Қавлаи таъолӣ : إни أўли байти вазъи ллнос муҷоҳид гуфт : мусулмонону ҷуҳудон дар кори қибла сухан гуфтанд , ва тафохур карданд ҳар кас азишон бқблаҳи хеш . Ҷуҳудон гуфтанд : байти алмуқаддаси фозилтар ва шарифтар ,у қибла онаст ки муҳоҷир анбиёст дар замини муқаддаса .

قوله تعالی: إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ مجاهد گفت: مسلمانان و جهودان در کار قبله سخن گفتند، و تفاخر کردند هر کس ازیشان بقبله خویش. جهودان گفتند: بیت المقدس فاضلتر و شریفتر، و قبله آن است که مهاجر انبیاست در زمین مقدّسه.

Мусулмонон гуфтанд : қибла каъбаасту каъбаи шарифтару азимтару наздики худои бузургвортару дўстр аз ҳама рӯй замин , Фأнзли аллоҳи ъзу ҷл : إни أўли байти вазъи ллноси эшон дарин мнозът буданд ки раби Алъоламин тафзили каъбаро ин оят фиристод .

مسلمانان گفتند: قبله کعبه است و کعبه شریفتر و عظیم‌تر و نزدیک خدا بزرگوارتر و دوستر از همه روی زمین، فأنزل اللَّه عزّ و جلّ: إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ ایشان درین منازعت بودند که ربّ العالمین تفضیل کعبه را این آیت فرستاد.

Фасли фии фазоъили Макка

فصل فی فضائل مکة

Акнӯн пеш аз онкӣ дар тафсиру маъонӣ хавз кунем , аз фазоъили Маккау хсоӣси каъбаи тарафӣ бар гўӣим , ҳам аз китоби худои ъзи исма , ва ҳам аз суннати Мустафо ( с ) : қоли аллоҳ : ҷаъли аллоҳи алкъбаҳи албитулҳаром қёмои ллнос вау إзи ҷълнои албити масобаи ллносу أмно вау إзи ирФъи إброҳими алқўоъди ман албиту إсмоъил . Ва тҳри байтии ллтоӣФину إнмои أмрти أни أъбди раби ҳзаҳи алблдаҳи алзии ҳарамҳо . Ва раби аҷъли ҳозои алблди омно . Вау إзи бўأнои лإброҳими макони албит . Ва литўФўои болбити алътиқу Фозкрўо аллоҳ ъанд алмшърулҳаром . Ва أи ҷълтми сқоиаҳи алҳоҷу аммораи алмсҷдулҳаром . Ва إни алсФоу алмрўаҳи ман шаъоъири аллоҳ вау أзни фии анноси болҳҷи иأтўки рҷоло . . . Илои ғайри злки ман алоёти алдолаҳи алии шарафҳо ва фазлҳо . Ин оёт ҳар яке бар ваҷҳе далолат кунад бар шарафи каъбау фазилати он ,у бузургворӣу каромати он наздики худованди ъзу ҷл . Онро атиқ хонд ,у атиқ Каримаст ва аз даъвии ҷабборони озод яъне ки : бузургвораст он хонаи бнздики худованди ъзу ҷл , ва озодаст , ки ҳаргизи ҳеҷ ҷаббори саркаши даъвӣ дар он накарду қасд он накард . Масҷид ҳаром хонду шаҳри ҳарому байти ҳаром , яъне ки бо озармаст , ва бо шиква , ва бо виқор . Бозгаштани гоҳи ҷаҳонёну ҷои амни эшон ,у нузули гоҳи анбёءу мустақари дӯстон , манбаи набуввату рисолату мҳбти ваҳйу қуръон .

اکنون پیش از آنکه در تفسیر و معانی خوض کنیم، از فضائل مکه و خصائص کعبه طرفی بر گوئیم، هم از کتاب خدا عزّ اسمه، و هم از سنّت مصطفی (ص): قال اللَّه: جَعَلَ اللَّهُ الْکَعْبَةَ الْبَیْتَ الْحَرامَ قِیاماً لِلنَّاسِ و وَ إِذْ جَعَلْنَا الْبَیْتَ مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً و وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ وَ إِسْماعِیلُ. و طَهِّرْ بَیْتِیَ لِلطَّائِفِینَ و إِنَّما أُمِرْتُ أَنْ أَعْبُدَ رَبَّ هذِهِ الْبَلْدَةِ الَّذِی حَرَّمَها. و رَبِّ اجْعَلْ هَذَا الْبَلَدَ آمِناً. و وَ إِذْ بَوَّأْنا لِإِبْراهِیمَ مَکانَ الْبَیْتِ. وَ لْیَطَّوَّفُوا بِالْبَیْتِ الْعَتِیقِ و فَاذْکُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرامِ. و أَ جَعَلْتُمْ سِقایَةَ الْحاجِّ وَ عِمارَةَ الْمَسْجِدِ الْحَرامِ. و إِنَّ الصَّفا وَ الْمَرْوَةَ مِنْ شَعائِرِ اللَّهِ و وَ أَذِّنْ فِی النَّاسِ بِالْحَجِّ یَأْتُوکَ رِجالًا... الی غیر ذلک من الآیات الدّالّة علی شرفها و فضلها. این آیات هر یکی بر وجهی دلالت کند بر شرف کعبه و فضیلت آن، و بزرگواری و کرامت آن نزدیک خداوند عزّ و جلّ. آن را عتیق خواند، و عتیق کریم است و از دعوی جبّاران آزاد یعنی که: بزرگوارست آن خانه بنزدیک خداوند عزّ و جلّ، و آزاد است، که هرگز هیچ جبار سرکش دعوی در آن نکرد و قصد آن نکرد. مسجد حرام خواند و شهر حرام و بیت حرام، یعنی که با آزرم است، و با شکوه، و با وقار. بازگشتن‌گاه جهانیان و جای امن ایشان، و نزول‌گاه انبیاء و مستقرّ دوستان، منبع نبوّت و رسالت و مهبط وحی و قرآن.

Ва аз длоӣли суннат бар шарафи он бқът онаст ки : Мустафо ( с ) гуфт он гуҳ ки бар хрўраҳи бистод : «у аллоҳи ании лоълми анки أҳби алблоди илои аллоҳу аҳби аларзи илои аллоҳ ,у луи лои ани алмшркини ахрҷўнии мнки мо харҷат .

و از دلائل سنّت بر شرف آن بقعت آنست که: مصطفی (ص) گفت آن گه که بر خروره بیستاد: «و اللَّه انّی لاعلم انّک أحبّ البلاد الی اللَّه و احبّ الارض الی اللَّه، و لو لا انّ المشرکین اخرجونی منک ما خرجت.

Ва қол ( с ) : « ани аларзи дҳити ман Макка ,у أўли ман тоФи болбити алмлоӣкаҳ ва мо ман набии ҳрби ман қавмаи илои аллоҳи алои ҳрби илои алкъбаҳ , иъбди аллоҳи фӣҳо ҳатто имўт » ва « ани қабри Нӯҳу ҳуду Шуайбу солеҳи Фимои байни замзаму алмқом » ва « ани ҳавли алкъбаҳи лқбўри слосмоӣаҳи набӣ » ва « ани байни алркни алимонии илои алأсўди лқбр сабъин набиё ,у ани байни алсФоу алмрўаҳи лқбри сабъин алифи набӣ »

و قال (ص): «انّ الارض دحیت‌ من مکة، و أوّل من طاف بالبیت الملائکة و ما من نبیّ هرب من قومه الی اللَّه الّا هرب الی الکعبة، یعبد اللَّه فیها حتّی یموت» و «انّ قبر نوح و هود و شعیب و صالح فیما بین زمزم و المقام» و «انّ حول الکعبة لقبور ثلاثمائة نبیّ» و «انّ بین الرّکن الیمانی الی الأسود لقبر سبعین نبیّا، و انّ بین الصّفا و المروة لقبر سبعین الف نبیّ»

Ва рӯй : « ани Исмоили бен иброҳӣм ( ъ ) шкои илои рабаи ҳури Макка , Фأўҳии аллоҳи илайҳи ании аФтҳи алейк бобои ман алҷнаҳи фии алҳҷр , иҷрии алейк алриҳу алрўҳи илои явми алқёмаҳ » ,у қол ( с ) : « ани мо байни алркни алимонӣу алркни алأсўди равзаи ман риёзи алҷнаҳ , ва мо ман аҳади идъў аллоҳ ъанд алркни алأсўд ва ъанд алркни алимонӣ ва ъанд алмизоби алои астҷоби аллоҳи ?лаи алдъоء . »

و روی: «ان اسماعیل بن ابراهیم (ع) شکا الی ربّه حرّ مکة، فأوحی اللَّه الیه انّی افتح علیک بابا من الجنّة فی الحجر، یجری علیک الرّیح و الرّوح الی یوم القیامة»، و قال (ص): «انّ ما بین الرّکن الیمانی و الرّکن الأسود روضة من ریاض الجنّة، و ما من احد یدعو اللَّه عند الرّکن الأسود و عند الرّکن الیمانی و عند المیزاب الّا استجاب اللَّه له الدّعاء.»

Ва қол : « ман назари илои албити аимоноу аҳтсобои ғФри аллоҳи ?лаи мо тақаддуми ман занба ва мо тأхр » ва « ман слии халафи алмқоми ракаатин ғФри ?ла ,у иҳшри фии аломнини явми алқёмаҳ » ва « ман сабри алии ҳури Маккаи соъаҳи ман алнҳор тбоъдт манеҳ алнори масираи хмсмоӣаҳи ом . »

و قال: «من نظر الی البیت ایمانا و احتسابا غفر اللَّه له ما تقدّم من ذنبه و ما تأخّر» و «من صلّی خلف المقام رکعتین غفر له، و یحشر فی الآمنین یوم القیامة» و «من صبر علی حرّ مکة ساعة من النّهار تباعدت منه النّار مسیرة خمسمائة عام.»

Ва қол ( с ) : « алҳҷўну албқиъи иؤхзи ботроФҳмоу инсрони фии алҷнаҳу ҳумои мқрбои Маккау алмдинаҳ » .

و قال (ص): «الحجون و البقیع یؤخذ باطرافهما و ینثران فی الجنّة و هما مقربا مکة و المدینة».

Ва қоли алайҳи ассалом : « ани алркну алмқоми иأтёни явми алқёмаҳи кули воҳиди мнҳмо мисли абии қбиси лҳмои айнону шифтони ишҳдони лмни воФоҳмо . »

و قال علیه السلام: «انّ الرکن و المقام یأتیان یوم القیامة کلّ واحد منهما مثل ابی قبیس لهما عینان و شفتان یشهدان لمن وافاهما.»

Ва қоли вҳби бен мнбаҳ : мактуби фии алтўроти ани аллоҳи ъзу ҷли ибъси явми алқёмаҳи сбъмоӣаҳи алифи малики ман алмлоӣкаҳи алмқрбини беди кул воҳид манеҳам силсилаи ман зҳби илои албитулҳаром , Фиқоли ?лаами азҳбўои илои албитулҳаром Фзмўаҳи бҳзаҳи алслосли сами қўдўаҳи илои алмҳшр , Фиأтўнаҳ , Физмўнаҳ , бсбъмоӣаҳи алифи силсилаи ман зҳби сами имдўнаҳ ,у малики инодӣ : ё каъбаи аллоҳи сирӣ ! Фтқўли лсти бсоӣраҳ ҳатто аътии сؤлӣ , Финодии малики ман ҷӯи алсмоء : « силӣ » . Фтқўли алкъбаҳ : « ё раб ! шФънии фии ҷиртии аллазӣнаи дФнўои ҳавлии ман алмؤмнин » Фиқўли аллоҳи субҳона : қади أўтити сؤлки қол : Фиҳшри мўтии Маккаи ман қбўрҳми бизи алўҷўаҳи каллаами муҳаррамин , муҷтамаъин , илбўн .

و قال وهب بن منبه: مکتوب فی التّورات انّ اللَّه عزّ و جلّ یبعث یوم القیامة سبعمائة الف ملک من الملائکة المقرّبین بید کلّ واحد منهم سلسلة من ذهب الی البیت الحرام، فیقال لهم اذهبوا الی البیت الحرام فزمّوه بهذه السلاسل ثمّ قوّدوه الی المحشر، فیأتونه، فیزمونه، بسبعمائة الف سلسلة من ذهب ثمّ یمدّونه، و ملک ینادی: یا کعبة اللَّه سیری! فتقول لست بسائرة حتی اعطی سؤلی، فینادی ملک من جوّ السّماء: «سلی». فتقول الکعبة: «یا ربّ! شفّعنی فی جیرتی الّذین دفنوا حولی من المؤمنین» فیقول اللَّه سبحانه: قَدْ أُوتِیتَ سُؤْلَکَ قال: فیحشر موتی مکة من قبورهم بیض الوجوه کلّهم محرمین، مجتمعین، یلبّون.

Сами тқўли алмлоӣкаҳ : сирӣ ё каъбаи аллоҳ . Фтқўл : « лсти бсоӣраҳ ҳатто аътии сؤлӣ . » Финодии малики ман ҷӯи алсмоء : « силӣ , тътӣ » . Фтқўли алкъбаҳ : « ё раб ! ъбодки алмзнбўни аллазӣнаи вФдўои илои ман кули Фҷи амиқи шъсои ғброи қади тркўои алأҳлину алоўлод ,у хрҷўои шўқои ило , зоирин , тоӣФин , ҳатто қзўои мноскҳми комаи амртҳм , Фосأлки ани тؤмнҳми ман алФзъи алокбр , ФтшФънии Фиҳму тҷмъҳми ҳавлӣ . » Финодии алмалик : « ан манеҳам ман арткби алзнўбу асри алии алкбоӣр ҳатто ваҷабати ?лаи алнор . » Фтқўли алкъбаҳ : « анмои асأлки алшФоъаҳи лأҳли алзнўби алъзом ! » Фиқўли аллоҳи таъолӣ : « қади шФътки Фиҳму أътитки сؤлк » . Финодии мноди ман ҷӯи алсмоءи алои ман зори алкъбаҳи Флиътзли ман байни аннос , Фиътзлўн , Фиҷмъҳми аллоҳи ҳавли албитулҳаром бизи алўҷўаҳ , омнини ман алнор , итўФўну илбўн . Сами инодии малики ман ҷӯи алсмоء : « ало ё каъбаи аллоҳи сирӣ ! » Фтқўли алкъбаҳ : « лаббайк , лаббайк !у алхири фии идик , лаббайки лои шарики лак , лаббайк ! ани алҳмду алнъмаҳи лак ,у алмалики лак , лои шарики лак ! » сами имдўнҳои илои алмҳшр .

ثم تقول الملائکة: سیری یا کعبة اللَّه. فتقول: «لست بسائرة حتّی اعطی سؤلی.» فینادی ملک من جوّ السّماء: «سلی، تعطی». فتقول الکعبة: «یا ربّ! عبادک المذنبون الّذین وفدوا الیّ من کلّ فجّ عمیق شعثا غبرا قد ترکوا الأهلین و الاولاد، و خرجوا شوقا الیّ، زائرین، طائفین، حتی قضوا مناسکهم کما امرتهم، فاسألک ان تؤمنهم من الفزع الاکبر، فتشفّعنی فیهم و تجمعهم حولی.» فینادی الملک: «انّ منهم من ارتکب الذّنوب و اصرّ علی الکبائر حتّی وجبت له النّار.» فتقول الکعبة: «انّما اسألک الشّفاعة لأهل الذّنوب العظام!» فیقول اللَّه تعالی: «قد شفعتک فیهم و أعطیتک سؤلک». فینادی مناد من جوّ السّماء الا من زار الکعبة فلیعتزل من بین النّاس، فیعتزلون، فیجمعهم اللَّه حول البیت الحرام بیض الوجوه، آمنین من النّار، یطوفون و یلبّون. ثمّ ینادی ملک من جوّ السّماء: «الا یا کعبة اللَّه سیری!» فتقول الکعبة: «لبّیک، لبّیک! و الخیر فی یدیک، لبّیک لا شریک لک، لبّیک! انّ الحمد و النعمة لک، و الملک لک، لا شریک لک!» ثمّ یمدّونها الی المحشر.

إни أўли байти вазъи ллноси уламоро ихтилофаст дар маънии ин оят . Ривоят кунанд аз алии алайҳи ассалом ки гуфт : « ҳўи аввали байти вазъи ллноси мборкоу ҳудои ллъолмин »

إِنَّ أَوَّلَ بَیْتٍ وُضِعَ لِلنَّاسِ علماء را اختلاف است در معنی این آیت. روایت کنند از علی علیه السلام که گفت: «هو اوّل بیت وضع للنّاس مبارکا و هدی للعالمین»

Мегуяд : аввали хона ки дар он баракат карданд ва нишоне сохтанд ҷаҳонёнро , то онро зиёрат кунанду қиблаи худ созанд ,у худоиро дар он ибодат кунанд , онаст ки ба « бкаҳ » .

میگوید: اوّل خانه که در آن برکت کردند و نشانی ساختند جهانیان را، تا آن را زیارت کنند و قبله خود سازند، و خدای را در آن عبادت کنند، آنست که به «بکة».

Ибни аббос , клбӣ ,у ҳасани ҳамин тафсир карданд , қолўо : ҳўи аввали байти вазъи ллноси иҳҷўни илайҳу иъбди аллоҳи фӣа . Барин қавл « байт » бмънӣ масҷидаст кқўлаҳ : « أни тбўءои лқўмкмои бмсри биўто » эй масоҷид . Ва кқўлаҳи таъолӣ : фии буюти أзни аллоҳи أни трФъу изкри фӣҳо исма яъне алмсоҷд .

ابن عباس، کلبی، و حسن همین تفسیر کردند، قالوا: هو اول بیت وضع للناس یحجون الیه و یعبد اللَّه فیه. برین قول «بیت» بمعنی مسجد است کقوله: «أَنْ تَبَوَّءا لِقَوْمِکُما بِمِصْرَ بُیُوتاً» ای مساجد. و کقوله تعالی: فِی بُیُوتٍ أَذِنَ اللَّهُ أَنْ تُرْفَعَ وَ یُذْکَرَ فِیهَا اسْمُهُ یعنی المساجد.

Ва абӯи зр аз Мустафо ( с ) пурсед ки : аввали масҷид ки мардумонро ниҳоданд дар рӯй замин кадомаст ? Мустафо ( с ) гуфт : « масҷиди ҳаром » . Абӯ зр гуфт : «у баъд аз он кадом ? » Мустафо ( с ) гуфт : « баъд аз он масҷиди ақсо » . Гуфт : миёни он ҳар ду чанд замон буд ? Мустафо ( с ) гуфт : чиҳил сол . Он гуҳ гуфт :

و ابو ذر از مصطفی (ص) پرسید که: اوّل مسجد که مردمان را نهادند در روی زمین کدام است؟ مصطفی (ص) گفت: «مسجد حرام». ابو ذر گفت: «و بعد از آن کدام؟» مصطفی (ص) گفت: «بعد از آن مسجد اقصی». گفت: میان آن هر دو چند زمان بود؟ مصطفی (ص) گفت: چهل سال. آن گه گفت:

« ҳисмои адрктки алслоаҳи фасли ?фонаи масҷид . »

«حیثما ادرکتک الصلاة فصلّ فانّه مسجد.»

Қавмӣ гуфтанд : эътибори ин аввалят бузмонаст , на бшрФу манзалат яъне : ҳўи аввали байти зуҳри алии ваҷҳ алмоء ъанд халқи алсмоءу аларз , халқаи аллоҳ қабл алأрзи бأлФии ом ,у кони зубдаи бизоءи алии алмоء , Фдҳити аларзи ман таҳта . »

قومی گفتند: اعتبار این اوّلیّت بزمان است، نه بشرف و منزلت یعنی: هو اوّل بیت ظهر علی وجه الماء عند خلق السّماء و الارض، خلقه اللَّه قبل الأرض بألفی عام، و کان زبدة بیضاء علی الماء، فدحیت الارض من تحته.»

Ва қил : « ҳўи аввали байти баъди алтўФон »у ҳўи алзии қоли таъолӣ :у إзи ирФъи إброҳими алқўоъди ман албит . Ва қил : ҳўи аввали байти банноаи одаму атхзаҳи қибла . Ва фии злки мо

و قیل: «هو اوّل بیت بعد الطّوفان» و هو الّذی قال تعالی: وَ إِذْ یَرْفَعُ إِبْراهِیمُ الْقَواعِدَ مِنَ الْبَیْتِ. و قیل: هو اوّل بیت بناه آدم و اتّخذه قبلة. و فی ذلک ما

Рӯй : ани аллоҳи ъзу ҷли анзли ман алсмоءи ёқӯтаи ман иўоқити алҷнаҳ , лҳои бобони ман зумурради ахзар : боби шарқӣу боби ғарбӣ , ва фӣҳо қнодили ман алҷнаҳи Фўзъҳои алии мавзеи албит , сами қол ё одам : ании аҳбтти лаки битои ттўФ ба комаи итоФи ҳавли аршӣ ,у тслии ъндаҳи кома ислӣ ъанд аршӣ » .

روی: انّ اللَّه عزّ و جلّ انزل من السّماء یاقوتة من یواقیت الجنّة، لها بابان من زمرّد اخضر: باب شرقی و باب غربی، و فیها قنادیل من الجنّة فوضعها علی موضع البیت، ثمّ قال یا آدم: انّی اهبطت لک بیتا تطوف به کما یطاف حول عرشی، و تصلّی عنده کما یصلّی عند عرشی».

Қавлаи ллзӣ ббкаҳ гуфтаанд : бкаҳ ном масҷидасту Маккаи номи ҳарам . Ва гуфтаанд : бкаҳи хона каъбаасту Маккаи ҳамаи шаҳр . Қурайши он гуҳ ки хона боз карданд нав карданро асоси он бҷнбониднд , сангии диданди сиёҳу азим аз он асос ки хона бар он буд , бар он набиштаи бспидии ҳамвор : « бкаҳи бкаҳ » аз онаст ки бкаҳ ном ниҳоданд . Ва гуфтаанд ки : Маккау бкаҳ ҳар ду якеаст , ҳамчун лозиму лозб . Ва асли Макка аз амткокаст , иқоли маки алФсили зръи ИМАу амткаҳ , азои амтсаҳ , Фкأнаҳи иҷмъи аҳли алоФоқу иؤлФҳм . Ва самяти бкаҳи лأнҳои тбки аъноқи алҷбобраҳ эй тқтъҳои азои ҳамвои баҳоу қил : лأни анноси итбокўни алайҳ эй итзоҳмўни алайҳи фии алтўоФ .

قوله لَلَّذِی بِبَکَّةَ گفته‌اند: بکه نام مسجدست و مکه نام حرم. و گفته‌اند: بکه خانه کعبه است و مکه همه شهر. قریش آن گه که خانه باز کردند نو کردن را اساس آن بجنبانیدند، سنگی دیدند سیاه و عظیم از آن اساس که خانه بر آن بود، بر آن نبشته بسپیدی هموار: «بکة بکة» از آنست که بکه نام نهادند. و گفته‌اند که: مکه و بکه هر دو یکیست، همچون لازم و لازب. و اصل مکه از امتکاک است، یقال مکّ الفصیل ضرع امّه و امتکّه، اذا امتصّه، فکأنّه یجمع اهل الآفاق و یؤلّفهم. و سمّیت بکّة لأنّها تبکّ اعناق الجبابرة ای تقطعها اذا همّوا بها و قیل: لأنّ النّاس یتباکون علیه ای یتزاحمون علیه فی الطّواف.

Мборкои ман албркаҳ ,у ҳаии субути алхири фии алшии ءи субути алмоءи фии албркаҳу самяти албркаҳи лсбўти алмоءи фӣҳо .

مُبارَکاً من البرکة، و هی ثبوت الخیر فی الشّی‌ء ثبوت الماء فی البرکة و سمّیت البرکة لثبوت الماء فیها.

Ва ҳудои ллъолмини он хона аз худованди ъзу ҷли роҳи нмўнии сети бандагонро сӯии ҳақ ,у шинохти қиблаи ҳақ . Гуфтаанд ки : каъбаи қиблаи аҳл масҷидасту масҷиди қиблаи аҳли ҳарам ,у ҷумлаи ҳарами қиблаи аҳли замин .

وَ هُدیً لِلْعالَمِینَ آن خانه از خداوند عزّ و جلّ راه نمونی‌ست بندگان را سوی حق، و شناخت قبله حق. گفته‌اند که: کعبه قبله اهل مسجد است و مسجد قبله اهل حرم، و جمله حرم قبله اهل زمین.

Рӯй : أн алнабӣ ( с ) қол : ман слии фии алмсҷдулҳаром ракаатин Фкأнмои слии фии масҷидии алифи ркъаҳ , ва ман слии фии масҷидии салоаи канти афзали ман алифи салоаи Фимои сўоаҳи ман алблдон . Сами мо аълами алиўми алии ваҷҳи аларзи баладаи ирФъи фӣҳо ман алҳсноти бакули воҳидаи минҳои моӣаҳи алифи мо ирФъи ман Макка , сами мо аълами ман баладаи алии ваҷҳи аларзи анаи иктби лмни слии фӣҳо ракаатин воҳидаи бмоӣаҳи алифи салоаи мо иктб бимика , ва мо аълами ман баладаи алии ваҷҳи аларзи итсдқи фӣҳо бдрҳми воҳиди иктби ?лаи алифи дарҳами мо иктб бимика , ва мо аълами алии ваҷҳи алأрзи баладаи фӣҳо шароби алأброри алои замзам ва ҳай бимика , ва мо аълами алии ваҷҳи аларзи мусаллои алохёр ало бимика . Ва мо аълами алии ваҷҳи аларзи баладаи ани аҳади имшии фӣҳо мшёи икўни мшитаҳи тлки ткФирои лхтоёҳу анҳтотои лзнўбаҳ , комаи иҳти алўрқи ман алшҷраҳ ало бимика .

روی: أنّ النّبی (ص) قال: من صلّی فی المسجد الحرام رکعتین فکأنّما صلّی فی مسجدی الف رکعة، و من صلّی فی مسجدی صلاة کانت افضل من الف صلاة فیما سواه من البلدان. ثم ما اعلم الیوم علی وجه الارض بلدة یرفع فیها من الحسنات بکلّ واحدة منها مائة الف ما یرفع من مکّة، ثم ما اعلم من بلدة علی وجه الارض انّه یکتب لمن صلّی فیها رکعتین واحدة بمائة الف صلاة ما یکتب بمکّة، و ما اعلم من بلدة علی وجه الارض یتصدّق فیها بدرهم واحد یکتب له الف درهم ما یکتب بمکّة، و ما اعلم علی وجه الأرض بلدة فیها شراب الأبرار الّا زمزم و هی بمکّة، و ما اعلم علی وجه الارض مصلّی الاخیار الّا بمکّة. و ما اعلم علی وجه الارض بلدة ان احد یمشی فیها مشیا یکون مشیته تلک تکفیرا لخطایاه و انحطاطا لذنوبه، کما یحطّ الورق من الشّجرة الا بمکّة.

Қавла : фӣаи оёти байнот . Дар он хонаи нишонҳои равшанаст . Он гуҳ бар ақаби он нишонҳоро тафсир кард : мақом إброҳим гуфтаанд ки : ҳамаи масҷиди ҳам каъба ва ҳам ҷуз аз он мақоми иброҳӣм ( ъ )аст . Ва дар саёқи ин ояти ин ваҷҳи мустақӣм тараст . Ва гуфтаанд : мақоми иброҳӣм ки дарин оят номзадаст , он сангаст ки акнӯн ҳануз биҷойаст , ду қадам дарав нишаста , яке чап ва яке рост , ки фарои пеши хона ниҳодаанд баробари машриқ , ва пӯшида медоранд дар ҳуққау ғилофу таййиб . Ва азин ваҷҳаст қроءти он кас ки хонд : фӣаи ояи байнаи алии алтўҳид .

قوله: فِیهِ آیاتٌ بَیِّناتٌ. در آن خانه نشانهای روشن است. آن گه بر عقب آن نشانها را تفسیر کرد: مَقامُ إِبْراهِیمَ گفته‌اند که: همه مسجد هم کعبه و هم جز از آن مقام ابراهیم (ع) است. و در سیاق این آیت این وجه مستقیم‌تر است. و گفته‌اند: مقام ابراهیم که درین آیت نامزد است، آن سنگ است که اکنون هنوز بجای است، دو قدم درو نشسته، یکی چپ و یکی راست، که فرا پیش خانه نهاده‌اند برابر مشرق، و پوشیده می‌دارند در حقّه و غلاف و طیب. و ازین وجه است قراءت آن کس که خواند: فیه آیة بینة علی التّوحید.

Ва қиссаи мақоми иброҳӣму бадви кор ӯ онаст ки : аз ибни аббос ривоят карданд . Гуфт : иброҳӣм , Исмоилу ҳоҷарро ба Маккаи барад ва он ҷо бинишонад . Рӯзгорӣ бар омад , то ҷрҳмён боишон фурӯ омаданду Исмоили зани хост аз ҷрҳм ,у модари ваии ҳоҷар аз дунёи рафта , иброҳӣми он ҷо ки буд азсора дастурии хост то ба Макка шавад бзёрти эшон .Сора шарт кард ва бо ваии паймони баст ки зиёрат кунад ва аз мркўб фурӯ наёяд то боз гардад . Иброҳӣм ( ъ ) омаду Исмоил ( ъ ) берун аз ҳарами бсид буд . Иброҳӣм гуфт : зани Исмоилро : « ин соҳбк ? » шавҳарат куҷоаст ? ҷавоб дод : « лӣси ҳоҳно , зҳби итсид . » ин ҷо нест , бсид рафтааст . Гуфт : ҳеҷ таомӣ ва шаробӣ ҳаст ки меҳмон дорӣ кунӣ ? гуфт : на , бнздики ман на касаст , на таом ! иброҳӣм гуфт : чун шавҳарат боз ояд саломи бадви расон ва бигӯӣ Утба дар сарой бигардон . Ин сухан бигуфту бозгашт . Пас Исмоил боз омаду буи падар шунид ва он зани қисса бо вай бигуфту пайғоми бгзорд . Исмоили вайро талоқ доду зании дигари хост , баъд аз рӯзгории иброҳӣм боз омад ҳам барон аҳду паймон ки босора баста буд . Исмоили бсид буд . Гуфт : « ин соҳбк ? » ҷавоб дод ки Исмоил бсидаст ҳам акнӯн дар расад ани шоءи аллоҳ , фурӯди ой ва биёсоӣ ки раҳмати худоӣ бар ту бод . Гуфт : ҳеҷ туоне ки меҳмон дорӣ кунӣ ?

و قصّه مقام ابراهیم و بدو کار او آن است که: از ابن عباس روایت کردند. گفت: ابراهیم، اسماعیل و هاجر را به مکه برد و آن‌جا بنشاند. روزگاری بر آمد، تا جرهمیان بایشان فرو آمدند و اسماعیل زن خواست از جرهم، و مادر وی هاجر از دنیا رفته، ابراهیم آن جا که بود از ساره دستوری خواست تا به مکه شود بزیارت ایشان. ساره شرط کرد و با وی پیمان بست که زیارت کند و از مرکوب فرو نیاید تا باز گردد. ابراهیم (ع) آمد و اسماعیل (ع) بیرون از حرم بصید بود. ابراهیم گفت: زن اسماعیل را: «این صاحبک؟» شوهرت کجا است؟ جواب داد: «لیس هاهنا، ذهب یتصیّد.» این جا نیست، بصید رفته است. گفت: هیچ طعامی و شرابی هست که مهمان داری کنی؟ گفت: نه، بنزدیک من نه کس است، نه طعام! ابراهیم گفت: چون شوهرت باز آید سلام بدو رسان و بگوی عتبه در سرای بگردان. این سخن بگفت و بازگشت. پس اسماعیل باز آمد و بوی پدر شنید و آن زن قصّه با وی بگفت و پیغام بگزارد. اسماعیل وی را طلاق داد و زنی دیگر خواست، بعد از روزگاری ابراهیم باز آمد هم بران عهد و پیمان که با ساره بسته بود. اسماعیل بصید بود. گفت: «این صاحبک؟» جواب داد که اسماعیل بصید است هم اکنون در رسد ان شاء اللَّه، فرود آی و بیاسای که رحمت خدای بر تو باد. گفت: هیچ توانی که مهمان داری کنی؟

Гуфт : ореи тавонам . Гӯшт оварад , ва шер оварад , иброҳӣми эшонро дуо гуфту баракати хост . Он гуҳ гуфт : фурӯди ой то турои мӯӣ сар башуем ва рост кунам . Иброҳӣм фурӯ наомад ки босора аҳд карда буд ки фурӯ наёяд . Зан Исмоил рафт ва он санг биовараду сӯии рости иброҳӣми фурӯи ниҳод , иброҳӣми қадам бар он ниҳоду асари қадами иброҳӣм дар он нишаст . Ва як нимаи сар вай бишуст . Он гуҳи санг , бо сӯии чапи барад ,у иброҳӣми қадами дигар бар он ниҳоду асари қадам дар он нишаст . Ва нимаи чап вай бишуст . Он гуҳ гуфт : чун шавҳарат боз ояд салом ман бирасон ,у гӯии Утба дар сирояти рости бистоди нигаҳи дор .

گفت: آری توانم. گوشت آورد، و شیر آورد، ابراهیم ایشان را دعا گفت و برکت خواست. آن گه گفت: فرود آی تا ترا موی سر بشویم و راست کنم. ابراهیم فرو نیامد که با ساره عهد کرده بود که فرو نیاید. زن اسماعیل رفت و آن سنگ بیاورد و سوی راست ابراهیم فرو نهاد، ابراهیم قدم بر آن نهاد و اثر قدم ابراهیم در آن نشست. و یک نیمه سر وی بشست. آن گه سنگ، با سوی چپ برد، و ابراهیم قدم دیگر بر آن نهاد و اثر قدم در آن نشست. و نیمه چپ وی بشست. آن گه گفت: چون شوهرت باز آید سلام من برسان، و گوی عتبه در سرایت راست بیستاد نگه‌دار.

Пас чун Исмоил боз омад , қисса бо вай бигуфту асар ҳар ду қадами вай бова намӯд . Исмоил гуфт : зоки иброҳӣми алайҳи ассалом .

پس چون اسماعیل باز آمد، قصّه با وی بگفت و اثر هر دو قدم وی باو نمود. اسماعیل گفت: ذاک ابراهیم علیه السّلام.

Рӯй абди аллоҳи бен умр . Қол : самъати расӯли аллоҳи иқўл : алркну алмқоми ёқӯтатони ман ёқӯти алҷнаҳ , тмси нўрҳмоу лӯлои ани тмси нўрҳмо , лозоءи байни алмшрқу алмғрб .

روی عبد اللَّه بن عمر. قال: سمعت رسول اللَّه یقول: الرّکن و المقام یاقوتتان من یاقوت الجنّة، طمس نورهما و لولا ان طمس نورهما، لاضاء بین المشرق و المغرب.

Қавла : ва ман дахлаи кони омнои ин أмн аз даъвати иброҳӣм ( ъ )аст ки гуфт : раби аҷъли ҳозои блдои омнои иброҳӣм дуо кард то Маккаи ҳарамӣ буд эмин , чунон ки ҳар ҷое ки гурезад , эмин буд ки ӯро нрнҷоннд ва ҳар сайду ваҳш ки дар он шавад эмин рӯй , ки ӯро нагиранду оҳӯу саг ҳар ду баҳам бисозанд . Раби Алъоламин он дъоءи вай иҷобат кард ва дар он миннат бар иброҳӣм ва бар ҷаҳонёни ниҳод ва гуфт : أу лами ирўои أнои ҷълнои ҳрмои омноу итхтФи анноси ман ҳўлҳм . Ҷой дигар гуфт : масобаи ллносу أмно , вау оманаами ман хавф . Дар рӯзгорӣ ки мушрикон ҳарам медоштанд , онро чандон ҳурмат доштанд ки агар касе хӯнӣ азим кардӣ ва дар он хона гурехтӣ аз сори он эмини гаштӣ , ва акнӯн ҳар ки аз ҳоҷ ва аз мътмрону зоирони бохалос ва бо тавбаи онҷои дршд , аз оташ эминаст .

قوله: وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً این أمن از دعوت ابراهیم (ع) است که گفت: رَبِّ اجْعَلْ هذا بَلَداً آمِناً ابراهیم دعا کرد تا مکه حرمی بود ایمن، چنان که هر جایی که گریزد، ایمن بود که او را نرنجانند و هر صید و وحش که در آن شود ایمن روی، که او را نگیرند و آهو و سگ هر دو بهم بسازند. ربّ العالمین آن دعاء وی اجابت کرد و در آن منّت بر ابراهیم و بر جهانیان نهاد و گفت: أَ وَ لَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ. جای دیگر گفت: مَثابَةً لِلنَّاسِ وَ أَمْناً، و وَ آمَنَهُمْ مِنْ خَوْفٍ. در روزگاری که مشرکان حرم می‌داشتند، آن را چندان حرمت داشتند که اگر کسی خونی عظیم کردی و در آن خانه گریختی از ثار آن ایمن گشتی، و اکنون هر که از حاجّ و از معتمران و زائران باخلاص و با توبه آنجا درشد، از آتش ایمن است.

Абӯи алнҷми алсўФии мардии қршӣ буд . Гуфто : шабӣ тавоф мекардам , гуфтам ё Сайидӣ ! ту гуфтае ва ман дахлаи кони омно ҳар ки дар хона каъба шавад эминаст ! аз чаҳ чиз эминаст ? гуфто : ҳотифӣ овоз дод ки : « омнои ман алнор » яъне аз оташи дӯзах эминаст .

ابو النجم الصوفی مردی قرشی بود. گفتا: شبی طواف می‌کردم، گفتم یا سیّدی! تو گفته‌ای وَ مَنْ دَخَلَهُ کانَ آمِناً هر که در خانه کعبه شود ایمن است! از چه چیز ایمن است؟ گفتا: هاتفی آواز داد که: «آمنا من النّار» یعنی از آتش دوزخ ایمن است.

Ани инси бен молики қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман моти фии аҳади алҳрмини баъсаи аллоҳи ман аломнин .

عن انس بن مالک قال: قال رسول اللَّه (ص): من مات فی احد الحرمین بعثه اللَّه من الآمنین.

Қавла :у ллаҳи алии анноси ҳаҷи албити Ҳамзау алӣу ҳФси ҳаҷи албити бкср « ҳо » хонанд боқӣ бФтҳ хонанду бкср луғат темемасту бФтҳи луғати аҳли ҳиҷозу фарқ онаст ки чун бФтҳи гӯйӣ масдарасту бксри исми амал ,у маънӣ « ҳаҷ » қасдаст . Ва ллаҳи алии анноси ин лоамро лоами эҷоб ва илзом гӯйанд , яъне ки фарзасту воҷиби ҳаҷ кардан бар мардумон , яъне бар он кас ки мусулмон бошаду оқилу болиғу озоду мустатиъ , ин панҷ шартаст ҳар ки дар вай муҷтамаъ гардад ҳаҷ бар вай лозим гардад . Ва аввалитар онкӣ бо вуҷӯди шроӣт , тақдим кунаду таъхири ниФкнд . Лқўлаҳи таъолии астбқўои алхирот

قوله: وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ حِجُّ الْبَیْتِ حمزة و علی و حفص حجّ البیت بکسر «حا» خوانند باقی بفتح خوانند و بکسر لغت تمیم است و بفتح لغت اهل حجاز و فرق آن است که چون بفتح گویی مصدر است و بکسر اسم عمل، و معنی «حجّ» قصد است. وَ لِلَّهِ عَلَی النَّاسِ این لام را لام ایجاب و الزام گویند، یعنی که فرض است و واجب حجّ کردن بر مردمان، یعنی بر آن کس که مسلمان باشد و عاقل و بالغ و آزاد و مستطیع، این پنج شرط است هر که در وی مجتمع گردد حجّ بر وی لازم گردد. و اولی‌تر آنکه با وجود شرائط، تقدیم کند و تأخیر نیفکند. لقوله تعالی اسْتَبِقُوا الْخَیْراتِ‌

Пас агар таъхир кунад раво бошад , ки фаризаи ҳаҷ дар санаи хумс фурӯд омад ,у Мустафо ( с ) то санаи ъушр дар таъхири ниҳод , ки дар синаи сет берун омад бқсди Макка , то умра кунад кофарон ӯро бозгардонеданд ба ҳудаибия . Ва дар санаи сабъ боз омаду умра қзоء кард ва ҳаҷ накард , ва дар санаи смони фатҳи Макка буд ва беузрӣ ки буд ҳаҷ накард ва ба Мадина боз шуд , ва дар синаи тсъи бӯи бикрро амир кард бар ҳоҷ ва худ нарафт , ва дар сана ъушр рафту ҳаҷа алўдоъ кард . Пас маълум шуд ки таъхир дар он равост .

پس اگر تأخیر کند روا باشد، که فریضه حجّ در سنه خمس فرود آمد، و مصطفی (ص) تا سنه عشر در تأخیر نهاد، که در سینه ستّ بیرون آمد بقصد مکه، تا عمره کند کافران او را بازگردانیدند به حدیبیه. و در سنه سبع باز آمد و عمره قضاء کرد و حج نکرد، و در سنه ثمان فتح مکه بود و بی‌عذری که بود حج نکرد و به مدینه باز شد، و در سینه تسع بو بکر را امیر کرد بر حاجّ و خود نرفت، و در سنه عشر رفت و حجة الوداع کرد. پس معلوم شد که تأخیر در آن رواست.

Аммо чун таъхир кунад беузрӣ , бар хатари он буд ки бимиради пеш аз адоءи ҳаҷ . Ва онкии осӣ бар аллоҳ расаду ҳаҷ дар тарка ӯ воҷиб шавад , агар чаҳ васият накунад , ҳамчун дайнҳо ва ҳақҳо ки аз одамиён бар вай буд . Бурӣда ривоят кард , гуфт : зании пеши Мустафо ( с ) дар омад гуфт : ё расӯли аллоҳи ани уммии мотту лои тҳҷ , أи Фоҳҷи анҳо ? қол : нъми ҳаҷии ани эмек .

امّا چون تأخیر کند بی‌عذری، بر خطر آن بود که بمیرد پیش از اداء حجّ. و آنکه عاصی بر اللَّه رسد و حجّ در ترکه او واجب شود، اگر چه وصیت نکند، همچون دینها و حقّها که از آدمیان بر وی بود. بریده روایت کرد، گفت: زنی پیش مصطفی (ص) در آمد گفت: یا رسول اللَّه انّ امّی ماتت و لا تحجّ، أ فاحجّ عنها؟ قال: نعم حجّی عن امّک.

Ва рӯй ибни аббоси ани амрأаҳи ман хсъми أтт алнабӣ ( с ) Фқолт : ё расӯли аллоҳи ани фаризаи аллоҳи фии алҳҷи алии ибодаи адркти абии шихои кбирои лои исттиъи ани истмски алии алроҳлаҳ , أи Фоҳҷи анҳу ? қол : нъм . Қолат : أи инФъаҳи злк ? қол : нъм . Комаи луи кони алии абики дайни Фқзитаҳи нафъа .

و روی ابن عباس انّ امرأة من خثعم أتت النّبی (ص) فقالت: یا رسول اللَّه انّ فریضة اللَّه فی الحجّ علی عباده ادرکت ابی شیخا کبیرا لا یستطیع ان یستمسک علی الرّاحلة، أ فاحجّ عنه؟ قال: نعم. قالت: أ ینفعه ذلک؟ قال: نعم. کما لو کان علی ابیک دین فقضیته نفعه.

Ин ду хабар далеланд ки ниёбат дар фарз ҳаҷ равост дар ҳоли ҳаёт ва дар ҳоли мамот .

این دو خبر دلیل‌اند که نیابت در فرض حجّ رواست در حال حیات و در حال ممات.

Аммо дар ҳоли ҳаёт шарт онаст ки он кас ки аз баҳри вай ҳаҷ кунанд змн бошад , ё перии сахти пери чунон ки бар роҳилау ромлаҳи ором натавонад гирифт , чунон ки дар хабар гуфт : лои исттиъи ани истмски алии алроҳлаҳ .

امّا در حال حیات شرط آنست که آن کس که از بهر وی حجّ کنند زمن باشد، یا پیری سخت پیر چنان که بر راحله و رامله آرام نتواند گرفت، چنان که در خبر گفت: لا یستطیع ان یستمسک علی الراحلة.

Иститоату қудрату тоқату ҷаҳду вусъи бмънӣ мутақорибанд . Ва асли алосттоъаҳи астдъоءи алтоъаҳ , кأни алнФси болқдраҳи тстдъии тоъаҳи алшии ءи лҳо . Ва ончӣ гӯйанд : фалони касро иститоат нест , бар ду маънӣ бошад : яке нафии қудратро ки худ тавоноӣ надораду роҳи бони набард . Дигар нафй хуфтро ки бар вай гарон шавад ва осон набӯду ҳўи алмънии бқўлаҳ : лои исттиъўни смъо эй лои истқлўнаҳ , лأнҳми лои иқдрўни алайҳ . Ва иститоати ибодат бар қавли муҷмали се зарбаст : яке иститоати нафасӣ яъне ки маърифат дорад баъамал , ё вайро тамаккуни маърифат буд . Дигари иститоати баданӣ яъне ки тундараст буд ,у қӯт ва қудрат дорад бар адоءи амал . Сдигри иститоати берун аз танаст , ва он вуҷӯд олатаст , яъне зоду роҳила ва монанди он , ки таҳсили амал бе вуҷӯди олат мумкин нашавад . Ва чун ин ҳар се муҷтамаъ шуд , иститоати тамоми ҳосили гашт . Ва ончии Мустафо ( с ) гуфт : алосттоъаҳи алзоду алроҳлаҳ

استطاعت و قدرت و طاقت و جهد و وسع بمعنی متقارب‌اند. و اصل الاستطاعة استدعاء الطّاعة، کأنّ النفس بالقدرة تستدعی طاعة الشّی‌ء لها. و آنچه گویند: فلان کس را استطاعت نیست، بر دو معنی باشد: یکی نفی قدرت را که خود توانایی ندارد و راه‌ بآن نبرد. دیگر نفی خفّت را که بر وی گران شود و آسان نبود و هو المعنی بقوله: لا یَسْتَطِیعُونَ سَمْعاً ای لا یستقلّونه، لأنّهم لا یقدرون علیه. و استطاعت عبادت بر قول مجمل سه ضرب است: یکی استطاعت نفسی یعنی که معرفت دارد بعمل، یا وی را تمکّن معرفت بود. دیگر استطاعت بدنی یعنی که تندرست بود، و قوّت و قدرت دارد بر اداء عمل. سدیگر استطاعت بیرون از تن است، و آن وجود آلت است، یعنی زاد و راحله و مانند آن، که تحصیل عمل بی‌وجود آلت ممکن نشود. و چون این هر سه مجتمع شد، استطاعت تمام حاصل گشت. و آنچه مصطفی (ص) گفت: الاستطاعة الزاد و الراحلة

Ишорати бони ртбт сеюм кард ки берун аз танаст . Аз баҳри онкӣ қавмӣ пурседанд ки эшонро масофати давр буду зод ва роҳила набӯд , ва бшк буданд ки фаризаи ҳаҷ бар эшон лозимаст ё на ?у Мустафо ( с ) гуфт : иститоати зод ва роҳилааст , чун зод ва роҳила набӯд фаризаи ҳаҷ лозим наёяд . Ва зод ва роҳила онаст ки нафақаи хеш бтмомӣ дорад аз рафтан то боз омадан , бо сари аёлу бқъти хеш , берун аз нФқти эшон ки нФқти шан бар вай лозим бошад ,у берун аз маскану ходиму қзоءи диўн .

اشارت بآن رتبت سوم کرد که بیرون از تن است. از بهر آنکه قومی پرسیدند که ایشان را مسافت دور بود و زاد و راحله نبود، و بشک بودند که فریضه حج بر ایشان لازم است یا نه؟ و مصطفی (ص) گفت: استطاعت زاد و راحله است، چون زاد و راحله نبود فریضه حج لازم نیاید. و زاد و راحلة آنست که نفقه خویش بتمامی دارد از رفتن تا باز آمدن، با سر عیال و بقعت خویش، بیرون از نفقت ایشان که نفقت شان بر وی لازم باشد، و بیرون از مسکن و خادم و قضاء دیون.

Ва аз иститоат онаст ки роҳи осону эмин буд бе дарёии мхтр , ва бероҳзан ,у қасди душман , ва беМаксу хФораҳу расад . Рӯй абӯи эмомаи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ман лами имнъаҳи фии алҳҷи ҳоҷа ӯ марази ҳобс ӯ султони ҷоӣри Фмот , Флимти ани шоءи иҳўдё ӯ нсронё .

و از استطاعت آنست که راه آسان و ایمن بود بی‌دریای مخطر، و بی‌راهزن، و قصد دشمن، و بی مکس و خفارة و رصد. روی ابو امامة قال قال رسول اللَّه (ص): من لم یمنعه فی الحجّ حاجة او مرض حابس او سلطان جائر فمات، فلیمت ان شاء یهودیّا او نصرانیّا.

Қавлаи таъолӣ : ва ман куфри Фإни аллоҳи ғании ани Алъоламин куфри ин ҷо « ҷҳўд »аст бқўли ибни аббосу ҷамоатӣ аз муфассирон , ва маънӣ онаст ки ҳар ки дар дайни ҳаҷ фариза набинад бар тавоноу тарки ҳаҷ маъсият набинад аз тавоно , аллоҳ ғанӣаст аз ҷаҳонён , яъне ки то бидонади ин ҷоҳд ки бар худ зиён кард ки ҷҳўд оварад на бар аллоҳ , ки аллоҳ бениёзаст вайро ҳоҷат нест бтоъти мутӣъону амали омилон . Банда агар амал кунад худро суд кунад ки бсўобу нафъ он расад ва агар маъсият кунад , бар худ зиён кунад ки аз савоби дармонд .

قوله تعالی: وَ مَنْ کَفَرَ فَإِنَّ اللَّهَ غَنِیٌّ عَنِ الْعالَمِینَ کفر این جا «جحود» است بقول ابن عباس و جماعتی از مفسّران، و معنی آنست که هر که در دین حجّ فریضه نبیند بر توانا و ترک حج معصیت نبیند از توانا، اللَّه غنی است از جهانیان، یعنی که تا بداند این جاحد که بر خود زیان کرد که جحود آورد نه بر اللَّه، که اللَّه بی‌نیاز است‌ وی را حاجت نیست بطاعت مطیعان و عمل عاملان. بنده اگر عمل کند خود را سود کند که بثواب و نفع آن رسد و اگر معصیت کند، بر خود زیان کند که از ثواب درماند.

Қавла : қул ё أҳли алкитоби алоиаҳ . . . Агар касе савол кунад ки чунаст ки ҷуҳудону тарсоён агар бмқтзии китоб амал кунанд ё накунанд эшонро аҳл китоб гӯйанд , гоҳ бар сиблати мадҳу гоҳ бар сиблати зм ,у мусулмононро ҷуз бар тариқи мадҳи аҳли қуръони нгўинд ? то имон ва амал набӯд ин ном бар эшон ниўФтд ?

قوله: قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ الآیة... اگر کسی سؤال کند که چون است که جهودان و ترسایان اگر بمقتضی کتاب عمل کنند یا نکنند ایشان را اهل کتاب گویند، گاه بر سبیل مدح و گاه بر سبیل ذمّ، و مسلمانان را جز بر طریق مدح اهل قرآن نگویند؟ تا ایمان و عمل نبود این نام بر ایشان نیوفتد؟

Ҷавоб онаст ки : китоби лафзӣ муштаракаст миёни таврот ки аз осмон фурӯ омаду миёни ончии ҷуҳудон дар афзуданду нбштнд , чунон ки раб Алъоламин гуфт : иктбўни алкитоби бأидиҳми сами иқўлўни ҳозо ман ъанд аллоҳ . Пас эшонро бар сиблати зми бони дасти набиштаи хеш боз хонд , яъне ки ё аҳли китоби мубаддили мҳрФ ! ва ин таҳрифу табдили бҳмди аллоҳ дар қуръон нест . Ва қуръони ҷузи номи хоси оёт манзил нест , азин ҷиҳати ҷуз бар сиблати мадҳ ва бар муқтазии имон касеро аз аҳли қуръони нгўинд .

جواب آنست که: کتاب لفظی مشترک است میان تورات که از آسمان فرو آمد و میان آنچه جهودان در افزودند و نبشتند، چنان که ربّ العالمین گفت: یَکْتُبُونَ الْکِتابَ بِأَیْدِیهِمْ ثُمَّ یَقُولُونَ هذا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. پس ایشان را بر سبیل ذمّ بآن دست نبشته خویش باز خواند، یعنی که یا اهل کتاب مبدّل محرّف! و این تحریف و تبدیل بحمد اللَّه در قرآن نیست. و قرآن جز نام خاص آیات منزّل نیست، ازین جهت جز بر سبیل مدح و بر مقتضی ایمان کسی را از اهل قرآن نگویند.

Қавла : қул ё أҳли алкитоби лами ткФрўни боёти аллоҳи ин дар шаън ҷуҳудон омад ки набуввати Муҳамад ( с )ро мункир буданд ,у ҳаҷ карданро воҷиб наме диданд ,у оёт ки дар вуҷуби он фурӯ омад дар кутуб манзил намепазируфтанд . Он гуҳ гуфт :у аллоҳи шаҳиди алии мо тъмлўн пӯшида медоред бар худои ончӣ бар вай пӯшида нашавад ? ндонед ки ваии ъзу ҷл ҳозираст бълм ҳар ҷойу донои баҳри ҷазоӣу гувоҳи баҳри ниҳону пайдоӣ .

قوله: قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ این در شأن جهودان آمد که نبوت محمد (ص) را منکر بودند، و حجّ کردن را واجب نمی‌دیدند، و آیات که در وجوب آن فرو آمد در کتب منزّل نمی‌پذیرفتند. آن گه گفت: وَ اللَّهُ شَهِیدٌ عَلی‌ ما تَعْمَلُونَ پوشیده میدارید بر خدای آنچه بر وی پوشیده نشود؟ ندانید که وی عزّ و جلّ حاضر است بعلم هر جای و دانا بهر جزای و گواه بهر نهان و پیدای.

Қул ё أҳли алкитоби лами тсдўни ани сиблати аллоҳи ман омни тбғўнҳои ъўҷоу أнтми шуҳадоъи алоиаҳ . . . Албғиаҳ , алтлбаҳ . Иқоли бғитаҳи кзо ,у бағяти ?ла ,у абғнии шиӣо эй абғи лӣ , тбғўнҳои ъўҷо эй тбғўни лҳои ъўҷои болшбаҳи алтии тлбсўни баҳои алии сФлткм . Ҳар кажӣ ки дараки он бФкрт буд , ъўҷ гӯйанд , бксри айн . Ва ҳар чаҳ дарак он бичишам буд , ъўҷ гӯйанд бФтҳи айн . Ин ҷои кажии роҳ дайн мехоҳад ки дараки он бФкрт буд . Мегуяд : ки шумо айбу кажии миҷўӣиди роҳиро ки аллоҳи рости ниҳод , ва худ майдонеду гўоҳониди баростии он роҳ . Ва он онаст ки дар таврот хондаед ки : ан аддӣн ъанд аллоҳи алислому ани мҳмдои расӯли аллоҳу лафзи шаҳодати ду маъниро истеъмол кунанд : яке маърифати ақл ,у дигари ақди забон . Аммо маърифат ақл онаст ки гуфт : أўи أлқии алсмъу ҳўи шаҳид эй орифи бъқлаҳ .

قُلْ یا أَهْلَ الْکِتابِ لِمَ تَصُدُّونَ عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ مَنْ آمَنَ تَبْغُونَها عِوَجاً وَ أَنْتُمْ شُهَداءُ الآیة... البغیة، الطلبة. یقال بغیته کذا، و بغیت له، و ابغنی شیئا ای ابغ لی، تَبْغُونَها عِوَجاً ای تبغون لها عوجا بالشبه الّتی تلبسون بها علی سفلتکم. هر کژی که درک آن بفکرت بود، عوج گویند، بکسر عین. و هر چه درک آن بچشم بود، عوج گویند بفتح عین. این جا کژی راه دین میخواهد که درک آن بفکرت بود. میگوید: که شما عیب و کژی میجوئید راهی را که اللَّه راست نهاد، و خود میدانید و گواهانید براستی آن راه. و آن آنست که در تورات خوانده‌اید که: ان الدین عند اللَّه الاسلام و ان محمدا رسول اللَّه و لفظ شهادت دو معنی را استعمال کنند: یکی معرفت عقل، و دیگر عقد زبان. امّا معرفت عقل آنست که گفت: أَوْ أَلْقَی السَّمْعَ وَ هُوَ شَهِیدٌ ای عارف بعقله.

Аммо ақд забон онаст ки гуфт : Фошҳдўоу أнои мъкми ман алшоҳдин . Ва бар ҳар ду маънӣу أнтми шуҳадоъ тафсир кардаанд : яънеу антми ъқлоءи търФўни злки бъқўлкм . Ва қили أнтми шуҳадоъ эй антми қади ахзи алайкуми алъҳди бқўлаҳу إзи أхзи аллоҳи мисоқи аллазӣнаи أўтўои алкитоб , алоиаҳ . . . Ва қилу أнтми шҳдтми бнбўтаҳ қабл беъсата .

اما عقد زبان آنست که گفت: فَاشْهَدُوا وَ أَنَا مَعَکُمْ مِنَ الشَّاهِدِینَ. و بر هر دو معنی وَ أَنْتُمْ شُهَداءُ تفسیر کرده‌اند: یعنی و انتم عقلاء تعرفون ذلک بعقولکم. و قیل أَنْتُمْ شُهَداءُ ای انتم قد اخذ علیکم العهد بقوله وَ إِذْ أَخَذَ اللَّهُ مِیثاقَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ، الآیة... و قیل و أنتم شهدتم بنبوّته قبل بعثته.

Қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои إни ттиъўои Фриқои ман аллазӣнаи أўтўои алкитоби алоиаҳ . . .

قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا إِنْ تُطِیعُوا فَرِیقاً مِنَ الَّذِینَ أُوتُوا الْکِتابَ الایة...

Ин дар шаъни аўсу Хазраҷ фурӯ омад ки қавмии ҷуҳудони миёни эшон ағро карданду қасд он карданд ки эшонро дар фитна афкананд , ва аз дайни баргардонанд . Раб Алъоламин гуфт : агар шумо фармон бурид гуруҳеро аз аҳли таврот , ва он гуруҳи олимон эшон буданд , ва аз баҳри он гуруҳ махсӯс кард ки на ҳам чунон буданд . На бинӣ ки гуфт : ман أҳли алкитоби أмаҳи қоимаи итлўни оёти аллоҳ , тахсӣс аз онаст ки то ин гуруҳи писандида дар таҳти он хитоб нашаванд . Мегуяд : агар шумо эшонро фармон бурид , шуморо аз имони бози пас оранд . Ва имонро ду тарафаст : яке ибтидо ки банда дар равиш ояду оҳанг имон дорад . Дигари камоли имон , чунон ки дар васф эшон гуфт : إнмои алмؤмнўни аллазӣнаи إзои зикри аллоҳи вҷлти қлўбҳми алоиаҳ ва дарин оят ки гуфт : ирдўкми баъди إимонкми кофарин абтдоء имон хоҳад на камоли имон , ки он кас ки бкмол имон расад маҳол бошад ки вайро бози пас оранд . Бузургони дайни азин ҷо гуфтаанд : мо рҷъи ман рҷъи алои ман алтриқ .

این در شأن اوس و خزرج فرو آمد که قومی جهودان میان ایشان اغرا کردند و قصد آن کردند که ایشان را در فتنه افکنند، و از دین برگردانند. ربّ العالمین گفت: اگر شما فرمان برید گروهی را از اهل تورات، و آن گروه عالمان ایشان بودند، و از بهر آن گروه مخصوص کرد که نه هم چنان بودند. نه بینی که گفت: مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ یَتْلُونَ آیاتِ اللَّهِ، تخصیص از آنست که تا این گروه پسندیده در تحت آن خطاب نشوند. میگوید: اگر شما ایشان را فرمان برید، شما را از ایمان باز پس آرند. و ایمان را دو طرف است: یکی ابتدا که بنده در روش آید و آهنگ ایمان دارد. دیگر کمال ایمان، چنان که در وصف ایشان گفت: إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ الَّذِینَ إِذا ذُکِرَ اللَّهُ وَجِلَتْ قُلُوبُهُمْ الآیة و درین آیت که گفت: یَرُدُّوکُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ کافِرِینَ ابتداء ایمان خواهد نه کمال ایمان، که آن کس که بکمال ایمان رسد محال باشد که وی را باز پس آرند. بزرگان دین ازین جا گفته‌اند: ما رجع من رجع الا من الطریق.

Қавлаи таъолӣ :у Киеви ткФрўну أнтми ттлии алайкуми оёти аллоҳу Фикми расӯлаи ин оят аз бузургтарин оятҳои қуръонаст дар шаъни дайн , ки дайни бктобу суннати расӯл вайаст ,у марди мухотаби бонсту мҳҷўҷи бон . Ва имон самъӣаст . Ҷой дигар мегуяд : ва мо лаками лои тؤмнўни биллоҳ ва алрасул идъўкми лтؤмнўои брбкм .

قوله تعالی: وَ کَیْفَ تَکْفُرُونَ وَ أَنْتُمْ تُتْلی‌ عَلَیْکُمْ آیاتُ اللَّهِ وَ فِیکُمْ رَسُولُهُ این آیت از بزرگترین آیتهای قرآن است در شأن دین، که دین بکتاب و سنت رسول وی است، و مرد مخاطب بآنست و محجوج بآن. و ایمان سمعی است. جای دیگر میگوید: وَ ما لَکُمْ لا تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ لِتُؤْمِنُوا بِرَبِّکُمْ.

Сами қол : ва ман иътсми биллоҳи Фқди ҳудои إлии сироти мустақӣм . Эътисому тафвизу таваккулу астслом бар тартиби мақомот рўндгон ниҳоданд , аввал эътисомасту охири астслом .

ثمّ قال: وَ مَنْ یَعْتَصِمْ بِاللَّهِ فَقَدْ هُدِیَ إِلی‌ صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ. اعتصام و تفویض و توکّل و استسلام بر ترتیب مقامات روندگان نهادند، اول اعتصام است و آخر استسلام.

Эътисом дар манозили аҳл бдоитаст ,у астслом дар мақомоти аҳли ниҳоят . Авлиёъро эътисом фармуданд , чунон ки гуфт :у аътсмўои бҳбли аллоҳи ҷмиъо . Анбёءро астслом фармуданд , чунон ки гуфт : أслми қоли أслмти лрби Алъоламин азин ҷост ки аҳл таҳқиқ гуфтанд : алоътсоми ллмҳҷўбин , Фомои аҳли алҳқоӣқи фаҳми фии алқбзаҳ . Ва сироти мустақӣми дарин оят ҳамонаст ки муъминин бдъо хостанд ки : аҳднои алсроти алмстқим . Ва Мустафо ( с )ро фармон омад ки : бандагонро барон хон ,у злки фии қавла : адъи إлии сиблати рбки болҳкмаҳу алмўъзаҳи алҳасанау Мустафо ( с ) бҳкми фармон , халқи худоиро барон хонд ,у злки фии қавла :у أни ҳозои сиротӣ мустақиман Фотбъўаҳ

اعتصام در منازل اهل بدایت است، و استسلام در مقامات اهل نهایت. اولیاء را اعتصام فرمودند، چنان که گفت: وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً. انبیاء را استسلام فرمودند، چنان که گفت: أَسْلِمْ قالَ أَسْلَمْتُ لِرَبِّ الْعالَمِینَ ازین جاست که اهل تحقیق گفتند: الاعتصام للمحجوبین، فاما اهل الحقائق فهم فی القبضة. و صِراطٍ مُسْتَقِیمٍ درین آیت همانست که مؤمنین بدعا خواستند که: اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقِیمَ. و مصطفی (ص) را فرمان آمد که: بندگان را بران خوان، و ذلک فی قوله: ادْعُ إِلی‌ سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ وَ الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ و مصطفی (ص) بحکم فرمان، خلق خدای را بران خواند، و ذلک فی قوله: وَ أَنَّ هذا صِراطِی مُسْتَقِیماً فَاتَّبِعُوهُ‌