Қавлаи таъолӣ : лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўн муфассирон гуфтанд : бар ӣнҷо биҳиштасту инфоқи берун кардани зкоаҳ аз мол . Мегуяд : то зкоаҳ аз мол берун накунед , ва бдрўишон надаед , ббҳшт нарасед . Ин қавли хитоб бо тавонгаронаст алӣ алхусус , ва гуфтаанд ки : ин хитоб бо оммаи мؤмнонст , тавонгарону даравишон ҳар касе бар андоза ва тавон хеши бойени инфоқ мухотабаст , ва он аз эшон писандида .
قوله تعالی: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ مفسّران گفتند: بر اینجا بهشت است و انفاق بیرون کردن زکاة از مال. میگوید: تا زکاة از مال بیرون نکنید، و بدرویشان ندهید، ببهشت نرسید. این قول خطاب با توانگران است علی الخصوص، و گفتهاند که: این خطاب با عامّه مؤمنانست، توانگران و درویشان هر کسی بر اندازه و توان خویش باین انفاق مخاطب است، و آن از ایشان پسندیده.
Чунон ки ҷои дигари эшонро дар ҳазина кардану эсори намӯдан бо фақру фоқаи бстўд ва бипасандед , ва гуфт :у иؤсрўни алии أнФсҳму луи кони баҳами хсосаҳ .
چنان که جای دیگر ایشان را در هزینه کردن و ایثار نمودن با فقر و فاقه بستود و بپسندید، و گفت: وَ یُؤْثِرُونَ عَلی أَنْفُسِهِمْ وَ لَوْ کانَ بِهِمْ خَصاصَةٌ.
Он рӯз ки ин оят омад : лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўни зайди бен ҳориса омад ва аспӣ оварад ва гуфт : « ё расӯли аллоҳи ҳозои ммои аҳбаҳ »
آن روز که این آیت آمد: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ زید بن حارثه آمد و اسپی آورد و گفت: «یا رسول اللَّه هذا ممّا احبّه»
Ин асп дӯст дорам , хоҳам ки дар роҳи худоӣ харҷ кунам , аз ман бипазир . Мустафо ( с ) Усомаи бен зайдро бихонаду асп буи дод . Зайди дилтанги гашт , гуфт : « ман ин аз баҳр садақа оварадам . Мустафо ( с ) гуфт : « аммо ани аллоҳи қади қаблҳо мнк ! »
این اسپ دوست دارم، خواهم که در راه خدای خرج کنم، از من بپذیر. مصطفی (ص) اسامة بن زید را بخواند و اسپ بوی داد. زید دلتنگ گشت، گفت: «من این از بهر صدقه آوردم. مصطفی (ص) گفت: «اما انّ اللَّه قد قبلها منک!»
Дил танг макун ё зайд ! ки аллоҳи он садақа аз ту пазируфт . Ва бӯи талҳаи Ансориро бастоне буд баробари масҷид , дар он нахли фаровону оби равон . Чун ин оят омад гуфт : ё расӯли аллоҳ ! аз моли хеши ҳеҷ чизи дӯсттар азин бустон надорам , ва худоӣ мегуяд : ончӣ дўстр доред харҷ кунед то бон навохт расед ки аз ман май пиўсид . Акнӯн ин бустон дар роҳи худо бсдқаҳ додам ва умед дорам ки марои захира Эй бошад он ҷаҳонии наздики худованди ъзу ҷл .
دل تنگ مکن یا زید! که اللَّه آن صدقه از تو پذیرفت. و بو طلحه انصاری را بستانی بود برابر مسجد، در آن نخل فراوان و آب روان. چون این آیت آمد گفت: یا رسول اللَّه! از مال خویش هیچ چیز دوستتر ازین بستان ندارم، و خدای میگوید: آنچه دوستر دارید خرج کنید تا بآن نواخت رسید که از من میپیوسید. اکنون این بستان در راه خدا بصدقه دادم و امید دارم که مرا ذخیرهای باشد آن جهانی نزدیک خداوند عزّ و جلّ.
Мустафо ( с ) гуфт : « бахи бах , злки моли робҳи лак » .
مصطفی (ص) گفت: «بخٍّ بخٍّ، ذلک مال رابح لک».
Нек омад нек омад , сӯдмандаст ин моли туро . Он гуҳ гуфт : ё абои талҳаи ман чунон байнам ки дар хуишони худ нФқт кунӣу салаи раҳм дар он биҷои оре . Бӯи талҳа ҳамон кард , бобаннои аъмому наздикони хеш қисмат кард ва боишон дод . Абӯи зри ғаффориро меҳмонӣ расед , бон меҳмон гуфт ки : ин соъати маро узрӣаст ки берун натавонам шуд . Ту бФлони ҷойгаҳи шӯ ки шутурони ман истодаанд , яке некӯтар фарбеҳ тар биор , то харҷ кунем . Он меҳмон рафт ва яке заъифтар нзортр биоварад . Абӯ зр гуфт : ин чаҳ буд ки кардӣ ? ки он нзортр оварадӣ ,у фармони ман набардӣ ? гуфт : он фарбеҳтар некӯтар аз он наёвардам то рӯзи ҳоҷатат буд ки ҳоҷати азин муҳим тар уфтад . Абӯ зр гуфт : « ҳоҷати ман инаст ки бо ман дар хокаст ,у муҳими ман инаст ки дар гӯр бо ман қаринаст . » ин чунинаст ! ва бар сар ин онаст ки раб Алъоламин гуфт : лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўн .
نیک آمد نیک آمد، سودمند است این مال ترا. آن گه گفت: یا ابا طلحه من چنان بینم که در خویشان خود نفقت کنی و صلة رحم در آن بجای آری. بو طلحه همان کرد، بابنای اعمام و نزدیکان خویش قسمت کرد و بایشان داد. ابو ذر غفاری را مهمانی رسید، بآن مهمان گفت که: این ساعت مرا عذری است که بیرون نتوانم شد. تو بفلان جایگه شو که شتران من ایستادهاند، یکی نیکوتر فربهتر بیار، تا خرج کنیم. آن مهمان رفت و یکی ضعیفتر نزارتر بیاورد. ابو ذر گفت: این چه بود که کردی؟ که آن نزارتر آوردی، و فرمان من نبردی؟ گفت: آن فربهتر نیکوتر از آن نیاوردم تا روز حاجتت بود که حاجت ازین مهمتر افتد. ابو ذر گفت: «حاجت من این است که با من در خاکست، و مهم من این است که در گور با من قرین است.» این چنین است! و بر سر این آنست که ربّ العالمین گفت: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ.
Дар осори биоранд ки соилӣ бар дар рабиъи хсими боситод . Рабиъ гуфт : атъмўаҳи скро , ӯро шукр диҳед . Гуфтанд : ё рабиъ ӯро шукр чаҳ бакор ояд ? ӯро таому хӯрданӣ бояд . Рабиъ гуфт : « виҳкм ! атъмўаҳи скрои ?фони алрбиъи иҳби алскру раби Алъоламин иқўл : лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўн .
در آثار بیارند که سائلی بر در ربیع خثیم باستاد. ربیع گفت: اطعموه سکّرا، او را شکر دهید. گفتند: یا ربیع او را شکر چه بکار آید؟ او را طعام و خوردنی باید. ربیع گفت: «ویحکم! اطعموه سکرا فانّ الرّبیع یحبّ السّکّر و ربّ العالمین یقول: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ.
Ва иқоли аҳзри зоти явми дораи мҷнўноу амри ани итхзи ?лаи Фолўзҷои ман алскри алأбиз . Фқили ?ла :у Киеви идрии ҳозои алмҷнўни анаи атхзи ман алскри алأбиз ? Фқол : ҳўи лои идрӣу локини рабаи идрӣ . Ва рӯй ани ибни умри кони иҳўии ҷорӣаи Фоштроҳоу аътқҳо , Фқили ?ла , ҳувиятҳо Фоштритҳои сами аътқтҳо қабл ани тсиби минҳо ? Фқрأи ҳзаҳи алоиаҳ : лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўн .
و یقال احضر ذات یوم داره مجنونا و امر ان یتّخذ له فالوذجا من السّکر الأبیض. فقیل له: و کیف یدری هذا المجنون انّه اتّخذ من السّکّر الأبیض؟ فقال: هو لا یدری و لکن ربّه یدری. و روی انّ ابن عمر کان یهوی جاریة فاشتراها و اعتقها، فقیل له، هویتها فاشتریتها ثمّ اعتقتها قبل ان تصیب منها؟ فقرأ هذه الآیة: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ.
Овардаанд ки збидаҳи модари ҷаъфари мусҳафии сохта буд , навад пора , ҳамаи бзри набишта , он гуҳи муҷалладҳо зар карда мурассаъи бҷўоҳр , рӯзӣ аз он мусҳаф мехонд бойен оят расед : лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўни он дар вай асар кард гуфт : ман аз молу малики хеши ҳичизи дӯсттар азин мусҳаф надорам , он гуҳи заргарону ҷавҳарёнро бихонад то он барграфтанду бФрўхтнд ва дар ваҷҳи он иморатҳо ниҳод аз ҳавзҳоу мснъҳо ки дар бодия фармуд .
آوردهاند که زبیده مادر جعفر مصحفی ساخته بود، نود پاره، همه بزر نبشته، آن گه مجلّدها زر کرده مرصّع بجواهر، روزی از آن مصحف میخواند باین آیت رسید: لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ آن در وی اثر کرد گفت: من از مال و ملک خویش هیچیز دوستتر ازین مصحف ندارم، آن گه زرگران و جوهریان را بخواند تا آن برگرفتند و بفروختند و در وجه آن عمارتها نهاد از حوضها و مصنعها که در بادیه فرمود.
Лни тнолўои албри иштиқоқ бар аз бараст , ва бар ҷой фарохасту замини кушода ,у муъминонро бон Аброр хонанд ки дилҳошон фарохасту синаҳо кушода , бҳкми ин оят ки гуфт : Фмни ирди аллоҳи أни иҳдиаҳи ишрҳи садраи ллإслом ,у кофаронро зид ин гуфт : ва ман ирди أни излаҳи иҷъли садраи зиқои ҳрҷо . Ва азин ҷо буд ки абӯи зри ғаффорӣ ( рз ) аз Мустафо ( с ) пурсед ки бар чист ? ҷавоб дод : лӣси албри أни тўлўои вҷўҳкм . . . Алоиаҳ . Аз баҳри онкии дарин ояти афъоли хайру макорими ахлоқ фарох бигуфту фаровони брдод , пас маънӣ бар тўсъаст дар афъоли хайр ,у худои ъзу ҷли худро « бар » хонду бандаро « бар » номи ниҳод акнӯн « бар » банда бо худо онаст ки вайро мутӣъ ва фармон бурдораст , ва бар худо бо банда онаст ки бар вай некӯкорасту навозанда ва рӯзӣ гумораст .
لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ اشتقاق بر از بر است، و برّ جای فراخ است و زمین گشاده، و مؤمنان را بآن ابرار خوانند که دلهاشان فراخ است و سینهها گشاده، بحکم این آیت که گفت: فَمَنْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یَهْدِیَهُ یَشْرَحْ صَدْرَهُ لِلْإِسْلامِ، و کافران را ضدّ این گفت: وَ مَنْ یُرِدْ أَنْ یُضِلَّهُ یَجْعَلْ صَدْرَهُ ضَیِّقاً حَرَجاً. و ازین جا بود که ابو ذر غفاری (رض) از مصطفی (ص) پرسید که بر چیست؟ جواب داد: لَیْسَ الْبِرَّ أَنْ تُوَلُّوا وُجُوهَکُمْ... الآیة. از بهر آنکه درین آیت افعال خیر و مکارم اخلاق فراخ بگفت و فراوان برداد، پس معنی برّ توسّع است در افعال خیر، و خدای عزّ و جلّ خود را «برّ» خواند و بنده را «برّ» نام نهاد اکنون «بر» بنده با خدا آنست که وی را مطیع و فرمان بردارست، و برّ خدا با بنده آنست که بر وی نیکوکار است و نوازنده و روزی گمارست.
Гуфтаанд ки бар бар се мъомлтаст : яке бо худо дар маънии ибодат кардану вайро парастидан ,у илайҳи алошораҳ
گفتهاند که برّ بر سه معاملت است: یکی با خدا در معنی عبادت کردن و وی را پرستیدن، و الیه الاشارة
Бқўлаҳ ( с ) « лои язиди фии улумри алои албр ,у ани алрҷли лиҳрми алрзқи болзнби исибаҳ » .
بقوله (ص) «لا یزید فی العمر الا البر، و ان الرجل لیحرم الرزق بالذنب یصیبه».
Дигар бо қаробату наздикони хеш дар маънии пайвастан боишон , ва шинохтани ҳақи эшон . Ва илайҳи алошораҳ
دیگر با قرابت و نزدیکان خویش در معنی پیوستن بایشان، و شناختن حق ایشان. و الیه الاشارة
Бқўлаҳ ( с ) : « дахлати алҷнаҳи Фсмъти фӣҳо қроءаҳи Фқлти ман ҳозо ?
بقوله (ص): «دخلت الجنة فسمعت فیها قراءة فقلت من هذا؟
Қолўои ҳорисаи бен нӯъмон , кзлкми албр , кзлкми албр ,у кони абри анноси бома » .
قالوا حارثة بن نعمان، کذلکم البر، کذلکم البر، و کان ابر الناس بامه».
Қол : «у ани ман абри албри салаи алрҷли аҳл ваад абӣаи баъди ани иўлӣ » .
قال: «و ان من ابر البر صلة الرجل اهل ود ابیه بعد ان یولی».
Сдигр бо аҷнабӣон дар маънии инсоф додан эшон ,у шафқати исломи намӯдан бар эшон ,у хуши доштани халқ дар суҳбати эшон ,у илайҳи алошораҳ
سدیگر با اجنبیان در معنی انصاف دادن ایشان، و شفقت اسلام نمودن بر ایشان، و خوش داشتن خلق در صحبت ایشان، و الیه الاشارة
Бқўлаҳ ( с ) : « албри шайъи ءи ҳин , ваҷҳи талқу лисони лин » .
بقوله (ص): «البرّ شیء هیّن، وجه طلق و لسان لیّن».
Ва мо тнФқўои ман шайъи ء яъне ман садақаи Фإни аллоҳ ба алӣами олами бнёткми Фиҷозикми алайҳ .
وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ شَیْءٍ یعنی من صدقة فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ عالم بنیّاتکم فیجازیکم علیه.
Қавлаи таъолӣ : кули алтъоми кони ҳлои лабании إсроӣили ҷуҳудон бар Мустафо ( с ) мункир буданд ки гӯшти уштур бҳлол дошт ва мехӯрд . Гуфтанд : ин бар иброҳӣм ( ъ ) ҳаром буд , дайни иброҳӣми ин буд , ва дар таврот чунин хондем . Чунаст ки Муҳамад ( с ) дар таҳлили гӯшти шутури мухолифати дайн иброҳӣм мекунад ? раби Алъоламин он ҷуҳудонро дарин ояти дурӯғ зан кард , ва баён кард ки гӯшти шутур бар иброҳӣм ва бар фарзандон ӯ ҳалол буд , то он гуҳи ёқӯб ( ъ ) бар худ ҳаром кард . Пас уламоро ихтилофаст ки ёқӯб чаро бар худ ҳаром кард ? гуфтаанд ки : вайро беморӣ расед ки дар он бемории гӯшти шутуру шери шутури вайро носозгор буд . Пас дафъи музиратро бгзошт хӯрдан он , ва бар худ ҳаром кард на таҳрими шаръиро . Ибни аббос ва ҳасан гуфтанд : ёқӯбро иллати арақи алнсоء падед омад , назр кард ки агар худои таъолии вайро аз он иллат шифо диҳад он таомӣ ки дӯст тар дорад , хӯрдан он бигузорад ва бар худ ҳаром кунад тқрбои илои аллоҳи ъзу ҷл . Пас гӯшту шери шутур бар худ ҳаром кард вФоءи назри хешро . Заҳҳок гуфт : сабаби ин ориз ки ёқӯбро расед он буд ки қасди байт алмуқаддас дошт назр кард ки агар тундараст , беайбӣу ранҷӣ ба байти алмуқаддас фурӯд ояд охиртарин фарзандон қурбон кунад худоиро ъзу ҷл . Пас Фриштаҳ эй бароа вай омад ва аз ваии мсоръти хост . Ёқӯб ( ъ ) иҷобат кард , соъатӣ дарҳам овехтанд он гуҳи Фриштаҳи даст бар гӯшти рон ёқӯб зад аз он иллати арақи алнсоء пайдо шуд .
قوله تعالی: کُلُّ الطَّعامِ کانَ حِلًّا لِبَنِی إِسْرائِیلَ جهودان بر مصطفی (ص) منکر بودند که گوشت اشتر بحلال داشت و میخورد. گفتند: این بر ابراهیم (ع) حرام بود، دین ابراهیم این بود، و در تورات چنین خواندیم. چونست که محمد (ص) در تحلیل گوشت شتر مخالفت دین ابراهیم میکند؟ ربّ العالمین آن جهودان را درین آیت دروغزن کرد، و بیان کرد که گوشت شتر بر ابراهیم و بر فرزندان او حلال بود، تا آن گه یعقوب (ع) بر خود حرام کرد. پس علماء را اختلاف است که یعقوب چرا بر خود حرام کرد؟ گفتهاند که: وی را بیماری رسید که در آن بیماری گوشت شتر و شیر شتر وی را ناسازگار بود. پس دفع مضرّت را بگذاشت خوردن آن، و بر خود حرام کرد نه تحریم شرعی را. ابن عباس و حسن گفتند: یعقوب را علّت عرق النّساء پدید آمد، نذر کرد که اگر خدای تعالی وی را از آن علّت شفا دهد آن طعامی که دوستتر دارد، خوردن آن بگذارد و بر خود حرام کند تقرّبا الی اللَّه عزّ و جلّ. پس گوشت و شیر شتر بر خود حرام کرد وفاء نذر خویش را. ضحاک گفت: سبب این عارض که یعقوب را رسید آن بود که قصد بیت المقدس داشت نذر کرد که اگر تندرست، بیعیبی و رنجی به بیت المقدس فرود آید آخرترین فرزندان قربان کند خدای را عزّ و جلّ. پس فریشتهای براه وی آمد و از وی مصارعت خواست. یعقوب (ع) اجابت کرد، ساعتی درهم آویختند آن گه فریشته دست بر گوشت ران یعقوب زد از آن علت عرق النّساء پیدا شد.
Он гуҳ гуфт бо ёқӯб : ин бон кардам то ту тундараст дар байт алмуқаддас нарӯй , то фарзандат қурбон набояд кард бҳкми назри хеш . Пас рафт ва дар байт алмуқаддас шуд ва фаромӯш кард ончии Фриштаҳи вайро гуфта буд . Қасди забҳ фарзанд кард . Фриштаҳ Эй омад ва гуфт : ё ёқӯби ту аз назри хеш берун омадӣу махраҷ пайдо шуд , лои сиблати лаки илои влдк .
آن گه گفت با یعقوب: این بآن کردم تا تو تندرست در بیت المقدس نروی، تا فرزندت قربان نباید کرد بحکم نذر خویش. پس رفت و در بیت المقدس شد و فراموش کرد آنچه فریشته وی را گفته بود. قصد ذبح فرزند کرد. فریشتهای آمد و گفت: یا یعقوب تو از نذر خویش بیرون آمدی و مخرج پیدا شد، لا سبیل لک الی ولدک.
Он гуҳ гуфт : « лӣни шФонии аллоҳи лҳрмти алии нафасии лҳўми алإблу албонҳо » . Ва рӯй « анаи қоли лӣни шифоаи аллоҳи лҳрми алӣ нафса алърўқ ӯ тъомои фӣаи арақ . Фҷъли бнўаҳи баъди злки итбъўни алърўқу ихрҷўнҳои ман аллҳм » .
آن گه گفت: «لئن شفانی اللَّه لحرّمت علی نفسی لحوم الإبل و البانها». و روی «انّه قال لئن شفاه اللَّه لحرّم علی نفسه العروق او طعاما فیه عرق. فجعل بنوه بعد ذلک یتبعون العروق و یخرجونها من اللّحم».
Пас ҷуҳудони буи иқтидо карданд ,у ончии ёқӯб бар худ ҳаром кард эшон бар худ муҳаррам доштанд . Он гуҳ даъвӣ карданд ки ин таҳрим дар тавротаст . Раби Алъоламин эшонро дурӯғ зан кард , гуфт : қул Фأтўои болтўроаҳи Фотлўҳои إни кантами содиқин .
پس جهودان بوی اقتدا کردند، و آنچه یعقوب بر خود حرام کرد ایشان بر خود محرّم داشتند. آن گه دعوی کردند که این تحریم در تورات است. ربّ العالمین ایشان را دروغزن کرد، گفت: قُلْ فَأْتُوا بِالتَّوْراةِ فَاتْلُوها إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ.
Агар касе гуяд чунаст ки дар он ояти пеши إни аллазӣнаи кФрўои баъд إимонҳм гуфт , ва дар ӣнҷои إни аллазӣнаи кФрўоу мотўои сифати ҷуҳудону зм эшон кард ? пас ояти лни тнолўои албр ҳатто тнФқўои ммои тҳбўн ки ҳадиси муъминону зикри инфоқ эшонаст дар он пайваст ? он гуҳи дигари бораи бзми ҷуҳудони бозгашт , бар ақаб гуфт : кули алтъоми кони ҳлои лабании إсроӣил . Яъне ки лни тнолўои албр . . . Дар миёни ин ду қисса чаҳ лоӣқаст ? ҷавоб онаст ки : раби Алъоламин дар он ду ояти зм ҷуҳудон кард ,у ҳазинаи эшон ботил кард . Яъне ки он ҳазинаи эшон бо куфрасту тоъат бо куфр мақбул набӯд . Пас хитоб бо муъминон гардонид ки инфоқи шумо на чун инфоқ эшонаст , аз шумо пазирем ва қабул кунем , чун бойен шарт бошад ки фармудем . Ва ончии бшрт хеш бошад ман ки худовандам худ донаму ҷазои даҳум . Инаст ки гуфт : Фإни аллоҳ ба алӣам . Он гуҳи бози бтртиби ояти пеш боз шуду тамомии зм ҷуҳудон гуфт : Фмни аФтрии алии аллоҳи алкзб
اگر کسی گوید چونست که در آن آیت پیش إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا بَعْدَ إِیمانِهِمْ گفت، و در اینجای إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا وَ ماتُوا صفت جهودان و ذمّ ایشان کرد؟ پس آیت لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ حَتَّی تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ که حدیث مؤمنان و ذکر انفاق ایشان است در آن پیوست؟ آن گه دیگر باره بذمّ جهودان بازگشت، بر عقب گفت: کُلُّ الطَّعامِ کانَ حِلًّا لِبَنِی إِسْرائِیلَ. یعنی که لَنْ تَنالُوا الْبِرَّ... در میان این دو قصّه چه لائق است؟ جواب آنست که: ربّ العالمین در آن دو آیت ذمّ جهودان کرد، و هزینه ایشان باطل کرد. یعنی که آن هزینه ایشان با کفر است و طاعت با کفر مقبول نبود. پس خطاب با مؤمنان گردانید که انفاق شما نه چون انفاق ایشان است، از شما پذیریم و قبول کنیم، چون باین شرط باشد که فرمودیم. و آنچه بشرط خویش باشد من که خداوندم خود دانم و جزا دهم. این است که گفت: فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ. آن گه باز بترتیب آیت پیش باز شد و تمامی ذمّ جهودان گفت: فَمَنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ
Ин ҳам чунонаст ки ҷой дигар гуфт : ва ман أзлми ммни аФтрии алии аллоҳи кзбо . Ва إнмои иФтрии алкзби аллазӣнаи лои иؤмнўни боёти аллоҳу أФтрии алии аллоҳи кзбои أм ба ҷина вау явми алқёмаҳтарӣ аллазӣнаи кзбўои алии аллоҳи вҷўҳҳми мсўдаҳ . Гуфтаанд ки : дурӯғ бар ду қисмаст : яке онкӣ аз бар хеши суханӣ ихтироъ кунад ки онро ҳеҷ асл набӯд . Дигар қисм онаст ки : дар сухании зиёдати орад ё аз Ромату қоида хеш бигардонад , ва онро аслӣ бошад . Ин ҳар ду қисми нописандидау нишон нифоқаст . Мустафо ( с ) гуфт : « дурӯғ бобӣаст аз абвоби нифоқ » . Ва фармуд : чунон дидам ки мардӣ маро гуфтӣ : « бар хез » , бархестам . Ду мардро дидам , яке бар пой ва яке нишаста . ӯ ки бар пой буд оҳании каж дар даҳан ин нишаста афганда ва як гӯшаи даҳан вай мекашид то басари дӯш . Ва дигари ҷониби ҳам чунин , пас ҳар ду тараф бо ҳам мешуд ,у дигари бораи қуллоб дар май афканд . Гуфтам ин чист ? гуфтанд : ин дурӯғ занӣаст , ҳам ин азоб мекунанд вайро дар гӯр то бқёмт . Маймуни бен абӣ шбиб мегуфтанд : номае май нбштми калимае фароз омад ки агар бинивисам ороста шавад лекини дурӯғ буд , азм кардам ки нанивисам . Ҳотифӣ овоз дод ки : « исбти аллоҳи аллазӣнаи омнўои болқўли алсобти фии алҳёҳи алднёу фии алохраҳ » . Ва сҳ
این هم چنانست که جای دیگر گفت: وَ مَنْ أَظْلَمُ مِمَّنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً. و إِنَّما یَفْتَرِی الْکَذِبَ الَّذِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِآیاتِ اللَّهِ و أَفْتَری عَلَی اللَّهِ کَذِباً أَمْ بِهِ جِنَّةٌ و وَ یَوْمَ الْقِیامَةِ تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ. گفتهاند که: دروغ بر دو قسم است: یکی آنکه از بر خویش سخنی اختراع کند که آن را هیچ اصل نبود. دیگر قسم آنست که: در سخنی زیادت آرد یا از رمّت و قاعده خویش بگرداند، و آن را اصلی باشد. این هر دو قسم ناپسندیده و نشان نفاق است. مصطفی (ص) گفت: «دروغ بابی است از ابواب نفاق». و فرمود: چنان دیدم که مردی مرا گفتی: «بر خیز»، برخاستم. دو مرد را دیدم، یکی بر پای و یکی نشسته. او که بر پای بود آهنی کژ در دهن این نشسته افگنده و یک گوشه دهن وی میکشید تا بسر دوش. و دیگر جانب هم چنین، پس هر دو طرف با هم میشد، و دیگر باره قلاب در میافکند. گفتم این چیست؟ گفتند: این دروغ زنی است، هم این عذاب میکنند وی را در گور تا بقیامت. میمون بن ابی شبیب میگفتند: نامهای مینبشتم کلمهای فراز آمد که اگر بنویسم آراسته شود لیکن دروغ بود، عزم کردم که ننویسم. هاتفی آواز داد که: «یثبّت اللَّه الّذین آمنوا بالقول الثّابت فی الحیاة الدّنیا و فی الآخرة». و صحّ
Ан алнабӣ ( с ) анаи қол : « ?вили лмни иҳдси Фикзби лизҳк ба алқўм , ?вили ?ла ! ?вили ?ла ! »
عن النّبی (ص) انّه قال: «ویل لمن یحدّث فیکذب لیضحک به القوم، ویل له! ویل له!»
Ва қол : « кибрати хёнаҳи ани тҳдси ахоки ҳдисо , ҳўи лаки Мусаддиқ ,у анат ба козиб »
و قال: «کبرت خیانة ان تحدّث اخاک حدیثا، هو لک مصدّق، و انت به کاذب»
Аҳл маъонӣ гуфтанд ки дурӯғ аз он ҳаромаст ки дил аз он метабоҳ шавад ва торик мегардад , аммо агар бдрўғ ҳоҷат уфтад ва бар қасд маслиҳат гуяд , ва онро низ кора буд пас ҳаром набошад . Ва аз он дар дили ҳеҷ торикӣ ва кажӣ наёяд , на бинӣ ки агар мусулмонӣ аз золимӣ бигурезад на равост ки буии роҳ нмўнӣ кунад , бал ки дурӯғи ӣнҷо воҷибаст агар халоси мусулмонӣ дар онаст ,у расӯл ( с ) худо рухсат додаст бдрўғи гуфтан дар се ҷойгаҳ : яке дар ҳарб ки азми хеш бо хасм рост натавон гуфтан , дигар дар сулҳ додани миёни ду кас , сдигр касе ки ду зан дорад , бо ҳар яке гуяд ки туро дўстр дорам .
اهل معانی گفتند که دروغ از آن حرام است که دل از آن میتباه شود و تاریک میگردد، امّا اگر بدروغ حاجت افتد و بر قصد مصلحت گوید، و آن را نیز کاره بود پس حرام نباشد. و از آن در دل هیچ تاریکی و کژی نیاید، نه بینی که اگر مسلمانی از ظالمی بگریزد نه رواست که بوی راه نمونی کند، بل که دروغ اینجا واجب است اگر خلاص مسلمانی در آنست، و رسول (ص) خدا رخصت دادست بدروغ گفتن در سه جایگه: یکی در حرب که عزم خویش با خصم راست نتوان گفتن، دیگر در صلح دادن میان دو کس، سدیگر کسی که دو زن دارد، با هر یکی گوید که ترا دوستر دارم.
Ва бузургони дайн чун ҳоҷат афтодӣ бдрўғи гуфтани маслиҳатиро , то тавонистандӣ аз дурӯғ парҳез кардандӣу сухан бо мъоризи грдонидндӣ . Чунон ки мтрФ дар наздик амӣрӣ шуд , амир гуфт : чаро камтари оеи бнздики мо ? ҷавоб дод ки то аз наздик амир бирафтам паҳлу аз замин брнгрФтаҳам алои ончии худоӣ неру додааст . Амири пиндошт ки ӯ бемор бӯдааст , ва он сухан дар ниҳоди хеши рост буд . Ва шуъабии канизаки хешро гуфт : агар касе маро талаб кунад ту доӣраҳ Эй мебаркаш ,у даст хеш барон нау гӯй ки дарин ҷо нест . Ва маози ҷабал ( рз ) омили умр буд чун аз амал боз омад аёл ӯ гуфт : моро чаҳ оварадӣ ? маоз гуфт : нигаҳбонӣ бо ман буд чизе натавонистам оварад , яъне ки худованди ъзу ҷл бо ман буд . Зан ӯ пиндошт ки умр бар вай мушаррафӣ гумошта буд , пас бахона умр шуд он зан ва итоб кард , ва гуфт : маози амини расӯли худо ( с ) буду амини бӯи бикр .
و بزرگان دین چون حاجت افتادی بدروغ گفتن مصلحتی را، تا توانستندی از دروغ پرهیز کردندی و سخن با معاریض گردانیدندی. چنان که مطرف در نزدیک امیری شد، امیر گفت: چرا کمتر آیی بنزدیک ما؟ جواب داد که تا از نزدیک امیر برفتم پهلو از زمین برنگرفتهام الّا آنچه خدای نیرو داده است. امیر پنداشت که او بیمار بوده است، و آن سخن در نهاد خویش راست بود. و شعبی کنیزک خویش را گفت: اگر کسی مرا طلب کند تو دائرهای میبرکش، و دست خویش بران نه و گوی که درین جا نیست. و معاذ جبل (رض) عامل عمر بود چون از عمل باز آمد عیال او گفت: ما را چه آوردی؟ معاذ گفت: نگهبانی با من بود چیزی نتوانستم آورد، یعنی که خداوند عزّ و جلّ با من بود. زن او پنداشت که عمر بر وی مشرفی گماشته بود، پس بخانه عمر شد آن زن و عتاب کرد، و گفت: معاذ امین رسول خدا (ص) بود و امین بو بکر.
Чунаст ки ту бо вай мушаррафӣ фиристодӣ ? умри маоз ( рз )ро бихонад ва аз вай пурсед ки ин зан чист ки мегуяд . Маози маълум вай кард ончӣ ки гуфта буд . Он гуҳ умр бихандед ва бо вай некуӣ кард .
چونست که تو با وی مشرفی فرستادی؟ عمر معاذ (رض) را بخواند و از وی پرسید که این زن چیست که میگوید. معاذ معلوم وی کرد آنچه که گفته بود. آن گه عمر بخندید و با وی نیکویی کرد.
Фмни аФтрии алии аллоҳи алкзб
فَمَنِ افْتَری عَلَی اللَّهِ الْکَذِبَ
Яъне бозоФаҳи ҳозои алтҳрими илои аллоҳи таъолии алии иброҳӣми фии алтўриаҳ , ман баъди злк
یعنی باضافة هذا التحریم الی اللَّه تعالی علی ابراهیم فی التوریة، مِنْ بَعْدِ ذلِکَ
эй ман баъди зуҳӯри алҳҷаҳи бони алтҳрими анмои кони ман ҷҳаҳи ёқӯб , Фأўлӣки ҳам алзолмўн .
ای من بعد ظهور الحجّة بانّ التّحریم انّما کان من جهة یعقوب، فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ.
Қавла : қул сидқи аллоҳ эй аътқду ахбри ани злки ман қавли аллоҳу ҳўи содиқ .
قوله: قُلْ صَدَقَ اللَّهُ ای اعتقد و اخبر انّ ذلک من قول اللَّه و هو صادق.
Мегуяд : ё Муҳамад ! эътиқод куну қавмро хабари даҳ ки ин баён ки рафт аз қавл худост ,у худои баҳр чаҳ гуфт ва хабар дод рост гӯйаст , рости дон , поки дон , ҳамаи дон . Ҷой дигар гуфт : « ва ман أсдқи ман аллоҳи ҳдисо » ва « ман أсдқи ман аллоҳи қило » он кист ки рости сухантар , рости гӯйтар аз худоӣаст ?
میگوید: یا محمد! اعتقاد کن و قوم را خبر ده که این بیان که رفت از قول خداست،و خدا بهر چه گفت و خبر داد راست گویست، راست دان، پاک دان، همه دان. جای دیگر گفت: «وَ مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ حَدِیثاً» و «مَنْ أَصْدَقُ مِنَ اللَّهِ قِیلًا» آن کیست که راست سخنتر، راست گویتر از خدای است؟
Фотбъўои млаҳи إброҳими ҳниФои иштиқоқи миллат аз амллт алкитобаст . Ва миллату дайни ду номанд он шаръро ки худои ъзу ҷли ниҳоди миёни бандагон бар забони анбёء , то бони шаръи бсўоби он ҷаҳонӣ расанд . Аҳл маъонӣ гуфтанд : ин шаръро ду тарафаст : як тараф бо ҳақ дорад ҷли ҷалола , ва як тараф бо банда . Аммо ончӣ бо ҳақ дорад роҳи нмўнӣ вайаст бФрстодни пайғомбарон ,у даъвати эшон ,у фурӯ фиристодан китобаст ,у баёни амр ва наҳйу исботи ҳуҷҷат дар он . Ва ончӣ ба банда таъаллуқ дорад иҷобати даъват пайғомбаронасту амтсоли овомир ва навоҳӣ . Пас он тараф ки бо ҳақ дорад « миллат » гӯйанд , ва он тараф ки бо банда дорад « дайн » гӯйанд .
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً اشتقاق ملّت از امللت الکتاب است. و ملّت و دین دو ناماند آن شرع را که خدای عزّ و جلّ نهاد میان بندگان بر زبان انبیاء، تا بآن شرع بثواب آن جهانی رسند. اهل معانی گفتند: این شرع را دو طرف است: یک طرف با حق دارد جلّ جلاله، و یک طرف با بنده. امّا آنچه با حق دارد راه نمونی وی است بفرستادن پیغامبران، و دعوت ایشان، و فرو فرستادن کتاب است، و بیان امر و نهی و اثبات حجّت در آن. و آنچه به بنده تعلّق دارد اجابت دعوت پیغامبران است و امتثال اوامر و نواهی. پس آن طرف که با حق دارد «ملت» گویند، و آن طرف که با بنده دارد «دین» گویند.
Фотбъўои млаҳи إброҳими ҳниФо ва мо кони ман алмшркини ин ҷавоб эшонаст ки бдъўӣ гуфтанд ки дайни мо дайн иброҳӣмаст . Раб Алъоламин гуфт ки дайни шумо дайн иброҳӣм нест , ки шумо мшркониду иброҳӣми ҳаргиз мушрик набӯд .
فَاتَّبِعُوا مِلَّةَ إِبْراهِیمَ حَنِیفاً وَ ما کانَ مِنَ الْمُشْرِکِینَ این جواب ایشان است که بدعوی گفتند که دین ما دین ابراهیم است. ربّ العالمین گفت که دین شما دین ابراهیم نیست، که شما مشرکانید و ابراهیم هرگز مشرک نبود.