Қавлаи таъолӣ : кантами хайри أмаҳи ин оят аз як рӯй баёни шарафи саҳобаи Мустафо ( с )аст ки арқон хлоӣқанд ,у бурҳони ҳқоӣқ . Унвони рзоء ҳақанд ,у мулӯки мақъади сидқ . Аъиммаи аҳл саодатанд ,у ансори набуввату рисолат ,у мустуҷиби тараҳҳуми уммат ,у ахёри ҳазрати Мустафо ( с ) ,у баъд аз анбёءу русули беҳтарини зуррия одам эшонанд ,у бимни иқболи эшон дӯди ширки вотии идбор худ шуд ,у анвори дайну шариъат аз макнуноти ғайби зоҳири гашт . Дар ояти ҷамоли лои إлаҳи إлои аллоҳ ,у ҳайбати ҷалоли Муҳамади расӯли аллоҳи бғирти эшон дар малаъи аъло биФрўхт .

قوله تعالی: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ این آیت از یک روی بیان شرف صحابه مصطفی (ص) است که ارکان خلائق‌اند، و برهان حقائق. عنوان رضاء حق‌اند، و ملوک مقعد صدق. ائمه اهل سعادت‌اند، و انصار نبوت و رسالت، و مستوجب ترحّم امّت، و اخیار حضرت مصطفی (ص)، و بعد از انبیاء و رسل بهترین ذریّة آدم ایشانند، و بیمن اقبال ایشان دود شرک واطی ادبار خود شد، و انوار دین و شریعت از مکنونات غیب ظاهر گشت. در آیت جمال لا إِلهَ إِلَّا اللَّهُ، و هیبت جلال مُحَمَّدٌ رَسُولُ اللَّهِ بغیرت ایشان در ملأ اعلی بیفروخت.

Қол алнабӣ ( с ) : « аллоҳи фии асҳобӣ ! лои ттхзўҳми ман баъдии ғрзо , Фмни аҳбҳми Фиҳбнии аҳбҳм , ва ман абғзҳми Фибғзнии абғзҳм , ва ман азоҳми Фқди озонӣ , ва ман озонии Фқди озии аллоҳ , ва ман озии аллоҳи Фиўшки ани ёхзаҳ , мо ман аҳади ман асҳобии имўти борзи алои баъси қоӣдоу нурои ?лаами явми алқёмаҳ .

قال النبی (ص): «اللَّه فی اصحابی! لا تتّخذوهم من بعدی غرضا، فمن احبّهم فیحبّنی احبهم، و من ابغضهم فیبغضنی ابغضهم، و من اذاهم فقد آذانی، و من آذانی فقد آذی اللَّه، و من آذی اللَّه فیوشک ان یاخذه، ما من احد من اصحابی یموت بارض الّا بعث قائدا و نورا لهم یوم القیامة.

Баъзе аз муфассирони ҳукми ин оят бар умуми ронданд , гуфтанд : ҳақиқати ин бшрФи уммати атбоъ боз мегардад аз аҳди Мустафо ( с ) то бдомни қиёмат . Ва уммат атбоъ дигаранд ,у уммати иҷобати дигар ,у уммати даъвати дигар . Ва шарҳи он дар сӯра албқраҳ рафт . Аммо уммати атбоъ ки ин оят дар шаън эшонаст ,у муштамил бар сифату сирати эшон съдоء миллатанд ,у амноءи даргоҳи иззат ,у ашрофи алӣин ,у аъзаҳи раби Алъоламин , ҳамлаи қуръону ахбор ,у хзнаҳи осор , фирқаи но?ҷиау уммати Марзияи аҳли суннату ҷамоат , ки зоҳири эшон бмтобъту қдўт муқайядаст ,у ботини эшон бмърФту фаросати муаййид . Умри бен улхитоб гуфт : фардои қиёмат ки раби алъзт Нидо кунад : « ин рҷолно ? » кас наёрад ки сари براردи магари аҳли суннат ва ҷамоат гӯйанд : « лаббайк ! лаббайк ! аллоҳами лаббайк » раб алъзт гуяд : « сдқтми ибодӣ ! антми аҳбоӣии أкрмкми алиўми бмои тштҳўни лтмсккми бктобӣу мтобъткми расӯлӣ » . Он соъат буд ки аҳл залолат гӯйанд : ё литнии атхзти маъа алрасул сбило .

بعضی از مفسران حکم این آیت بر عموم راندند، گفتند: حقیقت این بشرف امت اتباع باز میگردد از عهد مصطفی (ص) تا بدامن قیامت. و امّت اتباع دیگراند، و امّت اجابت دیگر، و امّت دعوت دیگر. و شرح آن در سورة البقرة رفت. اما امّت اتباع که این آیت در شأن ایشان است، و مشتمل بر صفت و سیرت ایشان سعداء ملت‌اند، و امناء درگاه عزت، و اشراف علّیّین، و اعزّه رب العالمین، حمله قرآن و اخبار، و خزنه آثار، فرقة ناجیه و امت مرضیه اهل سنت و جماعت، که ظاهر ایشان بمتابعت و قدوت مقید است، و باطن ایشان بمعرفت و فراست مؤیّد. عمر بن الخطاب گفت: فردای قیامت که ربّ العزّت ندا کند: «این رجالنا؟» کس نیارد که سر برآرد مگر اهل سنت و جماعت گویند: «لبّیک! لبّیک! اللّهمّ لبّیک» ربّ العزّت گوید: «صدقتم عبادی! انتم احبّائی أکرمکم الیوم بما تشتهون لتمسّککم بکتابی و متابعتکم رسولی». آن ساعت بود که اهل ضلالت گویند: یا لَیْتَنِی اتَّخَذْتُ مَعَ الرَّسُولِ سَبِیلًا.

Қол алнабӣ ( с ) : « лои изоли тоӣФаҳи ман умматии ИМАи қоимаи бомари аллоҳ , лои изрҳми ман хзлҳму лои ман холФҳм , ҳатто иأтии амри аллоҳ , ва ҳам алии злк . »

قال النبی (ص): «لا یزال طائفة من امّتی امّة قائمة بامر اللَّه، لا یضرهم من خذلهم و لا من خالفهم، حتی یأتی امر اللَّه، و هم علی ذلک.»

Ва қол ( с ) : « манашад умматӣ беҳбо , носи икўнўни баъдии юади аҳдҳми луи ронии боҳлаҳу мола . »

و قال (ص): «من اشدّ امتی بی حبّا، ناس یکونون بعدی یودّ احدهم لو رآنی باهله و ماله.»

Қавла : кантами хайри أмаҳ ривоятаст аз ибни аббосу муҷоҳид ки : хайряти ин уммат онаст ки пайғомбарро бқтол фармуданд ки эшонро бикраи эшон дар дайни ислому ъзи шариъати ор ,у ончии салоҳи кору беҳина ҳол эшонаст эшонро илзом кун , ва он гуҳи раби Алъоламин бар эшон миннати ниҳод , гуфт : «у алзмҳми калимаи алтқўӣу конўои аҳқи баҳо ва аҳлҳо » . Мегуяд : аллоҳ дар эшон баст , ва эшонро илзом кард он калимаи шаҳодат , ки нишон дӯстӣасту шараф ду ҷаҳонаст ,у сабаби саодат ҷовдонӣаст . Ва эшон худ аз дар он буданду сзоء он буданд . Аз даври одам ( ъ ) то миннатҳои олами ҳеҷ умматро ин манзалат ва ртбт надоданд ки эшонро бслслаҳи қаҳр аз зли куфри бъз ислом овараданд ,у тавқи саодат дар гардан эшон карданд , магари ин умматро чунон ки имрӯзи бслслаҳи қаҳри эшонро дар дайн овараданд фардои ҳам эшонро бслслаҳи лутф ббҳшт баранд . Мустафо ( с ) гуфт : аҷаби рбки ман қавми иқодўни илои алҷнаҳи болслосл . Ва то нагӯйӣ ки ин хайрят ки эшонро бар омад бўсилти аъмолу тсФити аҳволи баромад , лекини анояти азалӣ бар эшон иқбол карду бнўохт ,у ихтиёри рӯзи мисоқи кори эшон бсохт . Ин каромат ва навохт , ва ин манзалату мартабати эшон аз онаст ки уммати Муҳамад ( с )анд ки меҳтар оламаст ,у Сайиди валади одам , чун Мустафо ( с ) хайри алонбёءу алрсл буд лои ҷурми уммати ваии хайр аломм буданд .

قوله: کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّةٍ روایت است از ابن عباس و مجاهد که: خیریت این امت آنست که پیغامبر را بقتال فرمودند که ایشان را بکره ایشان در دین اسلام و عزّ شریعت آر، و آنچه صلاح کار و بهینه حال ایشانست ایشان را الزام کن، و آن گه رب العالمین بر ایشان منت نهاد، گفت: «و الزمهم کلمة التّقوی و کانوا احقّ بها و اهلها». میگوید: اللَّه در ایشان بست، و ایشان را الزام کرد آن کلمه شهادت، که نشان دوستی است و شرف دو جهانست، و سبب سعادت جاودانی است. و ایشان خود از در آن بودند و سزاء آن بودند. از دور آدم (ع) تا منتهای عالم هیچ امت را این منزلت و رتبت ندادند که ایشان را بسلسله قهر از ذل کفر بعزّ اسلام آوردند، و طوق سعادت در گردن ایشان کردند، مگر این امت را چنان که امروز بسلسله قهر ایشان را در دین آوردند فردا هم ایشان را بسلسله لطف ببهشت برند. مصطفی (ص) گفت: عجب ربک من قوم یقادون الی الجنة بالسلاسل. و تا نگویی که این خیریت که ایشان را بر آمد بوسیلت اعمال و تصفیت احوال برآمد، لیکن عنایت ازلی بر ایشان اقبال کرد و بنواخت، و اختیار روز میثاق کار ایشان بساخت. این کرامت و نواخت، و این منزلت و مرتبت ایشان از آنست که امت محمد (ص) اند که مهتر عالم است، و سید ولد آدم، چون مصطفی (ص) خیر الانبیاء و الرسل بود لا جرم امت وی خیر الامم بودند.

« каз хона бкдхдоӣ монад ҳамаи чиз » қавла : тأмрўни болмърўФу тнҳўни ани алмнкри бзбони аҳли ишорати маърӯфи хизмат ҳақаст ,у мункири суҳбати нафас , маърӯфи равшаноӣ ҷамъасту сабаби васлат ,у мункири торикӣ вақтасту мояи бидъат . Он навохтагони фазли рост ва ин захми хӯрдагони адли рости ҳаргиз кӣ баробар бошанд ? ва чун баҳам бисозанд ? хондагони фазлу рондагони адл ? инаст ки раб Алъоламин гуфт : лисўои сўоء . Чун ҳам набошанду рости нёинди доноу нодон , ошноу бегона , худопарасту ҳўопрст . Маттии астўии алзёءу алзлмаҳ ? маттии астўии алиқину алтҳмаҳ ? маттии астўии алўслаҳу алФрқаҳ ? ҳозои муттасифи болўлоء ,у зоки мунҳарифи ани алўФоء . Ҳайҳоти лои илтқёну лои истўён .

«کز خانه بکدخدای ماند همه چیز» قوله: تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ تَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْکَرِ بزبان اهل اشارت معروف خدمت حق است، و منکر صحبت نفس، معروف روشنایی جمع است و سبب وصلت، و منکر تاریکی وقت است و مایه بدعت. آن نواختگان فضل راست و این زخم خوردگان عدل راست هرگز کی برابر باشند؟ و چون بهم بسازند؟ خواندگان فضل و راندگان عدل؟ این است که رب العالمین گفت: لَیْسُوا سَواءً. چون هم نباشند و راست نیایند دانا و نادان، آشنا و بیگانه، خداپرست و هواپرست. متی استوی الضیاء و الظلمة؟ متی استوی الیقین و التهمة؟ متی استوی الوصلة و الفرقة؟ هذا متصف بالولاء، و ذاک منحرف عن الوفاء. هیهات لا یلتقیان و لا یستویان.