Қавлаи таъолии ҳўи алзии أнзли алейк алкитоб яъне : алқуръон манеҳ эй ман алқуръони оёти муҳкамот эй мутқаноти мубиноти муфассалоти лои ашколи фии лФзҳну зоҳрҳн , иъмл бҳн мегуяд : ин қуръони баъзе муҳкамотаст ва баъзе муташобиҳот .

قوله تعالی هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ یعنی: القرآن مِنْهُ ای من القرآن آیاتٌ مُحْکَماتٌ ای متقنات مبینات مفصّلات لا اشکال فی لفظهن و ظاهرهن، یعمل بهنّ میگوید: این قرآن بعضی محکمات است و بعضی متشابهات.

Муҳкамот онаст ки дар лафзу маънии он ҳеҷ ашкол набӯд , насх аз он боз гирифтаанду муъориза аз он бози гардонида ,у ихтилофро дар он ҳоҷати бтклФ назар набошад , аз онки равшану пайдоу зоҳир буд ва он Фроӣз ва ҳудӯдаст , амр ва наҳй ,у ҳалолу ҳаром . Ва муаззами қуръону асл қуръон онаст , чунон ки гуфт ҳни أми алкитоби أм ҳар чиз муаззам онаст ки қавоми он чиз бидонаст ва аз сари ҷонвар أм онаст ки зиндагонии одамӣ дар бқоء онаст ва гуфтаанд : ҳни أми алкитоб эй : أми кули китоби أнзлаҳи аллоҳи алии кули набии Фиҳни кули мо аҳлу кули мо ҳарам мегуяд ин оёти муҳкамот ки дарин қуръони бтў фурӯ фиристодем асли ҳамаи китоб худоӣанд ки пайғомбаронро дод , яъне ки ҳамаро баёни ҳалолу ҳарому Фрўз ва ҳудӯд кардему равшани гуфтем . Ибн аббос гуфт : онаст ки дар сӯраи алонъоми басаи оят баён кард : қул тъолўои أтли мо ҳарами рбкми алайкуми илои охири алоёти алслосу назири он дар сӯра банӣ Исроиласту қзии рбки أлои тъбдўои إлои إёҳи алоёту أхри муташобиҳоти أхри ҷамъ أхрӣ аст мегуяд : муташобиҳотаст дарин қуръон . Ва муташобиҳот онаст ки бчизӣ монад дар зоҳир ва ки ҷуз аз он бошад дар ҳақиқат , чунон ки мегуяду إзои أрднои أни нҳлки қарияи أмрнои мтрФиҳои ФФсқўои фӣҳо ( Фҳқи алайҳои алқўл ) Фдмрноҳои тдмиро .

محکمات آنست که در لفظ و معنی آن هیچ اشکال نبود، نسخ از آن باز گرفته‌اند و معارضه از آن باز گردانیده، و اختلاف را در آن حاجت بتکلف نظر نباشد، از آنک روشن و پیدا و ظاهر بود و آن فرائض و حدود است، امر و نهی، و حلال و حرام. و معظم قرآن و اصل قرآن آنست، چنان که گفت هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ أمّ هر چیز معظم آنست که قوام آن چیز بدانست و از سر جانور أمّ آنست که زندگانی آدمی در بقاء آنست و گفته‌اند: هنّ أمّ الکتاب ای: أم کل کتاب أنزله اللَّه علی کل نبی فیهن کل ما احل و کل ما حرم میگوید این آیات محکمات که درین قرآن بتو فرو فرستادیم اصل همه کتاب خدای‌اند که پیغامبران را داد، یعنی که همه را بیان حلال و حرام و فروض و حدود کردیم و روشن گفتیم. ابن عباس گفت: آنست که در سورة الانعام بسه آیت بیان کرد: قُلْ تَعالَوْا أَتْلُ ما حَرَّمَ رَبُّکُمْ عَلَیْکُمْ الی آخر الآیات الثلاث و نظیر آن در سوره بنی اسرائیل است وَ قَضی‌ رَبُّکَ أَلَّا تَعْبُدُوا إِلَّا إِیَّاهُ الآیات وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ أخر جمع أخری است میگوید: متشابهات است درین قرآن. و متشابهات آنست که بچیزی ماند در ظاهر و که جز از آن باشد در حقیقت، چنان که میگوید وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفِیها فَفَسَقُوا فِیها (فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ) فَدَمَّرْناها تَدْمِیراً.

Ва дар оятӣ дигар гуфт : إни аллоҳи иأмри болъдлу алإҳсону إитоءи зии алқрбӣу инҳии ани алФҳшоءу алмнкри зоҳири ин ҳар ду бидон монад ки он ҷо бФсқ мефармоед ва ин ҷо наҳй аз он мекунад , то он гуҳ ки олам баён кунад ва гуяд маънӣ оят онаст ки : амрноҳми болтоъаҳи ФхолФўоу Фсқўо .

و در آیتی دیگر گفت: إِنَّ اللَّهَ یَأْمُرُ بِالْعَدْلِ وَ الْإِحْسانِ وَ إِیتاءِ ذِی الْقُرْبی‌ وَ یَنْهی‌ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ ظاهر این هر دو بدان ماند که آن جا بفسق می‌فرماید و این جا نهی از آن می‌کند، تا آن گه که عالم بیان کند و گوید معنی آیت آنست که: امرناهم بالطاعة فخالفوا و فسقوا.

Қтодаҳу рабиъу заҳҳок ва садӣ гуфтанд : муҳкамот носихотаст ки мӯҷиб амаласт ,у муташобиҳот мансӯхотаст ки имон овардан бидон воҷибаст , аммо амал бидон нест . Ибн зайд гуфт : муҳкамоти қасас анбёءаст , ки раби Алъоламин онро муфассал ва мубин карда дар қуръон , қиссаи Нӯҳ дар бист ва чаҳор оят , қиссаи ҳуд дар даҳ оят , қиссаи солеҳ дар ҳашт оят , қиссаи лут дар ҳашт оят , қиссаи Шуайб дар сездаҳ оят , қиссаи Мӯсо дар оёти фаровон ,у зикри пайғомбари мо ( с ) дар бист ва чаҳор оят боз гуфта ,у фазлу шарафи вай дар он мубин карда . Ва муташобиҳот онаст ки дарин қиссаҳо мукаррар мешавад .

قتاده و ربیع و ضحاک و سدی گفتند: محکمات ناسخات است که موجب عمل است، و متشابهات منسوخات است که ایمان آوردن بدان واجب است، اما عمل بدان نیست. ابن زید گفت: محکمات قصص انبیاء است، که رب العالمین آن را مفصل و مبین کرده در قرآن، قصه نوح در بیست و چهار آیت، قصه هود در ده آیت، قصه صالح در هشت آیت، قصه لوط در هشت آیت، قصه شعیب در سیزده آیت، قصه موسی در آیات فراوان، و ذکر پیغامبر ما (ص) در بیست و چهار آیت باز گفته، و فضل و شرف وی در آن مبین کرده. و متشابهات آنست که درین قصه‌ها مکرر می‌شود.

Чунон ки дар қисса Нӯҳ гуфт қлнои аҳмли ҷой дигар гуфт Фослки фӣҳоу ъсоءи Мӯсоро гуфт Фإзои ҳаии ҳиаҳи тсъии ҷой дигар гуфт Фإзои ҳаии събони мубин .

چنان که در قصه نوح گفت قُلْنَا احْمِلْ جای دیگر گفت فَاسْلُکْ فِیها و عصاء موسی را گفت فَإِذا هِیَ حَیَّةٌ تَسْعی‌ جای دیگر گفت فَإِذا هِیَ ثُعْبانٌ مُبِینٌ.

Ва гуфтаанд ки муҳкамот онаст ки уламоро дарёфт маънӣ он ҳаст ва бар таъвил он расанд , ва муташобиҳот онаст ки илми он ҷуз аллоҳ надонад , чунон ки вақти хурӯҷи даҷолу нузули исо ,у офтоб аз мағриби баромадан ,у қиёмати брхўостн , ва монанди ин ки аллоҳи бдонстни он мутаъассираст ,у халқро барон итилоъ на ,у ҷузи имон овардан бидон касро дар он насиб на .

و گفته‌اند که محکمات آنست که علما را دریافت معنی آن هست و بر تأویل آن رسند، و متشابهات آنست که علم آن جز اللَّه نداند، چنان که وقت خروج دجال و نزول عیسی، و آفتاب از مغرب برآمدن، و قیامت برخواستن، و مانند این که اللَّه بدانستن آن متأثر است، و خلق را بران اطلاع نه، و جز ایمان آوردن بدان کس را در آن نصیب نه.

Ва брўоитии дигар аз ибни аббос муташобиҳот онаст ки ташобуҳати алии алиҳўд ,у ҳаии ҳуруфи алтҳҷии фии авоили алсўр . Ва асли ин қисса онаст ки қавмии ҷуҳудон чун каъби ашрафу ҳеи ахтбу ҳамсарон эшон омаданд бнздики расӯли с ва гуфтанд « бмо расед ки дар ҷумлаи он чаҳ бар ту фурӯ фиристоданд ?иламаст , ва агар ин ҳақаст пас мо муддати малики уммат ту медонем ки чанд хоҳад буд ва то кӣ хоҳад буд , беш аз ҳафтод ва як сол нахоҳад буд » ва ин таъвил ки ниҳоданд аз шумори ҷамал бар гирифтанд , яъне ки алифи яке , лоами сӣ , ва мем чиҳил . Мустафо с гуфт пас азин бештар ҳаст алмс . Эшон гуфтанд « с » навад бошад пас сад ва шаст ва як сол хоҳад буд . Эшон гуфтанд : монанди ин дигар ҳаст ? Мустафо с гуфт : алр . Эшон гуфтанд : акнӯн дивист ва сӣ ва яксон хоҳад буд Мустафо гуфт азин бештар ҳаст алмр . Эшон гуфтанд : ин бисёр биФзўди дивист ва ҳафтод ва яке бошад ва ин бар мо муштабаҳ шуд ндонем он бештар гирем ё камтар ? мо худ бтў имон нахоҳем овардан . Пас раби Алъоламин дар шаъни эшон ин оят фиристод : ҳўи алзии أнзли алейк алкитоб манеҳ оёти муҳкамоти ҳни أми алкитобу أхри муташобиҳот яъне аштбаҳи алии алиҳўди бмои أўлўи алҳрўФи алии ҳисоби алҷмл .

و بروایتی دیگر از ابن عباس متشابهات آنست که تشابهت علی الیهود، و هی حروف التهجی فی اوائل السّور. و اصل این قصه آنست که قومی جهودان چون کعب اشرف و حیی اخطب و همسران ایشان آمدند بنزدیک رسول ص و گفتند «بما رسید که در جمله آن چه بر تو فرو فرستادند الم است، و اگر این حق است پس ما مدت ملک امت تو می‌دانیم که چند خواهد بود و تا کی خواهد بود، بیش از هفتاد و یک سال نخواهد بود» و این تأویل که نهادند از شمار جمل بر گرفتند، یعنی که الف یکی، لام سی، و میم چهل. مصطفی ص گفت پس ازین بیشتر هست المص. ایشان گفتند «ص» نود باشد پس صد و شصت و یک سال خواهد بود. ایشان گفتند: مانند این دیگر هست؟ مصطفی ص گفت: الر. ایشان گفتند: اکنون دویست و سی و یکسان خواهد بود مصطفی گفت ازین بیشتر هست المر. ایشان گفتند: این بسیار بیفزود دویست و هفتاد و یکی باشد و این بر ما مشتبه شد ندانیم آن بیشتر گیریم یا کمتر؟ ما خود بتو ایمان نخواهیم آوردن. پس رب العالمین در شأن ایشان این آیت فرستاد: هُوَ الَّذِی أَنْزَلَ عَلَیْکَ الْکِتابَ مِنْهُ آیاتٌ مُحْکَماتٌ هُنَّ أُمُّ الْکِتابِ وَ أُخَرُ مُتَشابِهاتٌ یعنی اشتبه علی الیهود بما أولو الحروف علی حساب الجمل.

Агар касе гуяд чаҳ Фоидти рости муташобиҳ дар қуръон овардан ва чаҳ ҳикматаст дар он ки ҳама муҳкамот набӯд ? ҷавоб онаст ки ташрифу тахсӣси уламоро , то бмнқоши фаҳми маъонии дақиқ аз оёт истихроҷ мекунанд , ва бидон маънӣ аз оммаи халқ мтмиз мешаванд , ва низ мустаҳаққи савоби ухравии мигрднд , бон ки дар он истинботи хотиру фикрати хешро май рнҷоннд , ва агар ҳамаи муҳкамот будӣ ҳоҷати бтклФи назару атъоб фикрат набӯдӣ , ва он савоб ҳосил наомадӣ . Маънӣ дигар онаст ки доноён чун дар муташобиҳот таъаммул кунанд ва аз дарёфт маъонии он оҷиз шаванд нақси хеши бибинанду аҷз хеш бишносанд ва он гуҳ дар роҳи бандагии росттар раванд , ки бандагии аҷзи худ шинохтанасту бдрмондгии худ иқрор кардан .

اگر کسی گوید چه فایدت راست متشابه در قرآن آوردن و چه حکمت است در آن که همه محکمات نبود؟ جواب آنست که تشریف و تخصیص علما را، تا بمنقاش فهم معانی دقیق از آیات استخراج میکنند، و بدان معنی از عامه خلق متمیز میشوند، و نیز مستحق ثواب اخروی میگردند، بآن که در آن استنباط خاطر و فکرت خویش را می‌رنجانند، و اگر همه محکمات بودی حاجت بتکلف نظر و اتعاب فکرت نبودی، و آن ثواب حاصل نیامدی. معنی دیگر آنست که دانایان چون در متشابهات تأمل کنند و از دریافت معانی آن عاجز شوند نقص خویش ببینند و عجز خویش بشناسند و آن گه در راه بندگی راست‌تر روند، که بندگی عجز خود شناختن است و بدرماندگی خود اقرار کردن.

Фأмои аллазӣнаи фии қлўбҳми зиғи маънӣ зиғ онаст ки аз роҳи истиқомат бо як сӯеи часбад . Иқол « зоғи алқлб ,у зоғати алшмси ман кабиди алсмоء » ва манеҳ қавла : « Флмои зоғўои أзоғи аллоҳи қлўбҳм » . Мегуяд эшон ки дар дил зиғ доранд ҳамвора бар пай муташобиҳот бошанд , яъне кофарону мунофиқону ҷуҳудон ки талаби муддати малики ин уммат аз ҳисоби ҷамал истихроҷ мекунанд .

فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ معنی زیغ آنست که از راه استقامت با یک سویی چسبد. یقال «زاغ القلب، و زاغت الشمس من کبد السّماء» و منه قوله: «فَلَمَّا زاغُوا أَزاغَ اللَّهُ قُلُوبَهُمْ». میگوید ایشان که در دل زیغ دارند همواره بر پی متشابهات باشند، یعنی کافران و منافقان و جهودان که طلب مدت ملک این امت از حساب جمل استخراج میکنند.

Ва ҷамоатӣ аз муфассирон гуфтанд муроди бойени ҳама мбтдъонанд ки ъоӣшаҳ гуфт : расӯли худо ҳар гуҳ ки ин оят брхўондӣ гуфтӣ : « азои рأитми аллазӣнаи иҷодлўни фӣаи фаҳми аллазӣнаи ании аллоҳи ъзу ҷли Фоҳзрўҳму лои тҷолсўҳм . »

و جماعتی از مفسران گفتند مراد باین همه مبتدعان‌اند که عائشه گفت: رسول خدا هر گه که این آیت برخواندی گفتی: «اذا رأیتم الذین یجادلون فیه فهم الذین عنی اللَّه عز و جل فاحذروهم و لا تجالسوهم.»

Фأмои аллазӣнаи фии қлўбҳми зиғи Фитбъўни мо ташобуҳ манеҳ эй ташобуҳи лафза ,у ашкли маъноау ҳўи саҳеҳи фии назмау таълӣфа . Пас хабар дод ки чаҳ маъниро бар пай муташобиҳ бошанд ва гуфт : абтғоءи алФтнаҳ эй абтғоءи алткзибу қили абтғоءи абтғоءи алшбҳоту аллбси лизлўои баҳои ҷҳолҳм . Мегуяд онро муташобиҳи ҷӯянд то бдрўғ доранд , ё ҷҳолро андарон дар шабаҳат афкананд ,у дайн бар заъифони бшўроннд . Ва абтғоءи таъвилау таъвилӣ бар он муташобиҳ ниҳанд то ҳақиқату муроди аллоҳ аз ан бидонанд , ва ҳаргиз ндонанд ки аллоҳ гуфт : ва мо иълми таъвилаи إлои аллоҳ . Таъвил бар лафз тФъиласт ,у муроди бон мтأўласт , ҳам чунон ки танзил дар садри сӯраи алзмри муроди бон манзиласт на бинӣ ки ҷой дигар гуфт явми иأтии таъвилае иأтии мтأўлаҳу молаҳ яъне ончи оқибати маънӣ дар охир бо он ояд .

فَأَمَّا الَّذِینَ فِی قُلُوبِهِمْ زَیْغٌ فَیَتَّبِعُونَ ما تَشابَهَ مِنْهُ ای تشابه لفظه، و اشکل معناه و هو صحیح فی نظمه و تألیفه. پس خبر داد که چه معنی را بر پی متشابه باشند و گفت: ابْتِغاءَ الْفِتْنَةِ ای ابتغاء التکذیب و قیل ابتغاء ابتغاء الشّبهات و اللبس لیضلّوا بها جهالهم. میگوید آن را متشابه جویند تا بدروغ دارند، یا جهال را اندران در شبهت افکنند، و دین بر ضعیفان بشورانند. وَ ابْتِغاءَ تَأْوِیلِهِ و تأویلی بر آن متشابه نهند تا حقیقت و مراد اللَّه از ان بدانند، و هرگز ندانند که اللَّه گفت: وَ ما یَعْلَمُ تَأْوِیلَهُ إِلَّا اللَّهُ. تأویل بر لفظ تفعیل است، و مراد بآن متأوّل است، هم چنان که تنزیل در صدر سورة الزمر مراد بآن منزّل است نه بینی که جای دیگر گفت یَوْمَ یَأْتِی تَأْوِیلُهُ ای یأتی متأوّله و مآله یعنی آنچ عاقبت معنی در آخر با آن آید.

Ва фарқи миёни тафсир ва таъвил онаст ки тафсири илми нузулу шаъну қисса оятаст ва ин ҷузи бтўқиФу самоъ дуруст наёяд , ва натавон гуфт алои бнқлу асару таъвили ҳамл оятаст бар маънӣ ки эҳтимол кунад ,у истинботи ин маънӣ бар уламо мҳзўр нест баъд аз он ки мувофиқи китоб ва суннат бошад .

و فرق میان تفسیر و تأویل آنست که تفسیر علم نزول و شأن و قصه آیت است و این جز بتوقیف و سماع درست نیاید، و نتوان گفت الّا بنقل و اثر و تأویل حمل آیت است بر معنی که احتمال کند، و استنباط این معنی بر علما محظور نیست بعد از آن که موافق کتاب و سنت باشد.

Истеъмоли тафсир ё дар алфоз ғариб бошад чунон ки бҳираҳу соӣбаҳу всилаҳ , ё дар сухан мӯҷаз бошад ки ҳоҷат бшрҳ дорад чун أқимўои алслоаҳу отўои алзкоаҳ ё суханӣ ки қисса дар он таъбия бошад ва то он қисса бандонанд он сухан мутасаввир нашаванд чунон ки гуфт : إнмои алнсии ءи зиёдаи фии алкФр .

استعمال تفسیر یا در الفاظ غریب باشد چنان که بحیره و سائبه و وصیله، یا در سخن موجز باشد که حاجت بشرح دارد چون أَقِیمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ یا سخنی که قصه در آن تعبیه باشد و تا آن قصه بندانند آن سخن متصور نشوند چنان که گفت: إِنَّمَا النَّسِی‌ءُ زِیادَةٌ فِی الْکُفْرِ.

Аммо истеъмол « таъвил » гоҳ бар сиблати умум буд , гоҳ бар сиблати хусӯс . Чунон ки « куфр » гоҳ дар ҷҳўди мутлақ кор фармойанду гоҳ дар ҷҳўди бории ҷли сноӣаҳи алӣ алхусус , ва чун « имон » ки гоҳ дар тасдиқи мутлақ кор фармойанду гоҳ дар тасдиқи дайни ҳақи алӣ алхусус .

اما استعمال «تأویل» گاه بر سبیل عموم بود، گاه بر سبیل خصوص. چنان که «کفر» گاه در جحود مطلق کار فرمایند و گاه در جحود باری جل ثنائه علی الخصوص، و چون «ایمان» که گاه در تصدیق مطلق کار فرمایند و گاه در تصدیق دین حق علی الخصوص.

Ва ҳам аз таъвиласт лафзии муштараки миёни маънӣҳои мухталиф , чунон ки лафз « ваҷд » кор фармойанд ҳам дар « ҷадда » ва ҳам дар « ваҷд » ва ҳам дар « вуҷӯд » . Ҳам аз таъвиласт ончии раб Алъоламин гуфт : лои тдркаҳи алأбсори миёни уламо ихтилофаст ки ин басар айнаст ё басари қалб .

و هم از تأویل است لفظی مشترک میان معنیهای مختلف، چنان که لفظ «وجد» کار فرمایند هم در «جدة» و هم در «وجد» و هم در «وجود». هم از تأویل است آنچه رب العالمین گفت: لا تُدْرِکُهُ الْأَبْصارُ میان علما اختلاف است که این بصر عین است یا بصر قلب.

Ва алросхўни фии алълм . Ин абтдоء суханаст , ки бар إлои аллоҳи вақфӣ тамомаст . Мегуяд ки росихон дар илм аз дониш таъвил навмеданд . Ва далел бар он қироати абӣ каъбаст ва дар мусҳафи инсу бӯи солеҳ . Ва абтғоءи таъвила ва мо ?лаами бтأўилаҳи ман илми إни тоўилаҳ إло ъанд аллоҳ . Умри абди алъзиз ҳар гоҳ ки ин оят бар хондӣ гуфтӣ : антҳии илми алросхини фии алғлми бтأўили алқуръони илои ани қолўо « омно ба кул ман ъанд рбно » .

وَ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ. این ابتداء سخن است، که بر إِلَّا اللَّهُ وقفی تمام است. میگوید که راسخان در علم از دانش تأویل نومیدند. و دلیل بر آن قرائت ابی کعب است و در مصحف انس و بو صالح. و ابتغاء تأویله و ما لهم بتأویله من علم إن تاویله إلا عند اللَّه. عمر عبد العزیز هر گاه که این آیت بر خواندی گفتی: انتهی علم الراسخین فی الغلم بتأویل القرآن الی ان قالوا «آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا».

Ибн аббос гуфт русухи эшону субути эшон дар илм онаст ки гуфтанд омно ба кул ман ъанд рбно ҳамонаст ки ъоӣшаҳ гуфт « ман русухи ълмҳми алоямони бмҳкмаҳу муташобиҳау ани лами иълмўои таъвила » аз Мустафо ( с ) пурседанд ки росихон дар илм кадоманд ? гуфт « ман ?бирти яминау сидқи лисона ,у астқоми қалбау ъФи батнау фараҷа , Фзлки алросхи фии алълм » .

ابن عباس گفت رسوخ ایشان و ثبوت ایشان در علم آنست که گفتند آمَنَّا بِهِ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ رَبِّنا همانست که عائشه گفت «من رسوخ علمهم الایمان بمحکمه و متشابهه و ان لم یعلموا تأویله» از مصطفی (ص) پرسیدند که راسخان در علم کدام‌اند؟ گفت «من برّت یمینه و صدق لسانه، و استقام قلبه و عفّ بطنه و فرجه، فذلک الراسخ فی العلم».

Ва гуфтаанд тақво бояд бо ҳақу тавозуъ бо халқ ,у зуҳд бо дунё ,у муҷоҳидат бо нафас то аз росихон дар илм бошӣ . Ин росихони дарин ояти ҳам эшонанд ки дар он оят гуфт : локини алросхўни фӣ алълм манеҳам . Пас маънӣ ҳар ду оят онаст ки росихон дар илми мигўинд : мо бгрўидими бончаҳи аллоҳ фурӯ фиристод , кул ман ъанд рбнои дарёфтау нодарёфтаи мо , ҳама покасту рост , ва аз наздики худованди мо ҷли ҷалола .

و گفته‌اند تقوی باید با حق و تواضع با خلق، و زهد با دنیا، و مجاهدت با نفس تا از راسخان در علم باشی. این راسخان درین آیت هم ایشان‌اند که در آن آیت گفت: لکِنِ الرَّاسِخُونَ فِی الْعِلْمِ مِنْهُمْ. پس معنی هر دو آیت آنست که راسخان در علم میگویند: ما بگرویدیم بآنچه اللَّه فرو فرستاد، کلّ من عند ربنا دریافته و نادریافته ما، همه پاکست و راست، و از نزدیک خداوند ما جلّ جلاله.

Мазҳаби аҳли суннату таслим ,у росихон дар илм ,у собитон дар имон ,у ҷумҳӯри аҳли исбот ва ҷамоат онаст ки номаъқӯли қабул кардани бтслим дуруст ояду аҳли такаллуфу каломи мигўинд ки маъқӯли бқбўл дуруст ояд .

مذهب اهل سنت و تسلیم، و راسخان در علم، و ثابتان در ایمان، و جمهور اهل اثبات و جماعت آنست که نامعقول قبول کردن بتسلیم درست آید و اهل تکلف و کلام میگویند که معقول بقبول درست آید.

Ва мо изкр эй ва мо итзкр ва мо итъзи болқрони алои аўлўи аллбу алҳҷӣ .

وَ ما یَذَّکَّرُ ای و ما یتذکر و ما یتعظ بالقرآن الّا اولو اللّبّ و الحجی.

Мегуяд ҷузи хирадмандон панд напазиранд бойени қуръон .

میگوید جز خردمندان پند نپذیرند باین قرآن.

Он гуҳи дромўхти рҳигони худро то гӯйанд рбнои лои тзғи қлўбнои ин ояти ради қдрёнст . Ва ваҷҳи далели аҳли суннату ради эшон дар он равшанасту зоҳир , ки азоФти азоғту ҳидояти бакулят бо худост ,у халқ дар он маҷбуранду мақҳур . Мегуяд худованди мо ! дилҳои мо аз дайни ҳақ ,у роҳи истиқомат ,у сунани савоби бмгрдон , чунон ки дили ҷуҳудон ,у тарсоён ,у мбтдъон ки дар дил зиғ доранд бгрдонидӣ . Мустафо ( с ) ин дуо бисёр кардӣ ки : « ё мқлби улқулуб ! сабти қалбии алии динк »

آن گه درآموخت رهیگان خود را تا گویند رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا این آیت رد قدریانست. و وجه دلیل اهل سنت و ردّ ایشان در آن روشنست و ظاهر، که اضافت ازاغت و هدایت بکلیت با خداست، و خلق در آن مجبورند و مقهور. میگوید خداوند ما! دلهای ما از دین حق، و راه استقامت، و سنن صواب بمگردان، چنان که دل جهودان، و ترسایان، و مبتدعان که در دل زیغ دارند بگردانیدی. مصطفی (ص) این دعا بسیار کردی که: «یا مقلّب القلوب! ثبت قلبی علی دینک»

Ёрон гуфтанд ё расӯл аллоҳ мебитарсӣ бар мо ва бар дайни мо ? пас аз онкӣ имон оварадем бтў ,у турои устувори гирифтем бидонча гуфтӣу расонидӣ аз китобу дайну шариъат ? Мустафои эшонро ҷавоб дод ки « إни қулӯб банӣ одами кулҳо байни асбъини ман асобъи арраҳмон , иқимаҳи إни шоءу изиғаҳи إни шоء ,у алмизони беди арраҳмони ирФъи أқўомоу изъи охирин илои явми алқёмаҳ » .

یاران گفتند یا رسول اللَّه می‌بترسی بر ما و بر دین ما؟ پس از آنکه ایمان آوردیم بتو، و ترا استوار گرفتیم بدانچه گفتی و رسانیدی از کتاب و دین و شریعت؟ مصطفی ایشان را جواب داد که «إنّ قلوب بنی آدم کلها بین اصبعین من اصابع الرحمن، یقیمه إن شاء و یزیغه إن شاء، و المیزان بید الرحمن یرفع أقواما و یضع آخرین الی یوم القیامة».

Ва рӯй анаи қол ( с ) : ани қалби ибни одам мисли алъсФўри итқлби фии алиўми сабъи марот

و روی انه قال (ص): انّ قلب ابن آدم مثل العصفور یتقلب فی الیوم سبع مرات

Ва ани абии Мӯсои қол : إнмои саммии алқлби лтқлбаҳ ,у анмо мисли алқлб мисли решаи бФлоаҳи ман аларз .

و عن ابی موسی قال: إنّما سمّی القلب لتقلبه، و انما مثل القلب مثل ریشة بفلاة من الارض.

Ва гуфтаанд дар маънии рбнои лои тзғи қлўбно эй лои тФъли баннои ман алокроми мо иўдии إлии алзиғи факони алозоғаҳи аътоءи алхироти алдниўиаҳи алмсбтаҳи ани алхироти алأхрўиаҳи алмшори илайҳи бқўлаҳ :у луи басти аллоҳи алрзқи лъбодаҳи лбғўои фии алأрз . Ва лиҳозо

و گفته‌اند در معنی رَبَّنا لا تُزِغْ قُلُوبَنا ای لا تفعل بنا من الاکرام ما یودی إلی الزیغ فکان الازاغة اعطاء الخیرات الدنیویّة المثبطة عن الخیرات الأخرویة المشار الیه بقوله: وَ لَوْ بَسَطَ اللَّهُ الرِّزْقَ لِعِبادِهِ لَبَغَوْا فِی الْأَرْضِ. و لهذا

Қоли алии алайҳи ассалом : ман вусъи алайҳи дунёау лами иълми анаи макр ба Фҳўи мхдўъи ани ақла .

قال علی علیه السلام: من وسّع علیه دنیاه و لم یعلم انّه مکر به فهو مخدوع عن عقله.

Ва ҳби лнои ман лднки раҳма : раҳмат эдар саботаст бар савоб ,у исмат аз рибт . Ва Фоӣдаҳи ман лднк онаст ки ътоء бар ду қисмаст яке ивази тоъоту аъмол , ва яке бе ивази бтбръу тФзл . Ин калима танбеҳаст мари бандаро то бидонад ки ътоءи إлҳӣ на бар сиблати ҷазоу иваз аъмоласт , балки ҳамаи фазл ва раҳмат ӯст Мустафо ( с ) гуфт : « сддўоу қорбўоу абшрўои Фإнаҳи лни идхли алҷнаҳи аҳдои амала » қолўоу лои анат ? ё расӯли аллоҳ ? қол «у лои أнои إлои أни итғмднӣ аллоҳ манеҳ брҳмтаҳ »

وَ هَبْ لَنا مِنْ لَدُنْکَ رَحْمَةً: رحمت ایدر ثباتست بر صواب، و عصمت از ریبت. و فائده مِنْ لَدُنْکَ آنست که عطاء بر دو قسم است یکی عوض طاعات و اعمال، و یکی بی عوض بتبرع و تفضّل. این کلمه تنبیه است مر بنده را تا بداند که عطاء إلهی نه بر سبیل جزا و عوض اعمال است، بلکه همه فضل و رحمت اوست مصطفی (ص) گفت: «سدّدوا و قاربوا و ابشروا فإنّه لن یدخل الجنّة احدا عمله» قالوا و لا انت؟ یا رسول اللَّه؟ قال «و لا أنا إلّا أن یتغمّدنی اللَّه منه برحمته»

Ривоятаст аз ъоӣшаҳ ки гуфт Мустафо ( с ) ҳар гуҳ ки аз хоб бедор шудӣ дар шаби ин чанд калима бигуфтӣ : « лои إлаҳи إлои أнти إнии астғФрки лзнбӣ ,у асأлки рҳмтк , аллоҳами Фзднии уламо ,у лои тзғи қалбии баъди إзи ҳдитнӣ ,у ҳби лии ман лднки раҳма , анки анати алўҳоб » .

روایت است از عائشه که گفت مصطفی (ص) هر گه که از خواب بیدار شدی در شب این چند کلمه بگفتی: «لا إله إلا أنت إنّی استغفرک لذنبی، و اسألک رحمتک، اللّهمّ فزدنی علما، و لا تزغ قلبی بعد إذ هدیتنی، و هب لی من لدنک رحمة، انّک انت الوهاب».

Рбнои إнки ҷомеъи анноси лиўм яъне явми алқёмаҳи бҳшрҳму ншрҳму ҳсобҳму ҷзоӣҳм ҷомеъ номӣаст аз номҳои худованди ъзу ҷл , ин ҷои бмънии ҳашару нашр ва қиёматаст яъне ки он рӯзи халқро бо ҳам орад , ва ҳисоб кунад ,у ҷзоء кирдор диҳад ин маъниро Фриштаҳ гуфт ббъзии одамиён : « хилқатами лأмри азим » ин офариниши шумо мардумон на аз газоф ва бозӣаст أи Фҳсбтми أнмои хлқнокми ъбсо ? балки кории азими рост , ва он ҳашару нашру савоб ва уқобаст ва ин ваъдаи ҳақ ростаст ва бӯданӣ чунон ки гуфт ъзу ҷл : إлиаҳи мрҷъкми ҷмиъо , въди аллоҳи ҳқо ва азон гуфтау ваъда ки дода боз пас наёяд ва хилоф накунад ки гуфт إни аллоҳи лои ихлФи алмиъод .

رَبَّنا إِنَّکَ جامِعُ النَّاسِ لِیَوْمٍ یعنی یوم القیامة بحشرهم و نشرهم و حسابهم و جزائهم جامع نامیست از نامهای خداوند عز و جل، این جا بمعنی حشر و نشر و قیامت است یعنی که آن روز خلق را با هم آرد، و حساب کند، و جزاء کردار دهد این معنی را فریشته گفت ببعضی آدمیان: «خلقتم لأمر عظیم» این آفرینش شما مردمان نه از گزاف و بازی است أَ فَحَسِبْتُمْ أَنَّما خَلَقْناکُمْ عَبَثاً؟ بلکه کاری عظیم راست، و آن حشر و نشر و ثواب و عقاب است و این وعده حق راست است و بودنی چنان که گفت عز و جل: إِلَیْهِ مَرْجِعُکُمْ جَمِیعاً، وَعْدَ اللَّهِ حَقًّا و ازان گفته و وعده که داده باز پس نیاید و خلاف نکند که گفت إِنَّ اللَّهَ لا یُخْلِفُ الْمِیعادَ.