Қавлаи таъолӣ : кантами хайри أмаҳи алоиаҳ . . . Баъзе муфассирон гуфтанд : уммати ӣнҷои садр авваланд , саҳобаи расӯл , муҳоҷирину ансор , чароғҳои ҳудо ,у ситорагони рушд ,у доварии дорони ҳақ ,у тарҷумонони Мустафо ( с ) . Умри бен улхитоби ин оятро хонд ва гуфт : « ҳозои лоўлноу луи шоءи аллоҳи лҷъли лохрнои аизо , Фқоли кантами Фкнои клнои ахёро » .
قوله تعالی: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ الآیة... بعضی مفسران گفتند: امّت اینجا صدر اولاند، صحابه رسول، مهاجرین و انصار، چراغهای هدی، و ستارگان رشد، و داوری داران حق، و ترجمانان مصطفی (ص). عمر بن الخطاب این آیت را خواند و گفت: «هذا لاوّلنا و لو شاء اللَّه لجعل لآخرنا ایضا، فقال کُنْتُمْ فکنّا کلّنا اخیارا».
Ва идли алайҳи мо
و یدلّ علیه ما
Рӯй абди аллоҳи бен масъӯди қол : ҷмънои расӯли аллоҳ ( с )у нҳни арбъўни рҷло , Фқол : анкми мнсўрўн ,у мафтӯҳи лакам , Фмни адрки злки мнкми Флиأмри болмърўФу линаҳи ани алмнкр .
روی عبد اللَّه بن مسعود قال: جمعنا رسول اللَّه (ص) و نحن اربعون رجلا، فقال: انّکم منصورون، و مفتوح لکم، فمن ادرک ذلک منکم فلیأمر بالمعروف و لینه عن المنکر.
Қавмӣ аз уламо гуфтанд : ин оммаи уммати Муҳамад ( с ) рост , пешинёну пасинён ,у кзлк
قومی از علماء گفتند: این عامّة امت محمد (ص) راست، پیشینیان و پسینیان، و کذلک
Қол алнабӣ ( с ) : « мисли умматӣ мисли алмтри лои идрии аввала хайрам охира » .
قال النّبی (ص): «مثل امّتی مثل المطر لا یدری اوّله خیر ام آخره».
Ва қол ( с ) : « аътити мо лами иъти аҳади ман анбёءи аллоҳ » қлно ё расӯли аллоҳи мо ҳў ? қол : « нусрати болръб ,у аътити мафотеҳи аларзу самяти Аҳмад ,у ҷаъли лии шароби аларзи тҳўро ,у ҷаълати умматии хайри аломм » .
و قال (ص): «اعطیت ما لم یعط احد من انبیاء اللَّه» قلنا یا رسول اللَّه ما هو؟ قال: «نصرت بالرّعب، و اعطیت مفاتیح الارض و سمّیت احمد، و جعل لی شراب الارض طهورا، و جعلت امّتی خیر الامم».
Ва қол : « аҳли алҷнаҳи моӣаҳу ъшрўни сафо , минҳои смонўни ман ҳзаҳи аломаҳ . »
و قال: «اهل الجنة مائة و عشرون صفّا، منها ثمانون من هذه الامّة.»
Ва ани инс ( рз ) қол : ?утии расӯли аллоҳи усқуфи Фзкри анаи раъии фии маномаи аломми конўои имзўни алии алсроти итҳоФтўн ҳатто ?утати ИМАи Муҳамад ( с ) ғрои мҳҷлин . Фқлт : ман ҳؤлоء ? анбёء ? Фқолўо : ло . Фқлт : мрслўн ? Фқолўо : ло . Фқлт : малоика ? Фқолўо : ло . Фқлти ман ҳؤлоء ? Фқолўо : ИМАи Муҳамад ( с ) ғури мҳҷлўн , алайҳими асари алтҳўр . Флмои асбҳи алосқФи аслм .
و عن انس (رض) قال: اتی رسول اللَّه اسقف فذکر انّه رأی فی منامه الامم کانوا یمضون علی الصّراط یتهافتون حتّی اتت امّة محمد (ص) غرّا محجّلین. فقلت: من هؤلاء؟ انبیاء؟ فقالوا: لا. فقلت: مرسلون؟ فقالوا: لا. فقلت: ملائکة؟ فقالوا: لا. فقلت من هؤلاء؟ فقالوا: امّة محمد (ص) غرّ محجّلون، علیهم اثر الطهور. فلمّا اصبح الاسقف اسلم.
Ва қол ( с ) : « мо ман ИМАи алои баъзҳо фии алнор ва баъзҳо фии алҷнаҳу умматии кулҳо фии алҷнаҳ , ани алҷнаҳи ҳурмати алии алонбёءи каллаам ҳатто адхлҳои أно ,у ҳурмати алии алأмм ҳатто идхлҳои умматӣ » .
و قال (ص): «ما من امّة الّا بعضها فی النّار و بعضها فی الجنّة و امّتی کلّها فی الجنّة، انّ الجنّة حرّمت علی الانبیاء کلّهم حتّی ادخلها أنا، و حرّمت علی الأمم حتّی یدخلها امّتی».
Ва қили лъисии бен Марям ё рӯҳи аллоҳи ҳилли ман баъди ҳзаҳи алأмаҳи ИМА ? қол : нъм . Қил вае ИМА ? қол : ИМАи Муҳамад . Қил : ё рӯҳи аллоҳ ва мо ИМАи Аҳмад ? қол : уламо , ҳкмоء , ҳлмоء , Аброр , атқёءи кأнҳми ман алФқаҳи анбёء , ирзўни ман аллоҳи болисири ман алрзқ ,у ирзӣ аллоҳ манеҳам болқлили ман алъамал , идхлҳми аллоҳи алҷнаҳи бшҳодаҳи أни лои илоҳи алои аллоҳ .
و قیل لعیسی بن مریم یا روح اللَّه هل من بعد هذه الأمّة امّة؟ قال: نعم. قیل و ایّة امّة؟ قال: امّة محمد. قیل: یا روح اللَّه و ما امّة احمد؟ قال: علماء، حکماء، حلماء، ابرار، اتقیاء کأنّهم من الفقه انبیاء، یرضون من اللَّه بالیسیر من الرّزق، و یرضی اللَّه منهم بالقلیل من العمل، یدخلهم اللَّه الجنّة بشهادة أن لا اله الّا اللَّه.
Қавла : кантами хайри أмаҳ эй антми хайри ИМАи алъараб . « кон » бмънӣ «сор » гӯйанд . Қоли ъдии бен зайд : « кأнтми нҳн , кно ,у комаи кнои ткўнўн » .
قوله: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ ای انتم خیر امّة العرب. «کان» بمعنی «سار» گویند. قال عدی بن زید: «کأنتم نحن، کنا، و کما کنّا تکونون».
Ва фии алқуръон : Фконўои кҳшими алмҳтзр эй Фсорўо . Маънӣ онаст : кантами хайри ИМАи ахрҷти ллнос , ман алأмҳот . Беҳтари гуруҳеи мардумонро шмоӣид ки берун овараданд аз модарони дарин ҷаҳон . Ин сухан аз онаст ки ҷуҳудону тарсоёни халқро бо куфри хонданд , ва аз тасдиқи Муҳамад ( с ) вопаси хонданд , ва ба Мӯсо ( ъ )у исо ( ъ ) фармуданд , ва бар иброҳӣм ( ъ ) бкФр даъвӣ карданд . Ва ин уммати ҳамаи китобҳо бпзирФтнд ,у ҳамаи пайғомбаронро устувор гирифтанд . Ва халқро бад-ӣн фармӯдаанд , ва гуфтаанд : кантами хайри أмаҳ эй фии илми аллоҳу фии аллўҳи алмҳФўз , шумо беҳтар гуруҳе будед дар илми худо ва дар лавҳи маҳфӯз . Яҳё маоз гуфт : « ҳзаҳи алоиаҳи мадҳаи ломаҳи Муҳамад ( с ) ,у лами икни лимдҳи қўмои сами иъзбҳм » . Гуфт : раби Алъоламин уммати Муҳамад ( с )ро дарин ояти бстўд ва на бидон ситуд то пас эшонро азоб ва уқубат кунад . Он гуҳи маноқибу сирати эшонро дар гирифт . Ва қол : тأмрўни болмърўФу тнҳўни ани алмнкру тؤмнўн биллоҳ гуфтаанд ки : маърӯфи ӣнҷои калима шаҳодатаст , Фҳўи аъзами алмърўФ . Ва мункири такзиб расӯласт ,у ҳўи аъзами алмнкр ,у қил : тأмрўни болмърўФ эй босбоғи алўзўء ,у тнҳўни ани алмнкр эй ани алолтФоти фии алслоаҳ . Ва раво бошад ки амри маърӯф , ва наҳй мункиру имони биллоҳ аз шарт хайрят ниҳанд яъне кантами хайри أмаҳи ани амртми болмърўФ . Барин ваҷҳ бар « ллнос » вақф накунанд балки вақф бар тؤмнўни биллоҳ буд .
و فی القرآن: فَکانُوا کَهَشِیمِ الْمُحْتَظِرِ ای فصاروا. معنی آنست: کنتم خیر امّة اخرجت للنّاس، من الأمّهات. بهتر گروهی مردمان را شمائید که بیرون آوردند از مادران درین جهان. این سخن از آنست که جهودان و ترسایان خلق را با کفر خواندند، و از تصدیق محمد (ص) واپس خواندند، و به موسی (ع) و عیسی (ع) فرمودند، و بر ابراهیم (ع) بکفر دعوی کردند. و این امّت همه کتابها بپذیرفتند، و همه پیغامبران را استوار گرفتند. و خلق را بدین فرمودهاند، و گفتهاند: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ ای فی علم اللَّه و فی اللّوح المحفوظ، شما بهتر گروهی بودید در علم خدا و در لوح محفوظ. یحیی معاذ گفت: «هذه الآیة مدحة لامّة محمد (ص)، و لم یکن لیمدح قوما ثمّ یعذّبهم». گفت: ربّ العالمین امّت محمد (ص) را درین آیت بستود و نه بدان ستود تا پس ایشان را عذاب و عقوبت کند. آن گه مناقب و سیرت ایشان را در گرفت. و قال: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ وَ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ گفتهاند که: معروف اینجا کلمه شهادت است، فهو اعظم المعروف. و منکر تکذیب رسول است، و هو اعظم المنکر، و قیل: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ ای باسباغ الوضوء، وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ ای عن الالتفات فی الصلاة. و روا باشد که امر معروف، و نهی منکر و ایمان باللَّه از شرط خیریّت نهند یعنی کنتم خیر أمّة ان امرتم بالمعروف. برین وجه بر «للنّاس» وقف نکنند بلکه وقف بر تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ بود.
Ва луи омни أҳли алкитоби алоиаҳ . . . эй луи сидқи алиҳўди бмҳмд ( с )у бмои ҷоءи ман алҳақ ?лаккони хирои ?лаами ман алкФр .
وَ لَوْ آمَنَ أَهْلُ الْکِتابِ الآیة... ای لو صدّق الیهود بمحمد (ص) و بما جاء من الحقّ لَکانَ خَیْراً لَهُمْ من الکفر.
Манеҳам алмؤмнўн яъне абди аллоҳи бен салому асҳоба .
مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ یعنی عبد اللَّه بن سلام و اصحابه.
Ва أксрҳми алФосқўни алкоФрўн . Он гуҳи муъминонро огоҳӣ дод ки эшонро аз худо нусратасту ғалаба бар ҷуҳудон , ва гуфт : лни изрўкми إлои أзӣ эй алои зррои исирои боллсон мисли алўъиду албҳт .
وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ الکافرون. آن گه مؤمنان را آگاهی داد که ایشان را از خدا نصرت است و غلبه بر جهودان، و گفت: لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلَّا أَذیً ای الّا ضررا یسیرا باللّسان مثل الوعید و البهت.
Ва إни иқотлўкми иўлўкми алأдбори мунҳазимин . Сами лои инсрўн . Раби Алъоламин ин ваъдаи нусрат ки муъминонро дод рост кард то ҳаргизи ҷуҳудони Мадина бо расӯли худо ва бо мусулмонон ҷанг накарданд ки на ҳазимату шикастагӣ бар эшон буд . Ва раво бошад ки ин оят бар умум баронанд , яъне ҳар чаҳ аз кофарон бмؤмнон расад аз носазои гуфтану ҷанг кардан , он ранҷӣ буд ориз , на поянда , ки оқибати баҳри ҳоли муъминонро бошад . Чунон ки гуфт :у алъоқбаҳи ллмтқин вау алъоқбаҳи ллтқўӣ .
وَ إِنْ یُقاتِلُوکُمْ یُوَلُّوکُمُ الْأَدْبارَ منهزمین. ثُمَّ لا یُنْصَرُونَ. ربّ العالمین این وعده نصرت که مؤمنان را داد راست کرد تا هرگز جهودان مدینه با رسول خدا و با مسلمانان جنگ نکردند که نه هزیمت و شکستگی بر ایشان بود. و روا باشد که این آیت بر عموم برانند، یعنی هر چه از کافران بمؤمنان رسد از ناسزا گفتن و جنگ کردن، آن رنجی بود عارض، نه پاینده، که عاقبت بهر حال مؤمنان را باشد. چنان که گفت: وَ الْعاقِبَةُ لِلْمُتَّقِینَ و وَ الْعاقِبَةُ لِلتَّقْوی.
Қавлаи таъолӣ : зарбати алайҳим алзлаҳ гуфтаанд ки : ин махсӯсаст дар ҷуҳудон банӣ қризаҳ ки хорӣу бечорагӣу фурӯтанӣ бар эшон заданд , чунон ки меҳр бар динор зананд . Ва раво бошад ки ин хабари бмънии амр буд , яъне ки ҷуҳудонро ҳамеша хор доред ,у бхўорӣ аз эшон ҷузят ситонид , чунон ки ҷой дигар гуфт : ҳатто иътўои алҷзиаҳи ани яд ва ҳам соғрўн . Агар касе гуяд ки чунаст ки ин мазаллату масканат бар эшон заданд , ва бисёр уфтад аз эшон ки бо мол ва ҷоҳ бошанд ? ҷавоб онаст ки эътибор ба оҳод ашхос нест ки эътибор бъмўмаст ,у эътибори боърози дунявӣу мол ва ҷоҳ нест ки эътибори боҳўол шаръӣаст ,у бъзу зли динӣ , он иззат ки аллоҳ гуфт :у ллаҳи алъзаҳу лрсўлаҳу ллмؤмнин .
قوله تعالی: ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الذِّلَّةُ گفتهاند که: این مخصوص است در جهودان بنی قریظه که خواری و بیچارگی و فروتنی بر ایشان زدند، چنان که مهر بر دینار زنند. و روا باشد که این خبر بمعنی امر بود، یعنی که جهودان را همیشه خوار دارید، و بخواری از ایشان جزیت ستانید، چنان که جای دیگر گفت: حَتَّی یُعْطُوا الْجِزْیَةَ عَنْ یَدٍ وَ هُمْ صاغِرُونَ. اگر کسی گوید که چونست که این مذلت و مسکنت بر ایشان زدند، و بسیار افتد از ایشان که با مال و جاه باشند؟ جواب آنست که اعتبار به آحاد اشخاص نیست که اعتبار بعموم است، و اعتبار باعراض دنیوی و مال و جاه نیست که اعتبار باحوال شرعی است، و بعزّ و ذلّ دینی، آن عزّت که اللَّه گفت: وَ لِلَّهِ الْعِزَّةُ وَ لِرَسُولِهِ وَ لِلْمُؤْمِنِینَ.
Агар дар баъзе ҷуҳудону тарсоёни ъзии дунявӣ буд молу марҷаъи он бо зласт , пас ҳақиқати он зласт на ъз . Ҳамчунин масканат на ҳамонаст ки бемол буд , балки ҳақиқати масканат ҳирсасту фақри нафасу фақри дайн .
اگر در بعضی جهودان و ترسایان عزّی دنیوی بود مآل و مرجع آن با ذلّ است، پس حقیقت آن ذلّ است نه عزّ. همچنین مسکنت نه همانست که بیمال بود، بلکه حقیقت مسکنت حرص است و فقر نفس و فقر دین.
Қол алнабӣ ( с ) : « алғнии ғании алнФс » .
قال النّبی (ص): «الغنی غنی النّفس».
Ҳакимиро гуфтанд ки : фалони кас тавонгараст . Он ҳаким ҷавоб дод ки : вай тавонгар нест касӣр алмоласт , тавонгарӣ дигар буду фаровонии моли дигар , ва ба иқўли алшоър : қади иксри улҳолу алонсони мФтқри أинмои сқФўо эй : вҷдўоу сўдФўо .
حکیمی را گفتند که: فلان کس توانگر است. آن حکیم جواب داد که: وی توانگر نیست کثیر المال است، توانگری دیگر بود و فراوانی مال دیگر، و به یقول الشاعر: قد یکثر الحال و الانسان مفتقر أَیْنَما ثُقِفُوا ای: وجدوا و صودفوا.
إлои бҳбли ман аллоҳи ин астсноء мунқатиъаст , яъне локини иътсмўни болъҳди азои аътўаҳ . Мегуяд : эшон ҳар вақту баҳри ҷой хор бошанд , локин дар аҳд ва зинҳор бошанд агар эшонро багазят зинҳор диҳанд . Ва алмроди бҳбли ман аллоҳу ҳабли ман анноси алъҳду алзмаҳу алأмони алзии иأхзўнаҳи ман алмؤмнини бозни аллоҳ . Ва анноси ҳоҳнои хоси болмؤмнин . Он гуҳ дар саёқ оят гуфт :у зарбати алайҳими алмскнаҳи злки бأнҳми конўои икФрўни боёти аллоҳи куфри иллати масканату зиллати ниҳод ,у маъсияту аътдои сабаби куфр , аз баҳри онкии сғоӣри маосӣ агар бони исрор буд бкбоӣр кашаду кабоир бкФр кашад . Ва лзлки қоли таъолӣ : сами кони оқибаи аллазӣнаи أсоؤои алсўои أни кзбўои боёти аллоҳ .
إِلَّا بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ این استثناء منقطع است، یعنی لکن یعتصمون بالعهد اذا اعطوه. میگوید: ایشان هر وقت و بهر جای خوار باشند، لکن در عهد و زینهار باشند اگر ایشان را بگزیت زینهار دهند. و المراد بِحَبْلٍ مِنَ اللَّهِ وَ حَبْلٍ مِنَ النَّاسِ العهد و الذّمة و الأمان الّذی یأخذونه من المؤمنین باذن اللَّه. و النّاس هاهنا خاصٌ بالمؤمنین. آن گه در سیاق آیت گفت: وَ ضُرِبَتْ عَلَیْهِمُ الْمَسْکَنَةُ ذلِکَ بِأَنَّهُمْ کانُوا یَکْفُرُونَ بِآیاتِ اللَّهِ کفر علّت مسکنت و ذلّت نهاد، و معصیت و اعتدا سبب کفر، از بهر آنکه صغائر معاصی اگر بآن اصرار بود بکبائر کشد و کبائر بکفر کشد. و لذلک قال تعالی: ثُمَّ کانَ عاقِبَةَ الَّذِینَ أَساؤُا السُّوای أَنْ کَذَّبُوا بِآیاتِ اللَّهِ.
Ва қол алнабӣ ( с ) : « алзнби алии алзнб ҳатто исўди алқлб . »
و قال النّبی (ص): «الذّنب علی الذّنب حتّی یسودّ القلب.»
Ҳосили ояти танбеҳи мؤмнонсту таҳзири эшон аз маосӣ , ҳам аз сғоӣр ва ҳам аз кабоир ки ҳади он бо куфрасту натиҷаи он ширк .
حاصل آیت تنبیه مؤمنانست و تحذیر ایشان از معاصی، هم از صغائر و هم از کبائر که حدّ آن با کفر است و نتیجه آن شرک.
Қавла : лисўои сўоءи истиноди ин сухан бо манеҳам алмؤмнўну أксрҳм алФосқўнаст . Мегуяд : ҳаргизи яксон ва баробар набошанд муъминон бо фосиқон . Ҷой дигар гуфт : أи Фмни кони мؤмнои кмни кони Фосқои лои истўўн . Сифати фосиқони лни изрўкми إло أзӣаст ,у сифати муъминони أмаҳи қоима , пас чун баробар ва яксон бошанд ? ! ибн масъӯд гуфт : лисўои сўоء , ҳам ,у ИМАи қоима яъне уммати Муҳамад ( с ) . Мегуяд : аҳли китобу уммати Муҳамад ( с ) чун ҳам наанд , на имрӯз ва на фардо дар қиёмат . Чун баробар буд касе ки дар қиёмат эмин равад бо касе ки эмин набӯд ? ! أи Фмни илқии фии алнори хайри أми ман иأтии омнои явми алқёмаҳ ? .
قوله: لَیْسُوا سَواءً استناد این سخن با مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَ أَکْثَرُهُمُ الْفاسِقُونَ است. میگوید: هرگز یکسان و برابر نباشند مؤمنان با فاسقان. جای دیگر گفت: أَ فَمَنْ کانَ مُؤْمِناً کَمَنْ کانَ فاسِقاً لا یَسْتَوُونَ. صفت فاسقان لَنْ یَضُرُّوکُمْ إِلَّا أَذیً است، و صفت مؤمنان أُمَّةٌ قائِمَةٌ، پس چون برابر و یکسان باشند؟! ابن مسعود گفت: لیسوا سواء، هم، و امّة قائمة یعنی امت محمد (ص). میگوید: اهل کتاب و امت محمد (ص) چون هم نهاند، نه امروز و نه فردا در قیامت. چون برابر بود کسی که در قیامت ایمن رود با کسی که ایمن نبود؟! أَ فَمَنْ یُلْقی فِی النَّارِ خَیْرٌ أَمْ مَنْ یَأْتِی آمِناً یَوْمَ الْقِیامَةِ؟.
Ман أҳли алкитоби أмаҳи қоимае алӣ алҳақ . Мегуяд : аз аҳли китоб гуруҳеанд истода бар ҳақ , бар дайни ислом , бо гуфт рост ,у амали рост ,у эътиқоди рост , ва он абди аллоҳи бен саломасту ёрон ӯ . Ва ато гуфт чиҳил мард аз арабанд , аз аҳли Наҷрон , ва сӣ ва ду мард аз ҳабаша , ва ҳашт мард аз рӯм , ки бар дайни исо ( ъ ) буданд ва ба Муҳамад ( с ) имон овараданд ,у ҷамоатӣ аз ансор чун асъади бен зрораҳ ,у броءи бен мърўр ,у Муҳамади бен мусаллама ,у Маҳмӯди бен мусалламау абӯи Қайси сарфаи бен инси бпиш аз қудуми Мустафо ( с ) тавҳид мегуфтанду шароеъи ҳанифӣ бпоӣ медоштанд , то Мустафо ( с ) дар расед , ӯро тасдиқ карданд ва нусрат доданд . Ва он гуҳи сифату сират эшон гуфт : итлўни оёти аллоҳи оноءи аллил ва ҳам исҷдўн гуфтаанд ки : муроди бойени намоз хФтиднаст ки пеши азин уммати касро набӯдааст . Идли алайҳи мо
مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ أُمَّةٌ قائِمَةٌ ای علی الحق. میگوید: از اهل کتاب گروهیاند ایستاده بر حق، بر دین اسلام، با گفت راست، و عمل راست، و اعتقاد راست، و آن عبد اللَّه بن سلام است و یاران او. و عطا گفت چهل مرد از عرباند، از اهل نجران، و سی و دو مرد از حبشه، و هشت مرد از روم، که بر دین عیسی (ع) بودند و به محمد (ص) ایمان آوردند، و جماعتی از انصار چون اسعد بن زراره، و براء بن معرور، و محمد بن مسلمة، و محمود بن مسلمة و ابو قیس صرفة بن انس بپیش از قدوم مصطفی (ص) توحید میگفتند و شرایع حنیفی بپای میداشتند، تا مصطفی (ص) در رسید، او را تصدیق کردند و نصرت دادند. و آن گه صفت و سیرت ایشان گفت: یَتْلُونَ آیاتِ اللَّهِ آناءَ اللَّیْلِ وَ هُمْ یَسْجُدُونَ گفتهاند که: مراد باین نماز خفتیدن است که پیش ازین امت کس را نبوده است. یدلّ علیه ما
Рӯй ан алнабӣ ( с ) ахри салоаи алъшоءи лайлаи сами харҷи илои алмсҷд , Фозои анноси интзрўнаҳ , Фқол : анаи лӣси аҳади ман аҳли алодёни изкри аллоҳи ъзу ҷли фии ҳозои алўқт ғайрикам . Фонзли аллоҳи ҳзаҳи алоиаҳ .
روی انّ النبی (ص) اخّر صلاة العشاء لیلة ثم خرج الی المسجد، فاذا الناس ینتظرونه، فقال: انه لیس احد من اهل الادیان یذکر اللَّه عزّ و جلّ فی هذا الوقت غیرکم. فانزل اللَّه هذه الآیة.
Ва гуфтаанд : муроди бойен намозаст миёни шом ва хуфтан ,у фии злки мо
و گفتهاند: مراد باین نماز است میان شام و خفتن، و فی ذلک ما
Қол алнабӣ ( с ) : « ман слии баъди алмғрби сети ркъоту лами итклми Фимои бинҳни бсўءи ъдлни ?лаи бъбодаҳи аснтии ъушраи сана . »
قال النبی (ص): «من صلّی بعد المغرب ستّ رکعات و لم یتکلم فیما بینهنّ بسوء عدلن له بعبادة اثنتی عشرة سنة.»
Ва қол : « ман слии баъди алмғрби ъушрин ркъаҳ банӣ аллоҳи ?лаи битои фии алҷнаҳ . »
و قال: «من صلی بعد المغرب عشرین رکعة بنی اللَّه له بیتا فی الجنة.»
Қавлаи таъолӣ : иؤмнўни биллоҳ яъне бтўҳиди аллоҳ . Ва алиўми алохр яъне болбъси алзии фӣаи ҷзоءи алоъмолу иأмрўни болмърўФ яъне болоямони бмҳмд ( с )у инҳўни ани алмнкр яъне ани такзиба . Ва исоръўни фии алхирот яъне фии шроӣъи алислому алоъмоли алсолҳаҳу أўлӣки ман алсолҳин .
قوله تعالی: یُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ یعنی بتوحید اللَّه. وَ الْیَوْمِ الْآخِرِ یعنی بالبعث الذی فیه جزاء الاعمال وَ یَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ یعنی بالایمان بمحمد (ص) وَ یَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ یعنی عن تکذیبه. وَ یُسارِعُونَ فِی الْخَیْراتِ یعنی فی شرائع الاسلام و الاعمال الصالحة وَ أُولئِکَ مِنَ الصَّالِحِینَ.
Ва мо иФълўои ман хайри Флни икФрўаҳи алоиаҳ . . . Ҳамзау алӣу ҳФс ҳар ду ҳарф биё хонанд , сухани бома қоима баранд , ва ин сифат эшон кунанд . Ва боқӣ бета хонанд . Чун бетаи хуонеи хитоб бо ҳамаи уммат буд . Флни икФрўаҳ ҳам чунонаст ки гуфт : Флои куфрони лсъиаҳ . Куфрон дар луғати араби подоши некии боз гирифтан ,у сипоси надоштан ,у неъмати бознгФтн ва боз нанамӯдан . Мегуяд ъзи исма : бнздики ман некӯкоронро носипосӣ нест яъне подоши боз гирифтан нест . Ҷои дигари азин кушода тар гуфт : ва мо тнФқўои ман хайри иўФи إликму أнтми лои тзлмўн ва ва мо тФълўои ман хайри иълмаҳи аллоҳ ва ва мо тнФқўои ман хайри Фإни аллоҳ ба алӣам . Хабар медиҳад ки амали некӯкорон зойеъ нест , ва азишон савоб бозгрФтн нест , назираи қавлаи таъолӣ : إнои лои нзиъи أҷри ман أҳсн амалану إни аллоҳи лои изиъи أҷри алмҳснин . БхлоФи аъмоли куффор ки ҳама ҳобтаст ,у савоб азишон дареғ . Ва ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи таъолӣ : қул ҳилли ннбӣкми болأхсрини أъмолои алоиаҳ ,у бқўлаҳи таъолӣ :у қдмнои إлии мо ъмлўои ман амали Фҷълноаҳи ҳбоءи мнсўрои алоиаҳу аллоҳи алӣами болмтқин эй алӣами бмои фии улқулуби ман алтқўӣ , Фқди изҳри алтқўии ман лӣси ?лаи алтқўӣ .
وَ ما یَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ فَلَنْ یُکْفَرُوهُ الایة... حمزه و علی و حفص هر دو حرف بیا خوانند، سخن بامّة قائمة برند، و این صفت ایشان کنند. و باقی بتا خوانند. چون بتا خوانی خطاب با همه امّت بود. فَلَنْ یُکْفَرُوهُ هم چنانست که گفت: فَلا کُفْرانَ لِسَعْیِهِ. کفران در لغت عرب پاداش نیکی باز گرفتن، و سپاس نداشتن، و نعمت بازنگفتن و باز ننمودن. میگوید عزّ اسمه: بنزدیک من نیکوکاران را ناسپاسی نیست یعنی پاداش باز گرفتن نیست. جای دیگر ازین گشادهتر گفت: وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ یُوَفَّ إِلَیْکُمْ وَ أَنْتُمْ لا تُظْلَمُونَ و وَ ما تَفْعَلُوا مِنْ خَیْرٍ یَعْلَمْهُ اللَّهُ و وَ ما تُنْفِقُوا مِنْ خَیْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِیمٌ. خبر میدهد که عمل نیکوکاران ضایع نیست، و ازیشان ثواب بازگرفتن نیست، نظیره قوله تعالی: إِنَّا لا نُضِیعُ أَجْرَ مَنْ أَحْسَنَ عَمَلًا و إِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ. بخلاف اعمال کفار که همه حابط است، و ثواب ازیشان دریغ. و هو المشار الیه بقوله تعالی: قُلْ هَلْ نُنَبِّئُکُمْ بِالْأَخْسَرِینَ أَعْمالًا الآیة، و بقوله تعالی: وَ قَدِمْنا إِلی ما عَمِلُوا مِنْ عَمَلٍ فَجَعَلْناهُ هَباءً مَنْثُوراً الآیة وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِالْمُتَّقِینَ ای علیم بما فی القلوب من التقوی، فقد یظهر التقوی من لیس له التقوی.
Қавла : إни аллазӣнаи кФрўои лни тғнии анҳуам أмўолҳми алоиаҳ . . . Мисли ин оят дар аввали сӯра , шарҳ он рафт . Аммо овардан ин ояти дарин мавзеи ҳикматӣ дар онаст : яъне ки дар оят пеш гуфт ҳар чаҳ кунед аз некӣу ҳазинаи подоши он ба некӣ ёбед , пас дарин оят баён кард ки ин ҳукм на ҳар ҷой буд ва на ҳар касе рост , ки имони қарини инфоқ бояд то савоб ёбад . Аммо агар куфри қарини он буд агар ҳар чаҳ дорад бидиҳад аз амволу фарзандон , ҳеҷ бакор наёяду вайро аз оташи нрҳонд . Ва ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи таъолӣ : мо أғнии анҳу мола ва мо касб ,у бқўлаҳ : мо أғнии ании молия .
قوله: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ الآیة... مثل این آیت در اول سوره، شرح آن رفت. اما آوردن این آیت درین موضع حکمتی در آن است: یعنی که در آیت پیش گفت هر چه کنید از نیکی و هزینه پاداش آن به نیکی یابید، پس درین آیت بیان کرد که این حکم نه هر جای بود و نه هر کسی راست، که ایمان قرین انفاق باید تا ثواب یابد. اما اگر کفر قرین آن بود اگر هر چه دارد بدهد از اموال و فرزندان، هیچ بکار نیاید و وی را از آتش نرهاند. و هو المشار الیه بقوله تعالی: ما أَغْنی عَنْهُ مالُهُ وَ ما کَسَبَ، و بقوله: ما أَغْنی عَنِّی مالِیَهْ.