Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои атқўои аллоҳи ҳақи тқотаҳи мақотил ҳён гуфт : қиссаи нузули ин оят онаст ки : миёни аўсу Хазраҷ дар замонаи ҷоҳилияти адоватӣу қаттолии рафта буд чун Мустафо ( с ) ба Мадина омад , эшонро сулҳ дод ва аз сари он адовату кӣна бархеста буданд . Рӯзии сълбаҳи бен ғнм аз аўсу асъади бен зрораҳ аз Хазраҷ бар якдигари расиданд ва тафохур карданд . Сълбаҳ гуфт : моӣим ки хзимаҳи бен собити зўи алшҳодтин аз мост ,у ҳанзалаи ғсили малоика аз мост , саъди бен маоз , алзии аҳтзи ?лаи арши арраҳмону разии аллоҳи бҳкмаҳи фӣ банӣ қризаҳ аз мост , ъосми бен собити бен аФлҳи солори лашкари ислом аз мост . Асъади бен зрораҳ ҷавоб дод ки : чаҳор кас аз бузургони саҳоба ки ҳамлау ҳифза қуръонанд аз моанд . Абии бен каъб , маози бен ҷабал , зайди бен собит ,у абӯи зайд .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ مقاتل حیان گفت: قصه نزول این آیت آنست که: میان اوس و خزرج در زمانه جاهلیت عداوتی و قتالی رفته بود چون مصطفی (ص) به مدینه آمد، ایشان را صلح داد و از سر آن عداوت و کینه برخاسته بودند. روزی ثعلبة بن غنم از اوس و اسعد بن زراره از خزرج بر یکدیگر رسیدند و تفاخر کردند. ثعلبه گفت: مائیم که خزیمة بن ثابت ذو الشهادتین از ماست، و حنظله غسیل ملائکه از ماست، سعد بن معاذ، الّذی اهتزّ له عرش الرحمن و رضی اللَّه بحکمه فی بنی قریظه از ماست، عاصم بن ثابت بن افلح سالار لشکر اسلام از ماست. اسعد بن زراره جواب داد که: چهار کس از بزرگان صحابه که حمله و حفظه قرآن‌اند از مااند. ابی بن کعب، معاذ بن جبل، زید بن ثابت، و ابو زید.

Ва саъди бен ибода ки хатибу раис ансораст , аз моаст . Он гуҳи сухани миёни эшон дурушт шуд . Хазраҷӣ гуфт :у аллоҳ агар он нестӣ ки ислом дар пайвасту Мустафо ( с ) он адовату хусумати мо бардошт ва сулҳ дод , мо сарону солорони шумо бкштимӣ ,у фарзандонро ббрдгии ббрдимӣ ,у занонро бқҳр ва бе ковин бизанӣ кардемӣ ! аўсӣ гуфт : дидеми рӯзгории дароз ки ин ислом ва ин сулҳ набӯд ва шумо ин натавонистед , ва он гуҳи шуморо задем ва киштем ва кӯфтем ! ! азин ҷинси сухани миёни эшон бисёр бирафт ,у овозаи баҳри ду қабӣла афтод . Силаҳ бардоштанду қасд ҷанг карданд . Хабар ба Мустафо ( с ) расед , бархест , ва бар мркўбӣ нишаст ,у бонҷмн эшон шуд , ва ин оёт ки дар сулҳу ҷанги эшон фурӯди омада буд , бар эшон хонд гуфт : ё أиҳои аллазӣнаи омнўо эй шумо ки ансоред аз аўсу Хазраҷ , ва гиравидаед атқўои аллоҳи ҳақи тқотаҳи ин азим оятӣаст аз азимҳои қуръон ки раби Алъоламин бандагони худро баҳақи худ матолибат кард ,у сзоءи ҳақи хеш аз эшон талаб кард . Чунон ки ҷой дигар гуфт :у ҷоҳдўои фии аллоҳи ҳақи ҷиҳода ва азин маънии ҳам трФист дар ончӣ гуфт :у азкрўаҳи комаи ҳдокм . ,у أҳсни комаи أҳсни аллоҳи إлик . Бар мусулмонони ин хитоб саъб омад , гуфтанд : сзоءи ҳақи аллоҳ кӣ тавонад ? ва кӣ бон расад ? пас раби Алъоламин мансӯх карду носих он фиристод : Фотқўои аллоҳи мо асттътм . Қавмӣ гуфтанд : дарин оят насх нест ,у ҳақи тақво бар ҳасб иститоатаст , бадалел

و سعد بن عباده که خطیب و رئیس انصار است، از ما است. آن گه سخن میان ایشان درشت شد. خزرجی گفت: و اللَّه اگر آن نیستی که اسلام در پیوست و مصطفی (ص) آن عداوت و خصومت ما برداشت و صلح داد، ما سران و سالاران شما بکشتیمی، و فرزندان را ببردگی ببردیمی، و زنان را بقهر و بی‌کاوین بزنی کردیمی! اوسی گفت: دیدیم روزگاری دراز که این اسلام و این صلح نبود و شما این نتوانستید، و آن گه شما را زدیم و کشتیم و کوفتیم!! ازین جنس سخن میان ایشان بسیار برفت، و آوازه بهر دو قبیله افتاد. سلاح برداشتند و قصد جنگ کردند. خبر به مصطفی (ص) رسید، برخاست، و بر مرکوبی نشست، و بانجمن ایشان شد، و این آیات که در صلح و جنگ ایشان فرود آمده بود، بر ایشان خواند گفت: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا ای شما که انصارید از اوس و خزرج، و گرویده‌اید اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ این عظیم آیتی است از عظیمهای قرآن که ربّ العالمین بندگان خود را بحقّ خود مطالبت کرد، و سزاء حق خویش از ایشان طلب کرد. چنان که جای دیگر گفت: وَ جاهِدُوا فِی اللَّهِ حَقَّ جِهادِهِ و ازین معنی هم طرفیست در آنچه گفت: وَ اذْکُرُوهُ کَما هَداکُمْ.، وَ أَحْسِنْ کَما أَحْسَنَ اللَّهُ إِلَیْکَ. بر مسلمانان این خطاب صعب آمد، گفتند: سزاء حق اللَّه کی تواند؟ و کی بآن رسد؟ پس ربّ العالمین منسوخ کرد و ناسخ آن فرستاد: فَاتَّقُوا اللَّهَ مَا اسْتَطَعْتُمْ. قومی گفتند: درین آیت نسخ نیست، و حق تقوی بر حسب استطاعت است، بدلیل‌

Хабари маоз ( рз ) қол : ардФнии расӯли аллоҳ ( с )у қол : ё маоз ! أи тдрии мо ҳақи аллоҳи алии алъбод ? қиллат : аллоҳу расӯлаи аълам . Фқол : ани иъбдўаҳ ,у лои ишркўо ба шиӣо . Сами қрأ : атқўои аллоҳи ҳақи тқотаҳ .

خبر معاذ (رض) قال: اردفنی رسول اللَّه (ص) و قال: یا معاذ! أ تدری ما حقّ اللَّه علی العباد؟ قلت: اللَّه و رسوله اعلم. فقال: ان یعبدوه، و لا یشرکوا به شیئا. ثم قرأ: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ.

Ва дар тафсир гуфтаанд : ҳақи тқотаҳи ани итоъи Флои иъсӣ ,у изкри Флои инсӣ ,у ишкри Флои икФр . Ва маълумаст ки фармон бурдорӣ худои ъзу ҷл ва ёд карду спосдории вай мансӯх нашавад . Ва қоли алзҷоҷ : атқўои аллоҳи ҳақи тқотаҳ эй атқўаҳи Фимои иҳқи алайкуми ани ттқўаҳи фӣа .

و در تفسیر گفته‌اند: حَقَّ تُقاتِهِ ان یطاع فلا یعصی، و یذکّر فلا ینسی، و یشکر فلا یکفر. و معلوم است که فرمان برداری خدای عزّ و جلّ و یاد کرد و سپاسداری وی منسوخ نشود. و قال الزجاج: اتَّقُوا اللَّهَ حَقَّ تُقاتِهِ ای اتّقوه فیما یحقّ علیکم ان تتّقوه فیه.

Ва ани инси бен молик ( рз ) қол : лои итқии аллоҳи абди ҳақи тқотаҳ ҳатто ихзни ман лисона .

و عن انس بن مالک (رض) قال: لا یتقی اللَّه عبد حقّ تقاته حتّی یخزن من لسانه.

Сами қол :у лои тмўтни إлоу أнтми мслмўн эй кўнўои алии алислом ҳатто азои атокми аламути содФкми алайҳ . Мегуяд : бар мусулмонӣ поянда бошед то чун марг дар расад шумо бар мусулмонии бед . Пас ҳақиқат наҳй аз тарк исломаст на аз марг . Агар касе гуяд : чаҳ Фоӣдтро гуфт : إлоу أнтми мслмўн ва нагуфт : « алои мусалламин » ? ҷавоб онаст ки : « алои мусалламин » ақтзоء он кунад ки ислом дар ҳолати марг буд лои мтқдмои алайҳу лои мтأхрои анҳу на пеш аз он буд на пас аз он , ва чун гӯйии إлоу أнтми мслмўн зоҳир онаст ки исломи пеш аз марг бӯда бошад , ва дар вақти поянда бар астсҳоби ҳол .

ثم قال: وَ لا تَمُوتُنَّ إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ای کونوا علی الاسلام حتّی اذا اتاکم الموت صادفکم علیه. میگوید: بر مسلمانی پاینده باشید تا چون مرگ در رسد شما بر مسلمانی بید. پس حقیقت نهی از ترک اسلام است نه از مرگ. اگر کسی گوید: چه فائدت را گفت: إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ و نگفت: «الّا مسلمین»؟ جواب آنست که: «الّا مسلمین» اقتضاء آن کند که اسلام در حالت مرگ بود لا متقدما علیه و لا متأخرا عنه نه پیش از آن بود نه پس از آن، و چون گویی إِلَّا وَ أَنْتُمْ مُسْلِمُونَ ظاهر آنست که اسلام پیش از مرگ بوده باشد، و در وقت پاینده بر استصحاب حال.

Ва аътсмўои бҳбли аллоҳи ҷмиъоу лои тФрқўоу азкрўои алоиаҳ . . . Ин ҳам хитоб ба аўс ва Хазраҷаст . Мегуяд : даст дар дайни худоу китобу аҳди ваии занед ,у суннату ҷамоат бпоӣ доред , ва чунон ки дар ҷоҳилияти парогандаи дилу пароганда рӯзгор будед , акнӯн пас аз онкӣ дар ислом омадед бмпрокниду ҷўқи ҷўқи бмгслид .

وَ اعْتَصِمُوا بِحَبْلِ اللَّهِ جَمِیعاً وَ لا تَفَرَّقُوا وَ اذْکُرُوا الآیة... این هم خطاب‌ به اوس و خزرج است. میگوید: دست در دین خدا و کتاب و عهد وی زنید، و سنّت و جماعت بپای دارید، و چنان که در جاهلیت پراگنده دل و پراگنده روزگار بودید، اکنون پس از آنکه در اسلام آمدید بمپراکنید و جوق جوق بمگسلید.

« эътисом » даст дар чизе задан буд ,у ӣнҷои кноит аз атбоъу истиқомат . Ва « ҳабли аллоҳ » ӣнҷо қуръонаст , ки пайванди раҳе ба аллоҳи бонст ,у паймони аллоҳ бо банда дар онаст .

«اعتصام» دست در چیزی زدن بود، و اینجا کنایت از اتّباع و استقامت. و «حبل اللَّه» اینجا قرآن است، که پیوند رهی به اللَّه بآنست، و پیمان اللَّه با بنده در آن است.

Рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол : « ании тораки Фикми китоби аллоҳи ҳўи ҳабли аллоҳи ман атбъаҳи кони алии алҳдӣ ва ман таркаи кони алии алзлолаҳ .

روی عن النّبی (ص) انّه قال: «انّی تارک فیکم کتاب اللَّه هو حبل اللَّه من اتّبعه کان علی الهدی و من ترکه کان علی الضّلالة.

Ва гуфтаанд ки : бҳбли аллоҳи ӣнҷои суннат ва ҷамоатаст .

و گفته‌اند که: بِحَبْلِ اللَّهِ اینجا سنّت و جماعت است.

Ва фии злки мо рӯй ани ибни масъӯди қол : « аиҳо аннос ! алайкуми болтоъаҳу алҷмоъаҳ , ?фонҳо ҳабли аллоҳи алзии амр ба ,у ани мо ткрҳўни фии алҷмоъаҳу алтоъаҳи хайри ммои тҳбўни фии алФрқаҳ » .

و فی ذلک ما روی عن ابن مسعود قال: «ایّها النّاس! علیکم بالطّاعة و الجماعة، فانّها حبل اللَّه الّذی امر به، و انّ ما تکرهون فی الجماعة و الطاعة خیر ممّا تحبّون فی الفرقة».

Ва ан алнабӣ қол : ани аллоҳи ъзу ҷли разии лаками слосоу караи лаками слосо : разии лаками ани тъбдўои аллоҳу лои тшркўо ба шиӣо ,у أни тътсмўои бҳбли аллоҳи ҷмиъоу лои тФрқўо ,у асмъўоу атиъўои лмни влоаҳи аллоҳи амркм ,у караи лаками қилу қол ,у ксраҳи алсؤолу азоъаҳи алмол .

و عن النّبی قال: انّ اللَّه عزّ و جلّ رضی لکم ثلاثا و کره لکم ثلاثا: رضی لکم ان تعبدوا اللَّه و لا تشرکوا به شیئا، و أن تعتصموا بحبل اللَّه جمیعا و لا تفرّقوا، و اسمعوا و اطیعوا لمن ولّاه اللَّه امرکم، و کره لکم قیل و قال، و کثرة السّؤال و اضاعة المال.

Қавла :у лои тФрқўо эй лои ттФрқўои комаи кантами фии алҷоҳлиаҳи мқттлини алии ғайри дайни аллоҳ , бали тносрўоу астлҳўоу аҷтмъўои алии алисломи ахўоно .

قوله: وَ لا تَفَرَّقُوا ای لا تتفرقوا کما کنتم فی الجاهلیة مقتتلین علی غیر دین اللَّه، بل تناصروا و اصطلحوا و اجتمعوا علی الاسلام اخوانا.

Қол алнабӣ : « лои тқотъўоу лои тдобрўоу лои тҳосдўоу лои тбоғзўоу кўнўои ибоди аллоҳи ахўоно » .

قال النّبی: «لا تقاطعوا و لا تدابروا و لا تحاسدوا و لا تباغضوا و کونوا عباد اللَّه اخوانا».

Ва қол ( с ) : лои тҷтмъи ҳзаҳи алأмаҳи алии алзлолаҳ абадан . Ва яди аллоҳи алии алҷмоъаҳ , Фотбъўои алсўоди алаъзами ?фони ман шзи шзи фии алнор » .

و قال (ص): لا تجتمع هذه الأمّة علی الضّلالة ابدا. و ید اللَّه علی الجماعة، فاتّبعوا السّواد الاعظم فانّ من شذّ شذّ فی النّار».

Ва қол : ман исраҳи ани искни буҳбуҳаи алҷнаҳи Флилзми алҷмоъаҳ , ?фони алшитони маъаи алФзу ҳўи ман алоснини абъд .

و قال: من یسّره ان یسکن بحبوحة الجنّة فلیلزم الجماعة، فانّ الشّیطان مع الفذّ و هو من الاثنین ابعد.

Ва рӯй ан алнабӣ ( с ) анаи қол : тФтрқи ҳзаҳи аломаҳи алии слос ва сабъин фирқаи кулҳо фии алнори алои воҳида . Қил ва мо тлки алўоҳдаҳ ? қол : мо нҳни алайҳи алиўми аноу асҳобӣ .

و روی عن النّبی (ص) انّه قال: تفترق هذه الامّة علی ثلاث و سبعین فرقة کلّها فی النّار الّا واحدة. قیل و ما تلک الواحدة؟ قال: ما نحن علیه الیوم انا و اصحابی.

Ин хабари бчнди ривоят мухталиф овардаанд : аҳадӣ ва сабъин ,у аснтин ва сабъин ,у слос ва сабъин . Ривояти саъди ҳафтод ва як фурқатаст , ва мо

این خبر بچند روایت مختلف آورده‌اند: احدی و سبعین، و اثنتین و سبعین، و ثلاث و سبعین. روایت سعد هفتاد و یک فرقت است، و ما

Рӯй ан алнабӣ қол : ан банӣ Исроили аФтрқўои аҳадӣ ва сабъин млаҳ ,у лӣси изҳби аллёлӣу алأём ҳатто тФтрқи умматии алӣ мисли злк .

روی عن النّبی قال: انّ‌ بنی اسرائیل افترقوا احدی و سبعین ملّة، و لیس یذهب اللّیالی و الأیّام حتی تفترق امّتی علی مثل ذلک.

Ва ривояти абӯи эмомау инси бен молики ҳафтод ва ду фурқатаст ,у злки фӣ

و روایت ابو امامة و انس بن مالک هفتاد و دو فرقت است، و ذلک فی‌

Қавла ( с ) : ани умматии стФтрқи алии аснтин ва сабъин фирқа , кулҳо фии алнори алои воҳидау ҳаии алҷмоъаҳ .

قوله (ص): انّ امّتی ستفترق علی اثنتین و سبعین فرقة، کلّها فی النّار الّا واحدة و هی الجماعة.

Ва ривояти абӯи ҳрираҳи ҳафтод ва се фурқатаст , ҳўи қавлаи алайҳи ассаломи тафарруқати алиҳўди алии аҳадӣ ӯ аснтин ва сабъин фирқа ,у тафарруқати алнсории алии аҳадӣ ӯ аснтин ва сабъин фирқа ,у тФтрқи умматии алии слос ва сабъин фирқа .

و روایت ابو هریره هفتاد و سه فرقت است، هو قوله علیه السلام تفرّقت الیهود علی احدی او اثنتین و سبعین فرقة، و تفرّقت النّصاری علی احدی او اثنتین و سبعین فرقة، و تفترق امّتی علی ثلاث و سبعین فرقة.

Ва рӯй анаи алайҳи ассаломи қоли ани аҳли алкитобин аФтрқўои фии динҳми алии аснтин ва сабъин млаҳ ,у ани ҳзаҳи аломаҳи стФтрқи алии слос ва сабъин млаҳ .

و روی انّه علیه السلام قال انّ اهل الکتابین افترقوا فی دینهم علی اثنتین و سبعین ملّة، و انّ هذه الامّة ستفترق علی ثلاث و سبعین ملة.

Ва бар алии алайҳи ассалом мавқуфаст ки гуфт : лтФтрқни ҳзаҳи аломаҳи алии слос ва сабъин фирқа , кулҳо фии алнори алои воҳида .

و بر علی علیه السّلام موقوف است که گفت: لتفترقنّ هذه الامّة علی ثلاث و سبعین فرقة، کلّها فی النّار الّا واحدة.

Иқўли аллоҳи таъолӣ :у ммни хлқнои أмаҳи иҳдўни болҳқ ва ба иъдлўн . Ва азин ихтилофи ривоёт , ҳафтод ва се фурқати маърӯф тарасту бсҳту қомати усӯли наздиктар , ки бузургони дайну аъиммаи салафи тафсири ин ҳафтод ва се кардаанд ,у бчҳори асл аз усӯли бидъат боз овардаанд , ва ҳар яке бҳштдаҳ тақсим карда , фирқае но?ҷиа аз он берун карда , Фқолўо : усӯли албдъи алхўорҷ ,у алрўоФз ,у алқдриаҳ ,у алмрҷӣаҳ , кули воҳидаи аФтрқти алии смониаҳи ъушри фирқа , Фзлки аснтону сбъўни фирқа . Ва аҳли алҷмоъаҳи алФрқаҳи алноҷиаҳ .

یقول اللَّه تعالی: وَ مِمَّنْ خَلَقْنا أُمَّةٌ یَهْدُونَ بِالْحَقِّ وَ بِهِ یَعْدِلُونَ. و ازین اختلاف روایات، هفتاد و سه فرقت معروف‌تر است و بصحّت و قامت اصول نزدیکتر، که بزرگان دین و ائمه سلف تفسیر این هفتاد و سه کرده‌اند، و بچهار اصل از اصول بدعت باز آورده‌اند، و هر یکی بهشتده تقسیم کرده، فرقه‌ای ناجیه از آن بیرون کرده، فقالوا: اصول البدع الخوارج، و الرّوافض، و القدریّة، و المرجئة، کلّ واحدة افترقت علی ثمانیة عشر فرقة، فذلک اثنتان و سبعون فرقة. و اهل الجماعة الفرقة النّاجیه.

Қавлаи таъолӣ :у азкрўои неъмати аллоҳи алайкуми إзи кантами أъдоءи ФأлФи байни қлўбкми Фأсбҳтми бнъмтаҳи إхўонои аўсу Хазраҷро мегуяд ёд кунед он вақт ки якдигарро душман будед яъне дар замони куфр . Ончӣ муҳоҷирон буданд бо якдигар мтколб буданду ончӣ ансор буданд , ду гуруҳ буданд ва бо якдигари мутаъассибу якдигарро мутақотиъ . Раби Алъоламин миёни дилҳои эшон улфати ниҳод , ва фароҳам оварад ,у неъмати дайни ислом бар эшон равон дошт , ва барон миннати ниҳод , гуфт : Фأсбҳтми бнъмтаҳи إхўонои шумо пас аз он ки дар куфри душманон якдигар будед босаломи дӯстону бародарон якдигар гаштед .

قوله تعالی: وَ اذْکُرُوا نِعْمَتَ اللَّهِ عَلَیْکُمْ إِذْ کُنْتُمْ أَعْداءً فَأَلَّفَ بَیْنَ قُلُوبِکُمْ فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً اوس و خزرج را میگوید یاد کنید آن وقت که یکدیگر را دشمن بودید یعنی در زمان کفر. آنچه مهاجران بودند با یکدیگر متکالب بودند و آنچه انصار بودند، دو گروه بودند و با یکدیگر متعصب و یکدیگر را متقاطع. ربّ العالمین میان دلهای ایشان الفت نهاد، و فراهم آورد، و نعمت دین اسلام بر ایشان روان داشت، و بران منّت نهاد، گفت: فَأَصْبَحْتُمْ بِنِعْمَتِهِ إِخْواناً شما پس از آن که در کفر دشمنان یکدیگر بودید باسلام دوستان و برادران یکدیگر گشتید.

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) : ани ҳавли алърши манобири ман нури алайҳои қавми лбосҳми нуру вҷўҳҳми нури лисўои бأнбёءу лои шуҳадоъ , иғбтҳми алأнбёءу алшҳдоء . Фқолўо ё расӯли аллоҳи сФҳми лно . Фқол : алмтҳобўни фии аллоҳ ,у алмтзоўрўни фии аллоҳ .

قال رسول اللَّه (ص): انّ حول العرش منابر من نور علیها قوم لباسهم نور و وجوههم نور لیسوا بأنبیاء و لا شهداء، یغبطهم الأنبیاء و الشّهداء. فقالوا یا رسول اللَّه صفهم لنا. فقال: المتحابّون فی اللَّه، و المتزاورون فی اللَّه.

Қавла :у кантами алии шифои ҳуфраи ман алнор мегуяд : шумо бар канора дӯзах будед ,у миёни шумоу миёни оташи бақияи умри монда буд , раби Алъоламин шуморо дайни ислом каромат кард ва аз оташ боз Раҳонед .

قوله: وَ کُنْتُمْ عَلی‌ شَفا حُفْرَةٍ مِنَ النَّارِ میگوید: شما بر کناره دوزخ بودید، و میان شما و میان آتش بقیه عمر مانده بود، ربّ العالمین شما را دین اسلام کرامت کرد و از آتش باز رهانید.

Кзлки ибини аллоҳ эй мисли албёни алзии итлии алайкум , ибини аллоҳи лаками оётаи лълкми тҳтдўн .

کَذلِکَ یُبَیِّنُ اللَّهُ ای مثل البیان الّذی یتلی علیکم، یبیّن اللَّه لکم آیاته لعلّکم تهتدون.

Ва лткни мнкми алоиаҳ . . . Ин лоами лоам амраст , мегуяд : айдун бодо ки аз шумо гуруҳе бо некии михўоннду амри маърӯф ва наҳй аз мункир бпоӣ медоранд . Маърӯф ва мункир ҳамонаст ки бохтлоФ иборот гӯйанд : ҳақу ботил , салоҳу фасод , неку бад .

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ الآیة... این لام لام امر است، میگوید: ایدون بادا که از شما گروهی با نیکی میخوانند و امر معروف و نهی از منکر بپای میدارند. معروف و منکر همانست که باختلاف عبارات گویند: حق و باطل، صلاح و فساد، نیک و بد.

Ҳар чанд ки алфоз мухталифаст аммо бмънӣ яксонанд . Порсӣ « маърӯф » ва « урф » никўкорист ва « орифа » сниът бараст . Иқоли фалони касӣри алъўорФ . Ва маърӯфи бон маърӯф хонанд ки ҳар нафас ӯро шиносаду пазирад ва ситояд . Ва мункир номӣаст ҳар мстнкрро ,у мункири зид маърӯфаст , ва накар зид урфаст . Ва ин амри маърӯф ва наҳй мункир қутбӣаст аз ақтоби дайн ки анбёءро бойен фиристоданд ,у бойен даъват карданд , агар мундарис шавад шуъоъи дайн ботил гардад . Пас бар ҳар мусулмон воҷибасту фаризаи биҷой овардан ону бпои доштани он . Аммо фарз кифоятаст , ки агар гуруҳеи бон қиём кунанд кифоят буд , ва аз дигарон биафтад . Аммо агар накунанд ҳамаи халқи буза кор шаванд . Ҷои дигари амри маърӯф ва наҳй мункир дар намоз ва дар зкоаҳи баст ,у диндоронро бон мавсуф карду бстўд ва гуфт : аллазӣнаи إни мкноҳми фии алأрзи أқомўои алслоаҳу отўои алзкоаҳу أмрўои болмърўФ ва наҳаво ани алмнкр

هر چند که الفاظ مختلف است امّا بمعنی یکسان‌اند. پارسی «معروف» و «عرف» نیکوکاریست و «عارفه» صنیعت برّ است. یقال فلان کثیر العوارف. و معروف بآن معروف خوانند که هر نفس او را شناسد و پذیرد و ستاید. و منکر نامیست هر مستنکر را، و منکر ضد معروف است، و نکر ضد عرف است. و این امر معروف و نهی منکر قطبی است از اقطاب دین که انبیاء را باین فرستادند، و باین دعوت کردند، اگر مندرس شود شعاع دین باطل گردد. پس بر هر مسلمان واجب است و فریضه بجای آوردن آن و بپای داشتن آن. امّا فرض کفایت است، که اگر گروهی بآن قیام کنند کفایت بود، و از دیگران بیفتد. اما اگر نکنند همه خلق بزه‌کار شوند. جای دیگر امر معروف و نهی منکر در نماز و در زکاة بست، و دینداران را بآن موصوف کرد و بستود و گفت: الَّذِینَ إِنْ مَکَّنَّاهُمْ فِی الْأَرْضِ أَقامُوا الصَّلاةَ وَ آتَوُا الزَّکاةَ وَ أَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَ نَهَوْا عَنِ الْمُنْکَرِ

Алоиаҳ . . . Ва қоли таъолӣ :у алмؤмнўну алмؤмноти бъзҳми أўлёءи баъзи иأмрўни болмърўФу инҳўни ани алмнкри алоиаҳ . Ва қол алнабӣ ( с ) : ани анноси азои рأўои мнкрои Флми иғирўаҳи иўшки ани иъмҳми аллоҳи бъқобаҳ .

الآیة... و قال تعالی: وَ الْمُؤْمِنُونَ وَ الْمُؤْمِناتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِیاءُ بَعْضٍ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ الآیة. و قال النّبی (ص): انّ الناس اذا رأوا منکرا فلم یغیّروه یوشک ان یعمّهم اللَّه بعقابه.

Ва қол : « азои аъмлти алхтиӣаҳи фии алأрз , ман шаҳдҳо Фкрҳҳои кони кмни ғоби анҳо , ва ман ғоби анҳо фарзҳо кони кмни шаҳдҳо . »

و قال: «اذا اعملت الخطیئة فی الأرض، من شهدها فکرهها کان کمن غاب عنها، و من غاب عنها فرضها کان کمن شهدها.»

Ва қол : « ман أмри болмърўФ ва наҳй ани алмнкри Фҳўи Халифаи аллоҳи фии арзау Халифаи расӯлау Халифаи китоба » .

و قال: «من أمر بالمعروف و نهی عن المنکر فهو خلیفة اللَّه فی ارضه و خلیفة رسوله و خلیفة کتابه».

Ва қоли алии бен абии толиб ( ъ ) : афзали алҷҳоди алأмри болмърўФу алнҳии ани алмнкру шнони алФосқин , Фмни أмр болмърўФ шуд зуҳри алмؤмн , ва ман наҳй ани алмнкри арғми анФи алмноФқ , ва ман ғазаби ллаҳи ғазаби аллоҳи ?ла .

و قال علی بن ابی طالب (ع): افضل الجهاد الأمر بالمعروف و النّهی عن المنکر و شنآن الفاسقین، فمن أمر بالمعروف شدّ ظهر المؤمن، و من نهی عن المنکر ارغم انف المنافق، و من غضب للَّه غضب اللَّه له.

Ва гуфтаанд ки : наҳй мункир аз амри маърӯфи азим тарасту вуҷуби мؤкдтр ,у тарки он бъқўбти наздиктар . Азин ҷоаст ки раби Алъоламин тарк наҳй мункири бзкр махсӯс кард онҷо ки гуфт : « конўои лои итноҳўни ани мункири Фълўаҳ » . Ва он гуҳи феъли маърӯф на бар ҳар кас воҷибаст ,у тарки мункири воҷиб бар ҳамаи кас дар ҳамаи ҳол . Гуфтаанд ки инкори мункир бар се зарбаст : аввал онаст ки бадаст тағйир кунанд , дувум онаст ки бзбон тағйир кунанд , сеюм онаст ки бадал инкор кунанд . Мустафо ( с ) гуфт : ман раъии мнкми мнкрои Флиғираҳи беда , ?фони лами исттъи Фблсонаҳ , ?фони лами исттъи Фбқлбаҳ ,у злки азъФи алоямон .

و گفته‌اند که: نهی منکر از امر معروف عظیم‌تر است و وجوب مؤکدتر، و ترک آن بعقوبت نزدیکتر. ازین جا است که ربّ العالمین ترک نهی منکر بذکر مخصوص کرد آنجا که گفت: «کانُوا لا یَتَناهَوْنَ عَنْ مُنکَرٍ فَعَلُوهُ». و آن گه فعل معروف نه بر هر کس واجب است، و ترک منکر واجب بر همه کس در همه حال. گفته‌اند که انکار منکر بر سه ضرب است: اول آنست که بدست تغییر کنند، دوم آنست که بزبان تغییر کنند، سوم آنست که بدل انکار کنند. مصطفی (ص) گفت: من رأی منکم منکرا فلیغیّره بیده، فان لم یستطع فبلسانه، فان لم یستطع فبقلبه، و ذلک اضعف الایمان.

Рутбаи аввали салотини рост , дувуми уламои рост , ва сеюм авомро . Агар касе гуяд чунаст ки мусулмонро дарин оят ҳс кард бар амри маърӯф ,у ҷой дигар гуфт : алайкуми أнФскми лои изркми ман зли إзои аҳтдитм ? ҷавоби вай аз ду ваҷҳаст : яке онкӣ « алайкуми анФскм » ҳсаст бар тағйири мункири нахуст бар хештани он гуҳ бар дигарон .

رتبه اول سلاطین راست، دوم علما راست، و سوم عوام را. اگر کسی گوید چونست که مسلمان را درین آیت حثّ کرد بر امر معروف، و جای دیگر گفت: عَلَیْکُمْ أَنْفُسَکُمْ لا یَضُرُّکُمْ مَنْ ضَلَّ إِذَا اهْتَدَیْتُمْ؟ جواب وی از دو وجه است: یکی آنکه «علیکم انفسکم» حثّ است بر تغییر منکر نخست بر خویشتن آن گه بر دیگران.

Азин ҷост ки раби Алъоламин ба исо ( ъ ) ваҳй фиристод ки : « ё исои ъзи нФски ?фони атъзти Фъзи анносу алои Фостҳии манӣ » .

ازین جاست که ربّ العالمین به عیسی (ع) وحی فرستاد که: «یا عیسی عظ نفسک فان اتّعظت فعظ النّاس و الّا فاستحی منّی».

Ва ваҷҳ дигар онаст ки : абӯи сълбаҳи хашинӣ ривоят кард , қол : лақади сأлти расӯли аллоҳ , Фқоли атмрўои болмърўФу тноҳўои ани алмнкр , Фозои раъйати шҳои мтоъо ,у ҳўии мтбъо ,у эъҷоби кули зии раъии брأиаҳ , Фълики нФск ,у дъи амри алъўом .

و وجه دیگر آنست که: ابو ثعلبه خشنی روایت کرد، قال: لقد سألت رسول اللَّه، فقال اتمروا بالمعروف و تناهوا عن المنکر، فاذا رأیت شحّا مطاعا، و هوی متّبعا، و اعجاب کلّ ذی رأی برأیه، فعلیک نفسک، و دع امر العوام.

Ва лткни мнкми أмаҳи идъўни إлии алхир муфассирон гуфтанд ки : доъёни ило алхир уламоанду муаззинон . Иأмрўн болмърўФ уламоанду насиҳаткунандагон . Инҳўни ани алмнкр ғозёнанду уламоу султони одил . Ва гуфтаанд хайри дарин оят исломаст , ва « маърӯф » атбоъи Муҳамад ( с ) ва « мункир » кофар шудани буи , эйу лткни калаками кзлк ,у дахлати ман лтхсиси алмхотбини ман ғайриҳам .

وَ لْتَکُنْ مِنْکُمْ أُمَّةٌ یَدْعُونَ إِلَی الْخَیْرِ مفسّران گفتند که: داعیان الی الخیر علماءاند و مؤذّنان. یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ علماءاند و نصیحت کنندگان. یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ غازیان‌اند و علماء و سلطان عادل. و گفته‌اند خیر درین آیت اسلام است، و «معروف» اتّباع محمد (ص) و «منکر» کافر شدن بوی، ای و لتکن کلّکم کذلک، و دخلت من لتخصیص المخاطبین من غیرهم.

Ва أўлӣки ҳам алмФлҳўн « мФлҳ » номӣаст касеро ки бникӣ поянда расад ,у пирӯзӣ ҳамеша .

وَ أُولئِکَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ «مفلح» نامی است کسی را که بنیکی پاینده رسد، و پیروزی همیشه.

Қавла :у лои ткўнўои колзини тФрқўоу ахтлФўои тафарруқ бар се зарбаст : яке бетон , яке бФъл , сдигри боътқод . Ва « ихтилоф »ро ҳамин тақсимаст , аммо ихтилоф дар қавлу феълу эътиқод бештар гӯйанд ,у тафарруқи бетон бештар гӯйанд . Раби Алъоламин дарин оят ҳар ду ҷамъ кард ҳам тафарруқ ва ҳам ихтилоф , ки сифати ҷуҳудон ва тарсоёнаст . Ва эшон ҳам бетон мутафарриқ буданд , ҳам бқўлу феълу эътиқоди мухталиф . Раби Алъоламин муъминонро мегуяд ки : шумо чун ҷуҳудон ва тарсоён мабошед ки ҷуҳудони пас аз Мӯсо ( ъ ) дар дайни гуруҳи гуруҳи гаштанд ,у тарсоёни баъд аз исо ( ъ ) ҳамчунин . Абӯи эмомаи ин оят бар хонд он гуҳ гуфт : « ҳам алҳрўриаҳи конўои муъминин ФкФрўои баъди аимонҳм » он гуҳи саранҷоми аҳли тафарруқу тъзиб эшон бигуфт , ва дар манзалату шарафи муъминони баст .

قوله: وَ لا تَکُونُوا کَالَّذِینَ تَفَرَّقُوا وَ اخْتَلَفُوا تفرق بر سه ضرب است: یکی بتن، یکی بفعل، سدیگر باعتقاد. و «اختلاف» را همین تقسیم است، امّا اختلاف در قول و فعل و اعتقاد بیشتر گویند، و تفرّق بتن بیشتر گویند. ربّ العالمین درین آیت هر دو جمع کرد هم تفرق و هم اختلاف، که صفت جهودان و ترسایان است. و ایشان هم بتن متفرق بودند، هم بقول و فعل و اعتقاد مختلف. ربّ العالمین مؤمنان را میگوید که: شما چون جهودان و ترسایان مباشید که جهودان پس از موسی (ع) در دین گروه گروه گشتند، و ترسایان بعد از عیسی (ع) همچنین. ابو امامة این آیت بر خواند آن گه گفت: «هم الحروریة کانوا مؤمنین فکفروا بعد ایمانهم» آن گه سرانجام اهل تفرق و تعذیب ایشان بگفت، و در منزلت و شرف مؤمنان بست.

Гуфт эшонро азобӣ бузургаст дар он рӯз ки муъминони сипед рӯй бошанд .

گفت ایشان را عذابی بزرگست در آن روز که مؤمنان سپید روی باشند.

« явм » насби алӣ алзрФаст , қил : явми тбизи вуҷӯҳи алмҳоҷрину алонсору тсўди вуҷӯҳ банӣ қризаҳу алнзир . Ва қил : тбизи вуҷӯҳи алмхлсину тсўди вуҷӯҳи алмноФқин .

«یوم» نصب علی الظّرف است، قیل: یوم تبیضّ وجوه المهاجرین و الانصار و تسودّ وجوه بنی قریظة و النضیر. و قیل: تبیضّ وجوه المخلصین و تسودّ وجوه المنافقین.

Ва қил : тбизи вуҷӯҳи аҳли алснаҳу тсўди вуҷӯҳи аҳли албдъаҳ . Ва қил : тбизи вуҷӯҳи алмؤмнину тсўди вуҷӯҳи алкоФрин . Он гуҳи ҳоли эшон баён карду молу марҷаъ эшон бигуфт : Фأмои аллазӣнаи асвадати вҷўҳҳми أи кФртми баъди إимонкм эй иқоли ?лаам : أи кФртми баъди إимонкм ? эшонро гӯйанд : аз пас имон кофар гаштед ? агар ҷҳўдоннду набуввати Муҳамад ( с ) дар таврот ёфта буданд ва имон доштанд ки таврот ростаст ,у мунтазир вай буданд , пас аз беъсати ваии кофари гаштанди буи . Ва агар мунофиқонанд бзбони изҳор имон карданд он гуҳи бнФоқ ки дар дил доштанд кофар шуданд , ва агар мбтдъонанд бар ҷумла имон овараданд ва бар тафсили кофари гаштанд . Ва агар кофаронанд бар умуми рӯзи мисоқ ки эшонро гуфтанд : أи лсти брбкм ? қолўои балӣ иқрор овардаанд брбўбиту ваҳдонияти аллоҳ ва гуфтанд : « балӣ » , он гуҳи пас аз он кофари гаштанд . Эшонро рӯз қиёмат гӯйанд : Фзўқўои алъзоби бмои кантами ткФрўн ,у أмои аллазӣнаи абизти вҷўҳҳми ФФии раҳмати аллоҳ эй фии ҷнтаҳ . Ҳам фӣҳо холдўни лои имўтўн . Дарин оят гуфт : тбиз ,у абизт , тсўду асвадат , ҷой дигар гуфт :тарӣ аллазӣнаи кзбўои алии аллоҳи вҷўҳҳми мсўдаҳ ва нагуфт : вҷўҳҳми суд , гуфт мсўдаҳ яъне сиёҳ гашта аз баҳри онкӣ аз гӯри сипед рӯй бархестанд , чунон ки аз модар зоданд , пас он рӯйҳошон сиёҳ карданд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : сиӣти вуҷӯҳи аллазӣнаи кФрўо , кأнмои أғшити вҷўҳҳм , алайҳои ғбраҳи трҳқҳои қтраҳ , ман алмқбўҳин , тғшии вҷўҳҳми алнор , тлФҳи вҷўҳҳми алнор , лои икФўни ани вҷўҳҳми алнор , низоаи ллшўии ин ҳама аз як бобаст .

و قیل: تبیضّ وجوه اهل السّنة و تسودّ وجوه اهل البدعة. و قیل: تبیض وجوه المؤمنین و تسودّ وجوه الکافرین. آن گه حال ایشان بیان کرد و مآل و مرجع ایشان بگفت: فَأَمَّا الَّذِینَ اسْوَدَّتْ وُجُوهُهُمْ أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ ای یقال لهم: أَ کَفَرْتُمْ بَعْدَ إِیمانِکُمْ؟ ایشان را گویند: از پس ایمان کافر گشتید؟ اگر جهودانند و نبوت محمد (ص) در تورات یافته بودند و ایمان داشتند که تورات راست است، و منتظر وی بودند، پس از بعثت وی کافر گشتند بوی. و اگر منافقان‌اند بزبان اظهار ایمان کردند آن گه بنفاق که در دل داشتند کافر شدند، و اگر مبتدعان‌اند بر جمله ایمان آوردند و بر تفصیل کافر گشتند. و اگر کافران‌اند بر عموم روز میثاق که ایشان را گفتند: أَ لَسْتُ بِرَبِّکُمْ؟ قالُوا بَلی‌ اقرار آورده‌اند بربوبیّت و وحدانیّت اللَّه و گفتند: «بلی»، آن گه پس از آن کافر گشتند. ایشان را روز قیامت گویند: فَذُوقُوا الْعَذابَ بِما کُنْتُمْ تَکْفُرُونَ، وَ أَمَّا الَّذِینَ ابْیَضَّتْ وُجُوهُهُمْ فَفِی رَحْمَتِ اللَّهِ ای فی جنّته. هُمْ فِیها خالِدُونَ لا یموتون. درین آیت گفت: تبیضّ، و ابیضّت، تسودّ و اسودّت، جای دیگر گفت: تَرَی الَّذِینَ کَذَبُوا عَلَی اللَّهِ وُجُوهُهُمْ مُسْوَدَّةٌ و نگفت: وجوههم سود، گفت مسودّة یعنی سیاه گشته از بهر آنکه از گور سپید روی برخاستند، چنان که از مادر زادند، پس آن رویهاشان سیاه کردند. همانست که جای دیگر گفت: سِیئَتْ وُجُوهُ الَّذِینَ کَفَرُوا، کَأَنَّما أُغْشِیَتْ وُجُوهُهُمْ، عَلَیْها غَبَرَةٌ تَرْهَقُها قَتَرَةٌ، مِنَ الْمَقْبُوحِینَ، تَغْشی‌ وُجُوهَهُمُ النَّارُ، تَلْفَحُ وُجُوهَهُمُ النَّارُ، لا یَکُفُّونَ عَنْ وُجُوهِهِمُ النَّارَ، نَزَّاعَةً لِلشَّوی‌ این همه از یک بابست.

Қавлаи таъолӣ : тлки оёти аллоҳи нтлўҳои алейк болҳқ эй алқуръон , нтлўаҳи алейк болсдқ . Ин далел ки худоиро ъзу ҷл хонданаст , ва азин боб дар қуръон фаровонаст : нтлўо , нақс , Фإзои қрأноаҳ

قوله تعالی: تِلْکَ آیاتُ اللَّهِ نَتْلُوها عَلَیْکَ بِالْحَقِّ ای القرآن، نتلوه علیک بالصّدق. این دلیل که خدای را عزّ و جلّ خواندن است، و ازین باب در قرآن فراوان است: نَتْلُوا، نَقُصُّ، فَإِذا قَرَأْناهُ‌

Ва амсола . Қавла : ва мо аллоҳи ириди злмои ллъолмини оламин ӣнҷои ҷин ва инсаст . Мегуяд : аллоҳ на онаст ки бар бандагон зулм кунад ва эшонро беҷурм уқубат кунад . Ҷой дигар гуфт : ва мо злмноҳми мо бар эшон зулм накардем , яъне ки мо бе ниёзтар аз онем ки зулм кунем . Ҷой дигар гуфт : ва мо злмўно ва на эшон бар мо зулм карданд , яъне ки мо азизтар аз онем ки бар мо зулм кунанд .

و امثاله. قوله: وَ مَا اللَّهُ یُرِیدُ ظُلْماً لِلْعالَمِینَ عالمین اینجا جنّ و انس است. میگوید: اللَّه نه آنست که بر بندگان ظلم کند و ایشان را بی‌جرم عقوبت کند. جای دیگر گفت: وَ ما ظَلَمْناهُمْ ما بر ایشان ظلم نکردیم، یعنی که ما بی‌نیازتر از آنیم که ظلم کنیم. جای دیگر گفت: وَ ما ظَلَمُونا و نه ایشان بر ما ظلم کردند، یعنی که ما عزیزتر از آنیم که بر ما ظلم کنند.

Қавла :у ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзу إлии аллоҳи трҷъи алأмўр эй тсири умӯри алхлоӣқи илайҳи фии алохраҳ , ишорат мекунад бадви кори азим : яке бФноءи аносир бар хилофи қавли табоиъён ки гӯйанд аносир фонӣ нашавад . Дигар ишоратаст ки боқии ббқоءи хешу авваляти хешу охиряти хеш ҳақаст ҷли ҷалола ,у дигари аъёну афъоли ҳама фонӣанд , ва нобӯдан он дар ниҳоят аҷаб нест ва аз қудрати аллоҳ бадеъ нест , чунон ки дар бдоит набӯд . Аҳл маъонӣ гуфтанд : ваҷҳи ин ояти дарин мавзе онаст ки дар ояти пеши нафии зулм аз худ карду адли хеш бхлқ намӯд , он гуҳи дарин оят баён кард ки мо худ бе ниёзем аз зулм , ки зулми он кас кунад ки ҳақи дайгарӣ талаб кунад ,у ончии вайро нест ҷӯяд , ва ҳар чаҳ ҳаст дар ҳафт осмон ва ҳафт замини ҳамаи малик ва малик ӯст , аз қудрати вай бар омаду бҳкми вай боз шавад . Худованду подшоҳ бҳқиқт ӯст ,у ҳама сунъ ӯст , ва дар сунъи хеши тасарруф кардани бпндоштни зулм дар он хатост , ва ин эътиқод кардан дар дайн на равост . Ва аллоҳи аълам .

قوله: وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ وَ إِلَی اللَّهِ تُرْجَعُ الْأُمُورُ ای تصیر امور الخلائق الیه فی الآخرة، اشارت میکند بدو کار عظیم: یکی بفناء عناصر بر خلاف قول طبایعیان که گویند عناصر فانی نشود. دیگر اشارتست که باقی ببقاء خویش و اوّلیّت خویش و آخریّت خویش حق است جلّ جلاله، و دیگر اعیان و افعال همه فانی‌اند، و نابودن آن در نهایت عجب نیست و از قدرت اللَّه بدیع نیست، چنان که در بدایت نبود. اهل معانی گفتند: وجه این آیت درین موضع آنست که در آیت پیش نفی ظلم از خود کرد و عدل خویش بخلق نمود، آن گه درین آیت بیان کرد که ما خود بی‌نیازیم از ظلم، که ظلم آن کس کند که حق دیگری طلب کند، و آنچه وی را نیست جوید، و هر چه هست در هفت آسمان و هفت زمین همه ملک و ملک اوست، از قدرت وی بر آمد و بحکم وی باز شود. خداوند و پادشاه بحقیقت اوست، و همه صنع اوست، و در صنع خویش تصرف کردن بپنداشتن ظلم در آن خطاست، و این اعتقاد کردن در دین نه رواست. و اللَّه اعلم.