Қавлаи таъолӣ : мисли мо инФқўн

قوله تعالی: مثَلُ ما یُنْفِقُونَ‌

Гуфтаанд : ин нФқоти мушрикин Маккааст дар мъодоаҳи Мустафо ( с ) . Чунон ки ҷой дигар гуфт : إни аллазӣнаи кФрўои инФқўни أмўолҳми лисдўои ани сиблати аллоҳи алоиаҳ . . . Раби Алъоламин дар ояти пеш боз намӯд ки кофаронро молу фарзанди ҳеҷ бакор наёяд , ва сӯдманд набӯд . Ва злки фии қавла : лни тғнии анҳуам أмўолҳм ва дарин оят баён кард ки сӯдманд нест эшонро ,у зиёни корӣ низ ҳаст , ҳам чунон ки боди сарди кишти зорро бузёни орад , ва ҳалок кунад , он инфоқи моли эшонро ҳалок кунаду бъқўбти расонад . Муҷоҳид гуфт : ин нФқоти ббъзии куффор ва дар баъзе аҳвол махсӯс нест , балки нФқоту сидқоти ҳама куффораст дар ҳамаи аҳвол . Яъне ҳар нафақа ки кофар кунад , баҳр чаҳ кунад ваии бон мъоқбаст чунон ки муъмини баҳр чаҳ нафақа кунад мо дом ки мҳзўр ва муҳаррам набӯд ваии бони мсобст . Ва лиҳозо

گفته‌اند: این نفقات مشرکین مکه است در معاداة مصطفی (ص). چنان که جای دیگر گفت: إِنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا یُنْفِقُونَ أَمْوالَهُمْ لِیَصُدُّوا عَنْ سَبِیلِ اللَّهِ الآیة... ربّ العالمین در آیت پیش باز نمود که کافران را مال و فرزند هیچ بکار نیاید، و سودمند نبود. و ذلک فی قوله: لَنْ تُغْنِیَ عَنْهُمْ أَمْوالُهُمْ و درین آیت بیان کرد که سودمند نیست ایشان را، و زیان کاری نیز هست، هم چنان که باد سرد کشت‌زار را بزیان آرد، و هلاک کند، آن انفاق مال ایشان را هلاک کند و بعقوبت رساند. مجاهد گفت: این نفقات ببعضی کفّار و در بعضی احوال مخصوص نیست، بلکه نفقات و صدقات همه کفار است در همه احوال. یعنی هر نفقه که کافر کند، بهر چه کند وی بآن معاقب است چنان که مؤمن بهر چه نفقه کند ما دام که محظور و محرّم نبود وی بآن مثابست. و لهذا

Қол алнабӣ ( с ) : « ани алмؤмни лиؤҷри фии кули шайъи ء ҳатто аллқмаҳи изъҳои фии фии амрأтаҳ »

قال النبی (ص): «انّ المؤمن لیؤجر فی کلّ شی‌ء حتّی اللّقمة یضعها فی فیّ امرأته»

Ва қоли лсъд : анки лтؤҷри фии нФқтки кулҳо ҳатто аллқмаҳи тзъҳои фии фии амрأтк »

و قال لسعد: انّک لتؤجر فی نفقتک کلّها حتّی اللّقمة تضعها فی فیّ امرأتک»

Ва ваҷҳи ин қавл онаст ки муъмин ҳар чаҳ гирад ва диҳад бар ҷои хеш буд ,у мувофиқи шаръу дайн ,у кофари бхлоФ ин кунад . Лои ҷурми ҳоли ваии хилофи ҳоли муъмин буд . Ва гуфтанд : инфоқи моли ин ҷойгаҳи мисоли аъмоли коФронст дар ҳоли куфру ширк . Мегуяд : аъмоли эшон рӯзи ҳоҷати эшон ба беманфиатӣ ва беҳосилӣ ҳамчун он кишт зораст сармозада , куштаи сӯхта , ки эшонро бакор наёяд , ва манфиат накунад , ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : мисли аллазӣнаи кФрўои брбҳми أъмолҳми крмоди аштдт ба алриҳи фии явми ъосФ , алоиаҳу қоли таъолӣ :у аллазӣнаи кФрўои أъмолҳми ксроби бақиъаи алоиаҳ .

و وجه این قول آنست که مؤمن هر چه گیرد و دهد بر جای خویش بود، و موافق شرع و دین، و کافر بخلاف این کند. لا جرم حال وی خلاف حال مؤمن بود. و گفتند: انفاق مال این جایگه مثال اعمال کافرانست در حال کفر و شرک. میگوید: اعمال ایشان روز حاجت ایشان به بی‌منفعتی و بی‌حاصلی همچون آن کشت زارست سرمازده، کشته سوخته، که ایشان را بکار نیاید، و منفعت نکند، همانست که جای دیگر گفت: مَثَلُ الَّذِینَ کَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمالُهُمْ کَرَمادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّیحُ فِی یَوْمٍ عاصِفٍ، الآیة و قال تعالی: وَ الَّذِینَ کَفَرُوا أَعْمالُهُمْ کَسَرابٍ بِقِیعَةٍ الآیة.

Ва ончӣ гуфт : лмўои أнФсҳм

و آنچه گفت:لَمُوا أَنْفُسَهُمْ‌

Яъне зръўои алҳрси фии ғайри вақта . Мегуяд : кишти зор на буқати хеш кардани лои ҷурми онро офат расад , ҳамчунин амали кофар на бшрти хешу ҷои хеш буд , лои ҷурми вайро ҳалок кунад . Мо злмҳми аллоҳ

یعنی زرعوا الحرث فی غیر وقته. میگوید: کشت‌زار نه بوقت خویش کردن لا جرم آن را آفت رسد، همچنین عمل کافر نه بشرط خویش و جای خویش بود، لا جرم وی را هلاک کند. ما ظَلَمَهُمُ اللَّهُ‌

Лони мо фаълаи бхлқаҳ Фҳў манеҳ адл . Локини أнФсҳми излмўн

لانّ ما فعله بخلقه فهو منه عدل. لکِنْ أَنْفُسَهُمْ یَظْلِمُونَ‌

БолкФру алъсён .

بالکفر و العصیان.

Қавлаи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои бтонаҳи ман дўнкми алоиаҳ . . .

قوله تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ الآیة...

Маънӣ « бтонаҳ » хоссааст , бтонӣ ҳар каси он касаст ки бо ваии ором дил дораду омехтан наоне . Он аз бтонаҳ гирифтаанд остари ҷома ки ҳам пӯст буд бо мардум .

معنی «بطانة» خاصه است، بطانی هر کس آن کس است که با وی آرام دل دارد و آمیختن نهانی. آن از بطانة گرفته‌اند آستر جامه که هم پوست بود با مردم.

Лои иأлўнкми хболои иқол : أлўти фии алҳоҷаҳ эй қасрат ,у أлўти Флоно эй аўлитаҳи тқсирои наҳви ксбтаҳ , эй аўлитаҳи ксбо , Фқўлаҳи лои иأлўнкми хболо , эй : лои иқсрўни фии базли алхболи лакам . Ва « хбол » фасодӣ буд наоне ,у хбли фасод ақласт . Ва анат табоҳӣасту ранҷурӣу хатари ҳалок , иқол : акмаҳи ънўту ънўд эй саъбаи алмслк ,у алмъонтаҳу алмъондаҳи итқорбон .

لا یَأْلُونَکُمْ خَبالًا یقال: ألوت فی الحاجة ای قصرت، و ألوت فلانا ای اولیته تقصیرا نحو کسبته، ای اولیته کسبا، فقوله لا یَأْلُونَکُمْ خَبالًا، ای: لا یقصّرون فی بذل الخبال لکم. و «خبال» فسادی بود نهانی، و خبل فساد عقل است. و عنت تباهی است و رنجوری و خطر هلاک، یقال: اکمه عنوت و عنود ای صعبة المسلک، و المعانتة و المعاندة یتقاربان.

ё أиҳои аллазӣнаи омнўо аз ӣнҷои сифати мноФқонст ,у парҳез додани муъминон аз суҳбати эшон . Мегуяд : эшонро бадваст мгириди берун аз муъминон , ва дар ҳеҷ кори истионат боишон макунед . Умри бен улхитоб наҳй кард аз истионати бкФор . Он гуҳи ин оят бадалел овараду ҳуҷҷати хеши сохт . Дар хабар меояд ки : « мо баъси аллоҳи ман набӣу лои астхлФи ман Халифаи алои канти ?лаи бтонтон : бтонаҳи тأмраҳи болхиру тҳзаҳи алайҳ ,у бтонаҳи тأмраҳи болшру тҳзаҳи алайҳ » .

یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا از اینجا صفت منافقانست، و پرهیز دادن مؤمنان از صحبت ایشان. میگوید: ایشان را بدوست مگیرید بیرون از مؤمنان، و در هیچ کار استعانت بایشان مکنید. عمر بن الخطاب نهی کرد از استعانت بکفّار. آن گه این آیت بدلیل آورد و حجّت خویش ساخت. در خبر می‌آید که: «ما بعث اللَّه من نبیّ و لا استخلف من خلیفة الّا کانت له بطانتان: بطانة تأمره بالخیر و تحضّه علیه، و بطانة تأمره بالشّرّ و تحضّه علیه».

Он гуҳи раби Алъоламин иллат наҳй аз мботнт эшон бигуфт , ва аз замири дили эшон хабар дод , гуфт : лои иأлўнкми хболои ҳеҷ дар фасоди дайни шумоу ибтоли кори шумо сустӣ накунанду ранҷурӣу гумроҳӣу табоҳии шумо дӯст доранд ва хоҳанд , ва он гуҳи вқиъту айби мусулмонони бзбони мироннд ,у ончӣ дар дил доранд аз адовату хиёнат аз ончӣ бар забони мироннди саъбтар ва бузургтар .

آن گه ربّ العالمین علّت نهی از مباطنت ایشان بگفت، و از ضمیر دل ایشان خبر داد، گفت: لا یَأْلُونَکُمْ خَبالًا هیچ در فساد دین شما و ابطال کار شما سستی نکنند و رنجوری و گمراهی و تباهی شما دوست دارند و خواهند، و آن گه وقیعت و عیب مسلمانان بزبان میرانند، و آنچه در دل دارند از عداوت و خیانت از آنچه بر زبان میرانند صعبتر و بزرگتر.

Қади бинои лаками алоёти إни кантами тъқлўн

قَدْ بَیَّنَّا لَکُمُ الْآیاتِ إِنْ کُنْتُمْ تَعْقِلُونَ

Рӯй инси бен молики қоли қол алнабӣ ( с ) : лои тстзиӣўои бнори аҳли алшрк ,у лои тнқшўои фии хўотимкми ърбё . Фсӣли алҳсни ани тафсири ҳозои алҳдис , Фқол : маъноаи лои тшоўрўҳми фии أмўркми ?фони аллоҳи таъолии иқўл : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои бтонаҳи ман дўнкми алоиаҳ ,у қавла : лои тнқшўои алии хўотимкми ърбё яъне : лои тнқшўои Муҳамади расӯли аллоҳ . Ва абӯи Мӯсо ашъарӣ гуфт ба умри бен улхитоб ки : наздики мо мардӣ насронӣаст , сахти дабиру ҳофиз ва бо кифоят . Умр гуфт : қотлки аллоҳ аммо самъати қавли аллоҳи таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои бтонаҳи ман дўнкм . Ва қоли таъолӣ : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои ттхзўои алиҳўду алнсории أўлёءи ?ҳуллои атхзти ҳниФо ?

روی انس بن مالک قال قال النّبی (ص):لا تستضیئوا بنار اهل الشرک، و لا تنقشوا فی خواتیمکم عربیا. فسئل الحسن عن تفسیر هذا الحدیث، فقال: معناه لا تشاوروهم فی أمورکم فانّ اللَّه تعالی یقول: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ الآیة، و قوله: لا تنقشوا علی خواتیمکم عربیا یعنی: لا تنقشوا محمد رسول اللَّه. و ابو موسی اشعری گفت به عمر بن الخطاب که: نزدیک ما مردی نصرانی است، سخت دبیر و حافظ و با کفایت. عمر گفت: قاتلک اللَّه اما سمعت قول اللَّه تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا بِطانَةً مِنْ دُونِکُمْ. و قال تعالی: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَتَّخِذُوا الْیَهُودَ وَ النَّصاری‌ أَوْلِیاءَ هلّا اتّخذت حنیفا؟

Абӯ Мӯсо гуфт : маро бо дайн ӯ чаҳ кор ? вайро динӣу марои динӣ . Умр гуфт : лои أкрмҳми ази аҳонҳми аллоҳ ,у лои аъзҳми ази азлҳми аллоҳ . Ва лои адниҳми ази أқсоҳми аллоҳ .

ابو موسی گفت: مرا با دین او چه کار؟ وی را دینی و مرا دینی. عمر گفت: لا أکرمهم اذ اهانهم اللَّه، و لا اعزّهم اذ اذلّهم اللَّه. و لا ادنیهم اذ أقصاهم اللَّه.

Қавла :ҳо أнтми أўлоءи тҳбўнҳми ҳоء танбеҳаст . Аўлоءи бмънии аллазӣна . Мегуяд : огоҳ бошед шумо ӣнонед ки эшонро дӯст медоред бончаҳи изҳор имон карданд ,у аҳкоми исломи бзоҳр дар пазируфтанд , ҳар чанд ки бнФоқ дар дили хилоф он доштанд .

قوله: ها أَنْتُمْ أُولاءِ تُحِبُّونَهُمْ هاء تنبیه است. اولاء بمعنی الّذین. میگوید: آگاه باشید شما اینانید که ایشان را دوست میدارید بآنچه اظهار ایمان کردند، و احکام اسلام بظاهر در پذیرفتند، هر چند که بنفاق در دل خلاف آن داشتند.

Ва лои иҳбўнкм ва эшон шуморо дӯсти нмидорнд . Яъне ончии самара муҳаббатаст аз иродати хайру маҳзи ислом бшмо намехоҳанд ва шумо боишон мехоҳед .

وَ لا یُحِبُّونَکُمْ و ایشان شما را دوست نمیدارند. یعنی آنچه ثمره محبّت است از ارادت خیر و محض اسلام بشما نمی‌خواهند و شما بایشان می‌خواهید.

Ва тؤмнўни болктоби калла « китоб » исм ҷинсаст , ҳамаи кутуби худо дар он мударраҷ . Мегуяд : шумо бктобҳои худои ҳама имон доред , на чун эшонед ки Фтؤмнўни ббъзи алкитобу ткФрўни ббъз .

وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتابِ کُلِّهِ «کتاب» اسم جنس است، همه کتب خدا در آن مدرج. میگوید: شما بکتابهای خدا همه ایمان دارید، نه چون ایشانید که فَتُؤْمِنُونَ بِبَعْضِ الْکِتابِ وَ تَکْفُرُونَ بِبَعْضٍ.

Ва إзои лқўкми қолўои омно ин ҳамчунонаст ки гуфт : иқўлўни бأФўоҳҳми мо лӣси фии қлўбҳм , омнўои болзии أнзли алии аллазӣнаи омнўои ваҷҳи алнҳору акФрўои охира . Ва إзои хлўои ъзўои алайкуми алأномли ман алғиз араб гӯйанд : « фалони иъзи алии алономл » фалони кас бар ман меангушт хоед , дар кину хашм . Ва гӯйанд : ъзи алии ҳозои алأмри болнўоҷз » . эй лзмаҳ . Ва ғайз хашмӣаст миёни ғазабу ғам . Ғазаби он хашмаст ки бо он қудрати интиқом буд ,у ғами он хашмаст ки бо ваии қудрат интиқом набӯд ,у ғайзи миён ҳар дуаст , қудрат бар интиқом дорад локин на тамом буд . Азин ҷост ки ғайз дар сифати борӣ таъолӣ наёмадааст .

وَ إِذا لَقُوکُمْ قالُوا آمَنَّا این همچنانست که گفت: یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ، آمِنُوا بِالَّذِی أُنْزِلَ عَلَی الَّذِینَ آمَنُوا وَجْهَ النَّهارِ وَ اکْفُرُوا آخِرَهُ. وَ إِذا خَلَوْا عَضُّوا عَلَیْکُمُ الْأَنامِلَ مِنَ الْغَیْظِ عرب گویند: «فلان یعضّ علیّ الانامل» فلان کس بر من می‌انگشت خاید، در کین و خشم. و گویند: عضّ علی هذا الأمر بالنّواجذ». ای لزمه. و غیظ خشمی است میان غضب و غم. غضب آن خشم است که با آن قدرت انتقام بود، و غم آن خشم است که با وی قدرت انتقام نبود، و غیظ میان هر دو است، قدرت بر انتقام دارد لکن نه تمام بود. ازین جاست که غیظ در صفت باری تعالی نیامده است.

Қавла : қул мўтўо бғизкм мегуяд : ё Муҳамади эшонро ин дуъогӯӣ ки бахшаму дард хеш мебошед то буқати марг , ки ин муроди шумо аз бади хости мусулмонон бар нахоҳад омад .

قوله: قُلْ مُوتُوا بِغَیْظِکُمْ میگوید: یا محمد ایشان را این دعاگوی که بخشم و درد خویش میباشید تا بوقت مرگ، که این مراد شما از بد خواست مسلمانان بر نخواهد آمد.

إни аллоҳи алӣами бзоти алсдўри назири ин дар қуръон фаровонаст : иълми мо фии أнФскми Фоҳзрўаҳу иълми хоинаи алأъин ва мо тхФии алсдўру иълми алсру أхФӣ .

إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ نظیر این در قرآن فراوانست: یَعْلَمُ ما فِی أَنْفُسِکُمْ فَاحْذَرُوهُ و یَعْلَمُ خائِنَةَ الْأَعْیُنِ وَ ما تُخْفِی الصُّدُورُ و یَعْلَمُ السِّرَّ وَ أَخْفی‌.

Рӯй ани абии алҷўзоءи қол : лأни иҷоўрнии алқрдаҳу алхнозири маъаии фии дории аҳби илои ман ани иҷоўрнии соҳиби бдъаҳ ,у лақади дхлўои фии ҳзаҳи алоиаҳи тҳбўнҳму лои иҳбўнкму тؤмнўни болктоби каллаи алоиаҳ .

روی عن ابی الجوزاء قال: لأن یجاورنی القردة و الخنازیر معی فی داری احبّ الیّ من ان یجاورنی صاحب بدعة، و لقد دخلوا فی هذه الآیة تُحِبُّونَهُمْ وَ لا یُحِبُّونَکُمْ وَ تُؤْمِنُونَ بِالْکِتابِ کُلِّهِ الآیة.

Қавлаи таъолӣ : إни тмсскми ҳасанаи тсؤҳм . Исобату миси ду луғатанд ки истеъмол кунанд ҳам бихир ва ҳам башар . Аммо исобати башар махсӯсаст , агар чаҳ ба хайр низ истеъмол мекунанд . Ва ҳасана эдар ғанимат ва нусратаст ,у сиӣаҳи шикастагӣу ҳазимат .

قوله تعالی: إِنْ تَمْسَسْکُمْ حَسَنَةٌ تَسُؤْهُمْ. اصابت و مسّ دو لغت‌اند که استعمال کنند هم بخیر و هم بشرّ. امّا اصابت بشرّ مخصوص است، اگر چه به خیر نیز استعمال میکنند. و حسنة ایدر غنیمت و نصرت است، و سیّئة شکستگی و هزیمت.

Мегуяд : мунофиқон , чун шуморо нусрату ғанимат пеш ояд , дилтанг шаванд ва чун касру ҳазимат буд , шод шаванд . Раб Алъоламин гуфт :у إни тсбрўои алии мо тсмъўни ман азоҳму ттқўои мхолттҳму мқорбтҳм , лои изркми кидҳми шиӣо агар шумо ки муъминонед , бар азои эшон сабр кунед , ва аз мхолтт эшон бипарҳезед , ҳаргиз кед эшон бар шумо зиён накунад , ки ин сабру тақво моя эҳсонаст ,у худои музди Муҳсинон зойеъ накунад , ва эшонро бдшмни надиҳад . Ва ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳ : إнаҳи ман итқу исбри Фإни аллоҳи лои изиъи أҷри алмҳснин .

میگوید: منافقان، چون شما را نصرت و غنیمت پیش آید، دلتنگ شوند و چون کسر و هزیمت بود، شاد شوند. ربّ العالمین گفت: وَ إِنْ تَصْبِرُوا علی ما تسمعون من اذاهم وَ تَتَّقُوا مخالطتهم و مقاربتهم، لا یَضُرُّکُمْ کَیْدُهُمْ شَیْئاً اگر شما که مؤمنان‌اید، بر اذای ایشان صبر کنید، و از مخالطت ایشان بپرهیزید، هرگز کید ایشان بر شما زیان نکند، که این صبر و تقوی مایه احسانست، و خدای مزد محسنان ضایع نکند، و ایشان را بدشمن ندهد. و هو المشار الیه بقوله: إِنَّهُ مَنْ یَتَّقِ وَ یَصْبِرْ فَإِنَّ اللَّهَ لا یُضِیعُ أَجْرَ الْمُحْسِنِینَ.

Лои изркми бксри зоду тахфифи роءи қроءт ҳиҷозӣасту басарӣ ,у ихтиёри бӯи ҳотами ман зор , изир , зиро ва манеҳ қавлаи таъолии лои зир . Ва боқии бзми зоду ташдид роء хонанд , ихтиёри бӯи убайда , ман зр , изр , зро . Ва лои бмънии лӣси қодиру муқаддар , яъне : ани тсбрўоу ттқўои Флиси изркми кидҳми шиӣо .

لا یَضُرُّکُمْ بکسر ضاد و تخفیف راء قراءت حجازی است و بصری، و اختیار بو حاتم من ضار، یضیر، ضیرا و منه قوله تعالی لا ضَیْرَ. و باقی بضمّ ضاد و تشدید راء خوانند، اختیار بو عبیده، من ضرّ، یضرّ، ضرّا. و لا بمعنی لیس قادر و مقدر، یعنی: ان تصبروا و تتّقوا فلیس یضرّکم کیدهم شیئا.

إни аллоҳи бмои иъмлўни муҳӣти маънӣ « аҳотт » расӣданаст бҳмгӣ ҳар чизу бғоит ҳар чиз ,у аҳотт аз ду ваҷҳаст : аз рӯй илм ва аз рӯй қудрат ,у аллоҳи баҳри ду маънӣ муҳӣтаст . Ҳозои кқўлаҳ : мо иъзби ани рбки ман мисқоли зарраи фии алأрзу лои фии алсмоءу кқўлаҳ : лои ихФии алайҳи шайъи ءи фии алأрзу лои фии алсмоء . Ва кқўлаҳи أҳоти бакули шайъи ءи уламо .

إِنَّ اللَّهَ بِما یَعْمَلُونَ مُحِیطٌ معنی «احاطت» رسیدن است بهمگی هر چیز و بغایت هر چیز، و احاطت از دو وجه است: از روی علم و از روی قدرت، و اللَّه بهر دو معنی محیط است. هذا کقوله: ما یَعْزُبُ عَنْ رَبِّکَ مِنْ مِثْقالِ ذَرَّةٍ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ و کقوله: لا یَخْفی‌ عَلَیْهِ شَیْ‌ءٌ فِی الْأَرْضِ وَ لا فِی السَّماءِ. و کقوله أَحاطَ بِکُلِّ شَیْ‌ءٍ عِلْماً.

Қавлаи таъолӣ :у إзи ғдўти ман أҳлки алоиаҳ . . . Ин ифтитоҳи қиссаи вқиът аҳадаст , Мустафо ( с ) аз аҳли хеш бомдод кард , ва берун шуд , яъне рӯзи аҳад аз манзили ъоӣшаҳ берун шуд , пиёда ба аҳад рафту асҳоби хешро фармуд то ҷангро сафҳо баркашиданд ,у рости боистоднд . Инаст ки аллоҳ гуфт : тбўии алмؤмнини мқоъди ллқтол . Ва аввал қисса онаст ки : рӯзи чаҳор шанбеи абӯи Сафён бо се ҳазор марди пиёда ва дивист марди савор аз мушрикони Маккаи бсҳроءи аҳад фурӯд омаданд . Расӯли худо ( с ) бо ёрони хеш машварат кард . Абди аллоҳи бен абии селлулу ҷамоатӣ аз ансор гуфтанд : ё расӯли аллоҳ ! ҳеҷ рӯй надорад аз Мадинаи берун шудан ,у истиқболи душман кардан , бигзорем то агар ба Мадина дар оянд дар кӯйҳои Мадина бо эшон ҷанг кунем . Ва занону кӯдакон аз болоҳои хонҳо боишон санг андозанд . Расӯли худо ( с ) ин раъй бипасандед магари ҷамоатӣ аз ёрон гуфтанд , ки рӯзи бадар аз эшон Фоӣт шуда буд бъзрҳо ки дар пеши омада буд , ва мехостанд ки тадорук кунанд : ё расӯли аллоҳ дар Мадинаи нишастан рӯй надорад , баъд аз онкии душмани бсоҳти мо фурӯ омаданд , агар наравем мигўинд ки : бади дилон ва заъифонем , ва дар ҷумлаи эшон нӯъмони бен молики алонсорӣ буд , гуфт : ё расӯли аллоҳи маро аз биҳишт маҳрӯм макун , бони худоӣ ки турои баростӣ бхлқ фиристод ки ман дар биҳишт шавам . Расӯл худо гуфт : бача дар биҳишти шӯй ? гуфт : бо онкӣ гувоҳӣ медаҳум бўҳдониту Фрдонити аллоҳи он гуҳ дар ҷанги душман дайн барнагардаму пушти бандаам , Мустафо ( с ) гуфт : сидқати пас нӯъмони он рӯзи куштау шаҳиди гашт . Он гуҳи Мустафо ( с ) гуфт : маро говӣ бихоб намуданд , бар он таъвили хайри ниҳодам ва намуданд ки дар знобаҳи шамшери ман шикастагӣ будӣ , таъвили он ҳазимати ниҳодам ва намуданд ки даст дар дръии муҳками устувори барадам , таъвили он ниҳодам ки бо Мадина шавам . Ва расӯли худоро чунон хуш меомад ки бмдинаҳи боистодӣ , то агар душманӣ омадӣ ҳам дар Мадина ҷанг кардӣ . Аммо чун ҳиммату азм ҷамоат дид ,у ҷади эшон дар берун шудан , дар рафту силаҳ дар пӯшед ,у азм рафтан кард , ёрони он соъат азон гуфт хеш пушаймон шуданд , ки чаро бо расӯли аллоҳи ин сухани гуфтем ,у ваии худ ба аз мо донад ,у раъии ваии қавитар . Ва муроди ваии он буд ки дар Мадина таваққуф кунад . Пас биёмаданду ҳама узр хостанд ва гуфтанд то : таваққуф кунем . Расӯл гуфт : ҳеҷ пайғомбариро нест ва сазо набӯд ки уммати хешро силаҳ дар пӯшад , то бо аъдоءи дайн ҷанг кунад , он гуҳи пеш аз ҷанги силаҳи бунаад . Ин раво набошад , ва накунам . Пас Мустафо ( с ) рӯзи одинаи баъд аз намози ҷумъаи нимаи шаволи санаи слос аз ҳиҷрат , берун шуд бҳдўди аҳад , се ҳазор мард бо вай ва гуфтаанд : ҳазор , ва гуфтаанд : нуҳсад ва панҷоҳ . Фзлки қавлаи таъолӣ :у إзи ғдўти ман أҳлки алоиаҳ . . . Ва аллоҳи самиъи алӣам .

قوله تعالی: وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ الآیة... این افتتاح قصه وقیعت احد است، مصطفی (ص) از اهل خویش بامداد کرد، و بیرون شد، یعنی روز احد از منزل عائشه بیرون شد، پیاده به احد رفت و اصحاب خویش را فرمود تا جنگ را صفها برکشیدند، و راست بایستادند. این است که اللَّه گفت: تُبَوِّئُ الْمُؤْمِنِینَ مَقاعِدَ لِلْقِتالِ. و اول قصه آنست که: روز چهار شنبه ابو سفیان با سه هزار مرد پیاده و دویست مرد سوار از مشرکان مکه بصحراء احد فرود آمدند. رسول خدا (ص) با یاران خویش مشورت کرد. عبد اللَّه بن ابی سلول و جماعتی از انصار گفتند: یا رسول اللَّه! هیچ روی ندارد از مدینه بیرون شدن، و استقبال دشمن کردن، بگذاریم تا اگر به مدینه در آیند در کویهای مدینه با ایشان جنگ کنیم. و زنان و کودکان از بالاهای خانها بایشان سنگ اندازند. رسول خدا (ص) این رأی بپسندید مگر جماعتی از یاران گفتند، که روز بدر از ایشان فائت شده بود بعذرها که در پیش آمده بود، و میخواستند که تدارک کنند: یا رسول اللَّه در مدینة نشستن روی ندارد، بعد از آنکه دشمن بساحت ما فرو آمدند، اگر نرویم میگویند که: بد دلان و ضعیفان‌ایم، و در جمله ایشان نعمان بن مالک الانصاری بود، گفت: یا رسول اللَّه مرا از بهشت محروم مکن، بآن خدای که ترا براستی بخلق فرستاد که من در بهشت شوم. رسول خدا گفت: بچه در بهشت شوی؟ گفت: با آنکه گواهی میدهم بوحدانیّت و فردانیّت اللَّه آن گه در جنگ دشمن دین برنگردم و پشت بندهم، مصطفی (ص) گفت: صدقت پس نعمان آن روز کشته و شهید گشت. آن گه مصطفی (ص) گفت: مرا گاوی بخواب نمودند، بر آن تأویل خیر نهادم و نمودند که در ذنابه شمشیر من شکستگی بودی، تأویل آن هزیمت نهادم و نمودند که دست در درعی محکم استوار بردم، تأویل آن نهادم که با مدینه شوم. و رسول خدا را چنان خوش میآمد که بمدینة بایستادی، تا اگر دشمنی آمدی هم در مدینه جنگ کردی. اما چون همت و عزم جماعت دید، و جدّ ایشان در بیرون شدن، در رفت و سلاح در پوشید، و عزم رفتن کرد، یاران آن ساعت ازان گفت خویش پشیمان شدند، که چرا با رسول اللَّه این سخن گفتیم، و وی خود به از ما داند، و رأی وی قوی‌تر. و مراد وی آن بود که در مدینه توقف کند. پس بیامدند و همه عذر خواستند و گفتند تا: توقف کنیم. رسول گفت: هیچ پیغامبری را نیست و سزا نبود که امت خویش را سلاح در پوشد، تا با اعداء دین جنگ کند، آن گه پیش از جنگ سلاح بنهد. این روا نباشد، و نکنم. پس مصطفی (ص) روز آدینه بعد از نماز جمعه نیمه شوال سنة ثلاث از هجرت، بیرون شد بحدود احد، سه هزار مرد با وی و گفته‌اند: هزار، و گفته‌اند: نهصد و پنجاه. فذلک قوله تعالی: وَ إِذْ غَدَوْتَ مِنْ أَهْلِکَ الآیة... وَ اللَّهُ سَمِیعٌ عَلِیمٌ.

Қавлаи таъолӣ : إзи ҳиммати тоӣФтони мнкми أни тФшлои ин ояти таъаллуқи бохр оят дорад , мегуяд : аллоҳи шунаво буду доно , он гуҳ ки ҳиммат кард ин ду гуруҳ аз шумоу бад дил шуданд . Ва он ду тоӣФаҳ аз ансор буданд , яке бнўи ҳориса , ва яке бнўи слмаҳ . Ва сабаби он буд ки абди аллоҳи бен абии рӯзи аҳад бо сесад марди баргашт ва пушт бидод . Ва гуфт : « ълом нақатл анФсноу аўлодно ? ! » бӯи ҷобири слмӣ аз пеши эшон фаро рафт ва гуфт : « зинҳор ғам бо хештан махӯред ва бо пайғомбари хеш , ва боз гардид » . Абди аллоҳи бен абӣ гуфт : « лу наилм қтолои лотбънокм » . Ва он ду тоӣФаҳ аз ансор ҳиммат карданд ки бо абди аллоҳ боз гирданд . Раби Алъоламин исмати хеш бар эшон нигаҳ дошт то барнагаштанд .

قوله تعالی: إِذْ هَمَّتْ طائِفَتانِ مِنْکُمْ أَنْ تَفْشَلا این آیت تعلق بآخر آیت دارد، میگوید: اللَّه شنوا بود و دانا، آن گه که همت کرد این دو گروه از شما و بد دل شدند. و آن دو طائفه از انصار بودند، یکی بنو حارثه، و یکی بنو سلمة. و سبب آن بود که عبد اللَّه بن ابی روز احد با سیصد مرد برگشت و پشت بداد. و گفت: «علام نقتل انفسنا و اولادنا؟!» بو جابر سلمی از پیش ایشان فرا رفت و گفت: «زینهار غم با خویشتن مخورید و با پیغامبر خویش، و باز گردید». عبد اللَّه بن ابی گفت: «لو نعلم قتالا لاتّبعناکم». و آن دو طائفه از انصار همت کردند که با عبد اللَّه باز گردند. ربّ العالمین عصمت خویش بر ایشان نگه داشت تا برنگشتند.

Ва бо расӯли худо ба аҳади рафтанд , инаст ки раб Алъоламин гуфт :у аллоҳи влиҳмо эй носрҳмоу мўоли лҳмо . Аз аввали зикри ансор дар гирифт монандаи зм , пас онро бмдҳи беруни барад . Ва ин эшонро шарафӣ тамомаст ва навохтӣ азим .

و با رسول خدا به احد رفتند، این است که ربّ العالمین گفت: وَ اللَّهُ وَلِیُّهُما ای ناصرهما و موال لهما. از اول ذکر انصار در گرفت ماننده ذمّ، پس آن را بمدح بیرون برد. و این ایشان را شرفی تمام است و نواختی عظیم.

Ва алии аллоҳи Флитўкли алмؤмнўн эй Флиътмднии фии алкФоиаҳи алмؤмнўн .

وَ عَلَی اللَّهِ فَلْیَتَوَکَّلِ الْمُؤْمِنُونَ ای فلیعتمدنی فی الکفایة المؤمنون.