریعت مصطفی (ص) است.

Ва дайни ӣнҷои дайни ҳанифӣ ки Мустафо ( с ) бон ишора карда ва гуфта : « беъсати болҳниФиаҳи алсҳлаҳи алсмҳаҳ » .

و دین اینجا دین حنیفی که مصطفی (ص) بآن اشاره کرده و گفته: «بعثت بالحنیفیّة السّهلة السّمحة».

Маънӣ оят онаст ки : ҳар ки баъд аз беъсати Муҳамад ( с ) биҷузи шариъати вай шариъат ҷӯяд ,у ҷузи дайну суннати ваии динӣ дигар гирад ,у роҳӣ дигар равад он аз вай напазиранд , ва аз роҳи ҳақ бероҳаст , ва аз ҷумлаи ҳолкон ва дӯзахёнаст , ки Мустафо ( с ) гуфт : «у алзии нафасии бедаи лои исмъ бе раҷули ман ҳзаҳи аломаҳу лои яҳӯдӣу лои насронии сами лами иؤмн бе алои кони ман аҳли алнор .

معنی آیت آنست که: هر که بعد از بعثت محمد (ص) بجز شریعت وی شریعت جوید، و جز دین و سنّت وی دینی دیگر گیرد، و راهی دیگر رود آن از وی نپذیرند، و از راه حق بی‌راه است، و از جمله هالکان و دوزخیان است، که مصطفی (ص) گفت: «و الّذی نفسی بیده لا یسمع بی رجل من هذه الامّة و لا یهودیٌّ و لا نصرانی ثمّ لم یؤمن بی الّا کان من اهل النّار.

Ва рӯй : « мо исмъ бе ман ҳзаҳи аломаҳи ман яҳӯдӣ ӯ насронии имўту лами иؤмни болзии арслт ба алои кони ман аҳли алнор » .

و روی: «ما یسمع بی من هذه الامّة من یهودی او نصرانی یموت و لم یؤمن بالذی ارسلت به الّا کان من اهل النّار».

Ва қиссаи зайди бен Амр бен нафил маърӯфаст ки бар Мустафо ( с ) расед пеш аз беъсати вай , Мустафо ( с ) вайро гуфт : « мо лӣ арӣ қўмки қади шнФўои лак ? »

و قصّه زید بن عمرو بن نفیل معروف است که بر مصطفی (ص) رسید پیش از بعثت وی، مصطفی (ص) وی را گفت: «ما لی اری قومک قد شنفوا لک؟»

Чаҳ будаст ки ин қавми ту баназари кроҳит бтў менигаранд ? гуфт : аз онкии эшон бзлолтанд , ва ман на бар дайни эшонам . Он гуҳи қисса хеш бигуфт ки : берун шудам роҳи росту дайни ҳақ талаб кардам , аз донишмандону аҳбори Ясриб бар расидам , эшонро бар ибодат аллоҳ ёфтам . Локини бони ибодат ширк доштанд . Донистам ки на дайн ҳақаст , баргаштам ва аз аҳбори хайбар бар расидами эшонро ҳам чунон бар ибодати аллоҳ мушрик ёфтам . Гуфтам ин на он дайнаст ки ман меҷӯям .

چه بودست که این قوم تو بنظر کراهیت بتو می‌نگرند؟ گفت: از آنکه ایشان بضلالت‌اند، و من نه بر دین ایشانم. آن گه قصّه خویش بگفت که: بیرون شدم راه راست و دین حق طلب کردم، از دانشمندان و احبار یثرب بر رسیدم، ایشان را بر عبادت اللَّه یافتم. لکن بآن عبادت شرک داشتند. دانستم که نه دین حقّ است، برگشتم و از احبار خیبر بر رسیدم ایشان را هم چنان بر عبادت اللَّه مشرک یافتم. گفتم این نه آن دین است که من میجویم.

Боҳбор фадак рафтам эшонро ҳам бар ширк дидам . Аз аҳбори эла бар расидам ҳамон дидам . Пас ҳбрӣ аз аҳбор шом гуфт : ин дайн ки ту меҷӯӣ касро ндонем ки бар онаст магари шайхии бҷзираҳ . Рафтам ва аз вай бар расидам ,у қиссаи худ бо вай бигуфтам ,у мақсӯди хеш арза кардам . Шайх гуфт : онҳо ки ту дидӣ ҳама бар залолат ва бероҳӣанд ,у ончӣ ту меҷӯӣ дайни худои ъзу ҷлу роҳ рост онаст ,у дайн Фриштгонаст , ки аллоҳро бони мипрстнд , ва ҳам дар замини хеши он дайни ёбӣ . Боз гардад ва талаб кун ки пайғомбарӣ берун омад ё хоҳад омад , ки халқро бон дайн хонд . Агар вайро дар ёбӣ дар пай ӯ бош ,у буии имони ор . Мустафо ( с ) он гуҳ ки ин қисса аз зайд мешунид бар роҳила буд . Пас он роҳилаи фурӯи хўобониду қасди тавоф хона кард . Зайд гуфт ман ҳануз надониста будам ки пайғамбараст , ман низ бо вай тавоф кардам . Ду бут ниҳода буданд ки мушрикон дар тавофи хеши эшонро май посиднд , зайди эшонро бпосид , Мустафо ( с ) аз он наҳй кард , гуфт : « лои тмсаҳ »

باحبار فدک رفتم ایشان را هم بر شرک دیدم. از احبار ایله بر رسیدم همان دیدم. پس حبری از احبار شام گفت: این دین که تو میجویی کس را ندانیم که بر آنست مگر شیخی بجزیره. رفتم و از وی بر رسیدم، و قصه خود با وی بگفتم، و مقصود خویش عرضه کردم. شیخ گفت: آنها که تو دیدی همه بر ضلالت و بی‌راهی‌اند، و آنچه تو میجویی دین خدای عزّ و جلّ و راه راست آنست، و دین فریشتگان است، که اللَّه را بآن میپرستند، و هم در زمین خویش آن دین یابی. باز گردد و طلب کن که پیغامبری بیرون آمد یا خواهد آمد، که خلق را بآن دین خواند. اگر وی را در یابی در پی او باش، و بوی ایمان آر. مصطفی (ص) آن گه که این قصّه از زید میشنید بر راحله بود. پس آن راحله فرو خوابانید و قصد طواف خانه کرد. زید گفت من هنوز ندانسته بودم که پیغمبرست، من نیز با وی طواف کردم. دو بت نهاده بودند که مشرکان در طواف خویش ایشان را می‌پاسیدند، زید ایشان را بپاسید، مصطفی (ص) از آن نهی کرد، گفت: «لا تمسّه»

Зайд бо худ андеша кард ки як бори дигари бпосм то чаҳ гуяд ! расӯл ( с ) бо вай нигараст гуфт : « ?илами тана »

زید با خود اندیشه کرد که یک بار دیگر بپاسم تا چه گوید! رسول (ص) با وی نگرست گفت: «الم تنه»

На туро наҳй карданд ва аз он боз доштанд . Он гуҳ зайд гуфт : Фўи алзии ҳўи акрамау анзли алайҳи алкитоби мо астлми снмо , ҳатто акрамаи аллоҳи ъзу ҷли болзии акрама ,у анзли алайҳи алкитоб » . Зайди бен Амр бен нафил аз дунё берун шуд ва ҳануз пайғому ваҳй аз осмон бар расӯл ( с ) наёмада буд ва даъват накарда . Мустафо ( с ) зайдро гуфт : « иأтии явми алқёмаҳи ИМАи вҳдаҳ »

نه ترا نهی کردند و از آن باز داشتند. آن گه زید گفت: فو الّذی هو اکرمه و انزل علیه الکتاب ما استلم صنما، حتّی اکرمه اللَّه عزّ و جلّ بالّذی اکرمه، و انزل علیه الکتاب». زید بن عمرو بن نفیل از دنیا بیرون شد و هنوز پیغام و وحی از آسمان بر رسول (ص) نیامده بود و دعوت نکرده. مصطفی (ص) زید را گفت: «یأتی یوم القیامة امّة وحده»

Киеви иҳдии аллоҳи қўмои кФрўои баъди إимонҳм ? муҷоҳид гуфт : ин дар шаън мардӣ омад аз банӣ Амри бен ъўФ ки аз дайн бар гашт ва бо рӯм шуд , кеш тарсое гирифт .

کَیْفَ یَهْدِی اللَّهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ؟ مجاهد گفت: این در شأن مردی آمد از بنی عمرو بن عوف که از دین بر گشت و با روم شد، کیش ترسایی گرفت.

Ва ҳукм муртад онаст ки Мустафо ( с ) гуфт : « лои иҳли дами амрии мусаллами алои боҳаддии слос : раҷули куфри баъди ислома , ӯ зании баъди аҳсонаҳ , ӯ қатл наФасо бғири нафас . »

و حکم مرتدّ آنست که مصطفی (ص) گفت: «لا یحلّ دم امرئ مسلم الّا باحدی ثلاث: رجل کفر بعد اسلامه، او زنی بعد احصانه، او قتل نفسا بغیر نفس.»

Ин хабар далеласт ки ҳар мард ки аз дайни исломи баргардад куштанӣаст ,у занро ҳамин ҳукмаст . Аммо кӯдаку девонаро радати эшон дуруст набошад , лқўлаҳи алайҳи ассалом : рафъи алқлми ани салоса , ани алсбӣ ҳатто иблғ ,у ани алноӣм ҳатто истиқз ,у ани алмҷнўн ҳатто иФиқ »

این خبر دلیل است که هر مرد که از دین اسلام برگردد کشتنی است، و زن را همین حکم است. امّا کودک و دیوانه را ردّت ایشان درست نباشد، لقوله علیه السّلام: رفع القلم عن ثلاثة، عن الصّبی حتّی یبلغ، و عن النّائم حتّی یستیقظ، و عن المجنون حتّی یفیق»

Ва макраро ҳам чунин лқўлаҳи таъолӣ : إлои ман أкраҳу қалбаи мутмаини болإимон .

و مکره را هم چنین لقوله تعالی: إِلَّا مَنْ أُکْرِهَ وَ قَلْبُهُ مُطْمَئِنٌّ بِالْإِیمانِ.

Ва мастро ду тариқаст чунон ки дар талоқаст . Ва қатли муртади ҳақ худоаст ,у сиёсати шаръии ҷузи эмоми аъзамро нарасад ки ин сиёсат кунад , агар озод бошад он муртад ёбанда .

و مست را دو طریق است چنان که در طلاق است. و قتل مرتدّ حقّ خدا است، و سیاست شرعی جز امام اعظم را نرسد که این سیاست کند، اگر آزاد باشد آن مرتدّ یابنده.

Ва шофииро ду қавласт ки пеш аз қатл аз муртад тўбт хоҳанд ё на ? ва дуруст онаст ки аз вай тўбт хоҳанд . Агар дар он соъат тўбт кунад , ва ало бикашанд . Ва моли ваии баъд аз қзоءи диўну ҳуқуқи мусулмонони фӣ ء бошад бадарасттарин ақвол ,у фарзандони вайро ҳукми бардагону ҷузят дорон нест . Аммо чун болиғ шаванд аҳкому шроӣти ислом аз эшон дар хоҳанд , агар бон дуруст оянд ,у алои эшонро бикашанд . Ва агар ду марди мусулмон бар радат касе гувоҳӣ диҳанду вай инкор кунад , муҷарради инкори вай дар ҳақи вай ислом нест то вайро талқин шаҳодат накунанд ва нагӯяд : « лои илоҳи алои аллоҳу Муҳамади расӯли аллоҳ » . Ва агар тоӣФаҳ эй ки эшонро шавкат ва манъат бошад муртад шаванд бар эмоми аъзам воҷибаст ки баҷанг эшон шавад , ё эшонро босаломи бози орад ё аз замин бардорад .

و شافعی را دو قول است که پیش از قتل از مرتدّ توبت خواهند یا نه؟ و درست آنست که از وی توبت خواهند. اگر در آن ساعت توبت کند، و الّا بکشند. و مال وی بعد از قضاء دیون و حقوق مسلمانان فی‌ء باشد بدرست‌ترین اقوال، و فرزندان وی را حکم بردگان و جزیت داران نیست. امّا چون بالغ شوند احکام و شرائط اسلام از ایشان در خواهند، اگر بآن درست آیند، و الّا ایشان را بکشند. و اگر دو مرد مسلمان بر ردّت کسی گواهی دهند و وی انکار کند، مجرّد انکار وی در حق وی اسلام نیست تا وی را تلقین شهادت نکنند و نگوید: «لا اله الّا اللَّه و محمّد رسول اللَّه». و اگر طائفه‌ای که ایشان را شوکت و منعت باشد مرتدّ شوند بر امام اعظم واجب است که بجنگ ایشان شود، یا ایشان را باسلام باز آرد یا از زمین بردارد.

Қавла : Киеви иҳдии аллоҳи қўмои кФрўои баъди إимонҳми баъзе муфассирон гуфтанд : ин дар шаън ҷуҳудон омад ки пеш аз мабаси Мустафо ( с ) буи имон оварда буданд ,у баъди мабаси буи кофар шуданд «у шҳдўо » эйу баъди ани шҳдўои ани мҳмдои ҳақ .

قوله: کَیْفَ یَهْدِی اللَّهُ قَوْماً کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ بعضی مفسّران گفتند: این در شأن جهودان آمد که پیش از مبعث مصطفی (ص) بوی ایمان آورده بودند، و بعد مبعث بوی کافر شدند «وَ شَهِدُوا» ای و بعد ان شهدوا انّ محمدا حقّ.

Ва ҷоءҳми албиноти мо байни фии алтўроаҳи ман наътау сифата .

وَ جاءَهُمُ الْبَیِّناتُ ما بیّن فی التّوراة من نعته و صفته.

Ва аллоҳи лои иҳдии алқўми алзолмин ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : إни аллазӣнаи кФрўоу злмўои лами икни аллоҳи лиғФри ?лааму лои лиҳдиҳми триқо . Агар касе гуяд чунаст ки раби Алъоламин ӣнҷои ҳидоят аз кофар нафй кард ,у ҷой дигар гуфту أмои самуди Фҳдиноҳм ? ҷавоб онаст ки ҳидоят бар се зарбаст : яке ақл мумайизаст миёни хайру шар ,у росту дурӯғ ,у роҳи бурдан ба баъзе масолеҳи кори хеш .

وَ اللَّهُ لا یَهْدِی الْقَوْمَ الظَّالِمِینَ همان است که جای دیگر گفت: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ظَلَمُوا لَمْ یَکُنِ اللَّهُ لِیَغْفِرَ لَهُمْ وَ لا لِیَهْدِیَهُمْ طَرِیقاً. اگر کسی گوید چونست که ربّ العالمین اینجا هدایت از کافر نفی کرد، و جای دیگر گفت وَ أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ؟ جواب آنست که هدایت بر سه ضرب است: یکی عقل ممیّز است میان خیر و شرّ، و راست و دروغ، و راه بردن به بعضی مصالح کار خویش.

Ва оммаи аҳли таклиф аз муъмину кофару ошноу бегонаи дарин ҳидоят яксонанд . Ва ҳўи алмънии бқўлаҳи таъолӣ : أмои самуди Фҳдиноҳм ва мислаи қавла : إнои ҳдиноаҳи алсбил . Ва ҳдиноаҳи алнҷдин , أътии кули шайъи ءи халқаи сами ҳудои ин ҳамаи азин ҳидоятаст ки гуфтем . Ва ҳам азин бобаст ончии баъзе ҷонваронро дод бар сиблати тасхир ,у злки фии қавлаи таъолӣ :у أўҳии рбки إлии алнҳл . Аммо зарби дувум аз ҳидоят , тзкити аъмолу аҳвол бандагонаст ,у тавфиқи хайрот дар иктисоби тоъот ,у злки фии қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи омнўоу ъмлўои алсолҳоти иҳдиҳми рбҳми бإимонҳм ,у қоли таъолӣ :у ҳдўои إлии алтиби ман алқўл ,у қавла : أўлӣки аллазӣнаи ҳудои аллоҳ ,у қавла :у аллазӣнаи ҷоҳдўои Финои лнҳдинҳми сблно .

و عامّه اهل تکلیف از مؤمن و کافر و آشنا و بیگانه درین هدایت یکسانند. و هو المعنی بقوله تعالی: أَمَّا ثَمُودُ فَهَدَیْناهُمْ و مثله قوله: إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبِیلَ. وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ، أَعْطی‌ کُلَّ شَیْ‌ءٍ خَلْقَهُ ثُمَّ هَدی‌ این همه ازین هدایت است که گفتیم. و هم ازین بابست آنچه بعضی جانوران را داد بر سبیل تسخیر، و ذلک فی قوله تعالی: وَ أَوْحی‌ رَبُّکَ إِلَی النَّحْلِ. امّا ضرب دوّم از هدایت، تزکیت اعمال و احوال بندگان است، و توفیق خیرات در اکتساب طاعات، و ذلک فی قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ یَهْدِیهِمْ رَبُّهُمْ بِإِیمانِهِمْ، و قال تعالی: وَ هُدُوا إِلَی الطَّیِّبِ مِنَ الْقَوْلِ، و قوله: أُولئِکَ الَّذِینَ هَدَی اللَّهُ، و قوله: وَ الَّذِینَ جاهَدُوا فِینا لَنَهْدِیَنَّهُمْ سُبُلَنا.

Ҳидояти сеюм роҳ намӯдан аст бидор алхлду муҷовирати ҳақи ъзу ҷл ,у злки фии қавлаи ъзу ҷли сиҳдиҳму ислҳи балетаму идхлҳми алҷнаҳи урфҳо ?лаам . Ва қавлаи таъолӣ : алҳмди ллаҳи алзии ҳдонои лиҳозо . Раби Алъоламин ҷли ҷалолаи ин се қисми ҳидояти худро исбот карду нисбати он бо хештани барад , ва аз махлуқ нафй кард , чунон ки гуфт ъзи ҷалола : إнки лои тҳдии ман أҳббт ,у лӣси алейк ҳдоҳм , ва мо أнти бҳодии алъмӣ . Қисмӣ дигараст аз ақсоми ҳидоят ки онро дуо гӯйанд . Ин як қисми Мустафо ( с )роу ҷумлаи пайғомбаронро исбот кард гуфт :у إнки лтҳдии إлии сироти мустақӣм . Анбёءро гуфт :у ҷълноҳми أӣмаҳи иҳдўни бأмрнои қуръонро гуфт : إни ҳозои алқуръони иҳдии ллтии ҳаии أқўм . Беруни азин се қисм онаст ки аллоҳи бон мстأсраст , касро бо вай дар он мушорикат на , ва ӯро дар он бо каси мушовират на .

هدایت سوّم راه نمودن است بدار الخلد و مجاورت حق عزّ و جلّ، و ذلک فی قوله عزّ و جلّ سَیَهْدِیهِمْ وَ یُصْلِحُ بالَهُمْ وَ یُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ. و قوله تعالی: الْحَمْدُ لِلَّهِ الَّذِی هَدانا لِهذا. ربّ العالمین جلّ جلاله این سه قسم هدایت خود را اثبات کرد و نسبت آن با خویشتن برد، و از مخلوق نفی کرد، چنان که گفت عزّ جلاله: إِنَّکَ لا تَهْدِی مَنْ أَحْبَبْتَ، و لَیْسَ عَلَیْکَ هُداهُمْ، وَ ما أَنْتَ بِهادِی الْعُمْیِ. قسمی دیگر است از اقسام هدایت که آن را دعا گویند. این یک قسم مصطفی (ص) را و جمله پیغامبران را اثبات کرد گفت: وَ إِنَّکَ لَتَهْدِی إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ. انبیاء را گفت: وَ جَعَلْناهُمْ أَئِمَّةً یَهْدُونَ بِأَمْرِنا قرآن را گفت: إِنَّ هذَا الْقُرْآنَ یَهْدِی لِلَّتِی هِیَ أَقْوَمُ. بیرون ازین سه قسم آنست که اللَّه بآن مستأثر است، کس را با وی در آن مشارکت نه، و او را در آن با کس مشاورت نه.

أўлӣки ҷзоؤҳми أни алайҳими лаънаи аллоҳ мисли ин оят дар сӯраи албқраҳи шарҳ он рафт , ва фарқ онаст ки : онҷои қатъии блънт ҳукм кард , гуфт : أўлӣки алайҳими лаънаи аллоҳ , аз баҳри онкии қавмиро гуфт ки бар кофарӣ марданду умеди ислому салоҳ даришон намонад , ва ӣнҷо гуфт : أўлӣки ҷзоؤҳми қатъӣ лаънат накард . Гуфт : ҷзоءи эшон лаънатаст , яъне ки зиндагонанд , ва то зиндагӣ май буд умеди ислому салоҳ дар эшон ҷойаст .

أُولئِکَ جَزاؤُهُمْ أَنَّ عَلَیْهِمْ لَعْنَةَ اللَّهِ مثل این آیت در سورة البقرة شرح آن رفت، و فرق آنست که: آنجا قطعی بلعنت حکم کرد، گفت: أُولئِکَ عَلَیْهِمْ لَعْنَةُ اللَّهِ، از بهر آنکه قومی را گفت که بر کافری مردند و امید اسلام و صلاح دریشان نماند،و اینجا گفت: أُولئِکَ جَزاؤُهُمْ قطعی لعنت نکرد. گفت: جزاء ایشان لعنت است، یعنی که زندگان‌اند، و تا زندگی می‌بود امید اسلام و صلاح در ایشان جای است.

Ва гуфтаанд ки : ин ҳар се оят аз Киеви иҳдии аллоҳ тоу лои ҳам инзрўн мансӯханд ,у носих ин онаст ки бар ақаб гуфт : إлои аллазӣнаи тобўои ин оят дар шаъни ҳорис бен сӯед бен алсомт алонсорӣ омад бар хусӯс . Аммо ҳукми он бар умумаст то бқёмт . Ин ҳориси баъд аз он ки муртад гашта буд пушаймон шуд , боз омад то бнздикӣ Мадина расед . Номае набшати ббродри хеши хлос бен сӯед ки ман пушаймон шудаму бози омадам , аз расӯли худо ( с ) бипурс ки маро тавба ҳаст ё на ? хлос рафту қиссаи ҳорис бо расӯл ( с ) бигуфт . Дар ҳол Ҷабраил омад ва оят оварад : إлои аллазӣнаи тобўои алхи ҳорисро азин хабар карданд , биёмад ва мусулмон шуд ,у ҳасани ислома .

و گفته‌اند که: این هر سه آیت از کَیْفَ یَهْدِی اللَّهُ تا وَ لا هُمْ یُنْظَرُونَ منسوخ‌اند، و ناسخ این آنست که بر عقب گفت: إِلَّا الَّذِینَ تابُوا این آیت در شأن حارث بن سوید بن الصامت الانصاری آمد بر خصوص. امّا حکم آن بر عموم است تا بقیامت. این حارث بعد از آن که مرتدّ گشته بود پشیمان شد، باز آمد تا بنزدیکی مدینه رسید. نامه‌ای نبشت ببرادر خویش خلاس بن سوید که من پشیمان شدم و باز آمدم، از رسول خدا (ص) بپرس که مرا توبه هست یا نه؟ خلاس رفت و قصّه حارث با رسول (ص) بگفت. در حال جبرئیل آمد و آیت آورد: إِلَّا الَّذِینَ تابُوا الخ حارث را ازین خبر کردند، بیامد و مسلمان شد، و حسن اسلامه.

Қавла : إлои аллазӣнаи тобўои ман баъди злку أслҳўо дар қуръон ҳар ҷой ки зикр тўбт кард бештар онаст ки зикри ислоҳи қарини он сохт , аз баҳри онкии ҳақиқат « тўбт » ду чизаст : таснифи эътиқоду ислоҳи аъмол . Пас ҳар ду муҷтамаъ бояд , то тўбт дуруст ояд . Агар касе гуяд : чунаст ки дар сӯраи албқраҳи إлои аллазӣнаи тобўоу أслҳўо ва бенаво гуфт ва ӣнҷо нагуфту бенаво ? ҷавоб онаст ки : дар сӯраи албқраҳи оят дар шаъни аҳбор ҷуҳудон омад ки наъту сифати Муҳамад ( с ) дар таврот аз авоми хеш пинҳон карда буданд ва пӯшида дошта ,у муаззами гуноҳи эшон он буд , пас то изҳор он накарданд ва бо мардуми баёни он равшан нагуфтанд тўбти эшон дуруст набӯд . Ва он маънии дарин қавм ки ин оят дар шаън эшон омад набӯд ,у гуноҳи эшон ҷуз радат набӯд . Азин ҷиҳат ва бенаво нагуфт .

قوله: إِلَّا الَّذِینَ تابُوا مِنْ بَعْدِ ذلِکَ وَ أَصْلَحُوا در قرآن هر جای که ذکر توبت کرد بیشتر آنست که ذکر اصلاح قرین آن ساخت، از بهر آنکه حقیقت «توبت» دو چیز است: تصنیف اعتقاد و اصلاح اعمال. پس هر دو مجتمع باید، تا توبت درست آید. اگر کسی گوید: چون است که در سورة البقرة إِلَّا الَّذِینَ تابُوا وَ أَصْلَحُوا وَ بَیَّنُوا گفت و اینجا نگفت وَ بَیَّنُوا؟ جواب آنست که: در سورة البقرة آیت در شأن احبار جهودان آمد که نعت و صفت محمد (ص) در تورات از عوام خویش پنهان کرده بودند و پوشیده داشته، و معظم گناه ایشان آن بود، پس تا اظهار آن نکردند و با مردم بیان آن روشن نگفتند توبت ایشان درست نبود. و آن معنی درین قوم که این آیت در شأن ایشان آمد نبود، و گناه ایشان جز ردّت نبود. ازین جهت وَ بَیَّنُوا نگفت.

Ва гуфтаанд : чун ҳар ду ояти баён тўбтаст , чаҳ фарқро дар охири ин оят гуфт : Фإни аллоҳи ғафури раҳим ва дар сӯра албқраҳ гуфт :у أнои алтўоби арраҳим ? ҷавоб онаст ки : таввобу ғафури бмънӣ , ҳар ду мутақорибанд , аммо « таввоб » хос тарасту ғафури омтар ва тамомтар ,у гуноҳи он ҷуҳудони саъбтар буду азимтар ки ҳам залоли худашон буд ва ҳам азлоли дигарон . Пас исми ахаси бони аввалитар буд . Ва гуноҳи ин муртади камтар буд ки азлол бо вай набӯд . Пас номи ғафури ӣнҷои лоӣқтару мувофиқтар . Ва дар хабараст ки Мустафо ( с ) чун омурзиши хостии ин ҳар ду ном : ҳам « таввоб » ва ҳам « ғафур » фароҳам гирифтӣ . Ибн умр гуфт : мешимурдам ки андари як маҷлиси Сайид ( с ) сад бор гуфтӣ : раби ағФри лӣу таби алии анки анати алтўоби алғФўр .

و گفته‌اند: چون هر دو آیت بیان توبت است، چه فرق را در آخر این آیت گفت: فَإِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِیمٌ و در سورة البقرة گفت: وَ أَنَا التَّوَّابُ الرَّحِیمُ؟ جواب آنست که: توّاب و غفور بمعنی، هر دو متقارب‌اند، امّا «توّاب» خاصّ‌تر است و غفور عام‌تر و تمامتر، و گناه آن جهودان صعب‌تر بود و عظیم‌تر که هم ضلال خودشان بود و هم اضلال دیگران. پس اسم اخصّ بآن اولی‌تر بود. و گناه این مرتدّ کمتر بود که اضلال با وی نبود. پس نام غفور اینجا لائق‌تر و موافق‌تر. و در خبر است که مصطفی (ص) چون آمرزش خواستی این هر دو نام: هم «توّاب» و هم «غفور» فراهم گرفتی. ابن عمر گفت: میشمردم که اندر یک مجلس سیّد (ص) صد بار گفتی: رب اغفر لی و تب علی انک انت التواب الغفور.

Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи кФрўои баъди إимонҳми ин оят дар шаъни асҳоби ҳорис бен сӯед омад ки бо ҳорис муртад гашта буданд . Пас ки ҳориси босалом боз омад ва тўбт кард , хабари исломи ҳорис боишон расед , гуфтанд : мо низ дар Макка мебошему чашм бар рӯзи Муҳамад ( с ) наҳем , ва бад афтод ҷаҳон дар ҳақи вай . Ва злки фии қавлаи ъзу ҷл : нтрбс ба риби алмнўн , ва ҳар гуҳ ки хоҳем боз гирдем ки тўбт мо бипазиранд , чунон ки тўбт ҳорис пазируфтанд . Фонзли аллоҳи таъолии ҳзаҳи алоиаҳ .

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ این آیت در شأن اصحاب حارث بن سوید آمد که با حارث مرتدّ گشته بودند. پس که حارث باسلام باز آمد و توبت کرد، خبر اسلام حارث بایشان رسید، گفتند: ما نیز در مکه می‌باشیم و چشم بر روز محمد (ص) نهیم، و بد افتاد جهان در حقّ وی. و ذلک فی قوله عزّ و جلّ: نَتَرَبَّصُ بِهِ رَیْبَ الْمَنُونِ، و هر گه که خواهیم باز گردیم که توبت ما بپذیرند، چنان که توبت حارث پذیرفتند. فانزل اللَّه تعالی هذه الآیة.

Баъзе муфассирон гуфтанд : ин оят мансӯхаст ки раби Алъоламин ваъда додааст ки тавба ҳар тоӣбӣ бипазиранд , то он гуҳ ки офтоб аз мағриб ояд ,у злки фӣ

بعضی مفسّران گفتند: این آیت منسوخ است که ربّ العالمین وعده داده است که توبه هر تائبی بپذیرند، تا آن گه که آفتاب از مغرب آید، و ذلک فی‌

Қавл алнабӣ ( с ) : ани болмғрби бобои фатҳаи аллоҳи ъзу ҷли ллтўбаҳи явми халқи алсмоўоту аларз , Флои иғлқ ҳатто ттлъи алшмси ман мағрибҳо

قول النّبی (ص): ان بالمغرب بابا فتحه اللَّه عز و جل للتوبة یوم خلق السماوات و الارض، فلا یغلق حتی تطلع الشمس من مغربها

Ва қавмӣ гуфтанд : оят мансӯх нест ,у маънӣ оят онаст ки : лни тақаббули тўбтҳми фии ҳоли злолтҳм . Барин қавл ваову أўлӣк ваов ҳоласт . Мегуяд : тўбти эшон дар он ҳол ки гумроҳ бошанд напазиранд , ки тўбту залолат зид якдигаранд , баҳами ҷамъи нёинд . Ва гуфтаанд : лни тақаббули тўбтҳм яъне ъанд аламуту алмъоинаҳ , наҳви қавлаи таъолӣ :у листи алтўбаҳи ллзини иъмлўни алсиӣот . . . Алоиаҳ .

و قومی گفتند: آیت منسوخ نیست، و معنی آیت آنست که: لن تقبل توبتهم فی حال ضلالتهم. برین قول واو وَ أُولئِکَ واو حال است. میگوید: توبت ایشان در آن حال که گمراه باشند نپذیرند، که توبت و ضلالت ضدّ یکدیگرند، بهم جمع نیایند. و گفته‌اند: لَنْ تُقْبَلَ تَوْبَتُهُمْ یعنی عند الموت و المعاینة، نحو قوله تعالی: وَ لَیْسَتِ التَّوْبَةُ لِلَّذِینَ یَعْمَلُونَ السَّیِّئاتِ... الآیة.

Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи кФрўоу мотўо ва ҳам куффори Флни иқбли ман أҳдҳми мли ءи алأрзи зҳбо ва лу уфтадӣ ба . Ин « ваов » маънии умумро даровард . Мегуяд : агар касе чандон ки як рӯй замини зар аз он ӯ бошаду бқрбту тоъат харҷ карда бошад дар дунё , чун бар куфр мерад он вайро ҳеҷ бакор наёяд , ва напазиранд ки он инфоқ аз муттақеон пазиранд на аз кофарон ,у злки фии қавлаи таъолӣ : إнмои итқбли аллоҳи ман аламтқин . Ва раво бошад ки ин бар охират ҳамл кунанд , яъне дар қиёмати он кофар ки бар куфр мурда бошад агар биппарӣ рӯй замин зар дорад ва хоҳад ки то худро аз азоби аллоҳи бони бози хирад , вайро суд надорад , ва аз вай напазиранд . Ва фии злки мо

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یُقْبَلَ مِنْ أَحَدِهِمْ مِلْ‌ءُ الْأَرْضِ ذَهَباً وَ لَوِ افْتَدی‌ بِهِ‌. این «واو» معنی عموم را درآورد. میگوید: اگر کسی چندان که یک روی زمین زر از آن او باشد و بقربت و طاعت خرج کرده باشد در دنیا، چون بر کفر میرد آن وی را هیچ بکار نیاید، و نپذیرند که آن انفاق از متّقیان پذیرند نه از کافران، و ذلک فی قوله تعالی: إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقِینَ. و روا باشد که این بر آخرت حمل کنند، یعنی در قیامت آن کافر که بر کفر مرده باشد اگر بپری روی زمین زر دارد و خواهد که تا خود را از عذاب اللَّه بآن باز خرد، وی را سود ندارد، و از وی نپذیرند. و فی ذلک ما

Рӯй ан алнабӣ ( с ) қол : иҷоءи болкоФри явми алқёмаҳи Фиқоли ?лаи أи раъйати луи кони лаки малаъи аларзи зҳбои лукнати мФтдё ба ? Фиқўли нъм ! Фиқоли лақади сӣлти мо ҳўи аисри ман злк .

روی انّ النّبی (ص) قال: یجاء بالکافر یوم القیامة فیقال له أ رأیت لو کان لک ملأ الارض ذهبا لکنت مفتدیا به؟ فیقول نعم! فیقال لقد سئلت ما هو ایسر من ذلک.