Қавлаи таъолӣ :у лақади нсркми аллоҳи ббдри алоиаҳ . . . Дарин ояти таслияту таъзият мусулмононаст аз ончии рӯзи аҳад бар эшон рафт , мегуяд : ман ки худовандами шуморо рӯзи бадар нусрат кардам бо онкии адади шумо андак буд , ва шумо дар чашми душмани хору ҳақир , яъне гила макунед ки агар имсол бар шумо буд , пори шуморо буд . Таворихён гуфтанд : воқеаи аҳад дар шаволи санаи слос аз ҳиҷрат буд ,у ҷанги бадари рӯзи одина буд ҳафдаҳуми моҳи рамазон . Ва дӯши он шаби қадар буд . Ва аввали ғзўӣ ки Мустафо ( с ) бетони хеш дар он берун рафт , ва ҷанг карду снодиди Қурайш дар он кушта шуданд бадар буд . Шуъабӣ гуфт : бадар чоҳӣаст аз он мардӣ ки номи ваии бадар буд , он чоҳи баноми ваии бози хонданд . Пас нисбати ҳарб ки онҷо рафт бо он чоҳи бурданд .

قوله تعالی: وَ لَقَدْ نَصَرَکُمُ اللَّهُ بِبَدْرٍ الآیة... درین آیت تسلیت و تعزیت مسلمانان است از آنچه روز احد بر ایشان رفت، میگوید: من که خداوندم شما را روز بدر نصرت کردم با آنکه عدد شما اندک بود، و شما در چشم دشمن خوار و حقیر، یعنی گله مکنید که اگر امسال بر شما بود، پار شما را بود. تواریخیان گفتند: واقعه احد در شوّال سنه ثلاث از هجرت بود، و جنگ بدر روز آدینه بود هفدهم ماه رمضان. و دوش آن شب قدر بود. و اوّل غزوی که مصطفی (ص) بتن خویش در آن بیرون رفت، و جنگ کرد و صنادید قریش در آن کشته شدند بدر بود. شعبی گفت: بدر چاهی است از آن مردی که نام وی بدر بود، آن چاه بنام وی باز خواندند. پس نسبت حرب که آنجا رفت با آن چاه بردند.

Ва дар хабараст ки Мустафо ( с ) рӯзи бадар бар сари чоҳи боистод ва гуфт : « эй абои ҷаҳли бен Њишом вае Утбаи бен рабеъа вае валиди бен Утбау вои фалони бен фалони бӣси ашира алнабӣ кантам , бӣси бнў ъам алнабӣ кантам , ҳилли вҷдтми мо въди рбкми ҳқо ? . Қоли умр ( рз ) бأбии анату أмӣ ё расӯли аллоҳ , ҳилли исмъўни кломки алсоъаҳу қади сорўои ҷиФо ?

و در خبر است که مصطفی (ص) روز بدر بر سر چاه بایستاد و گفت: «ای ابا جهل بن هشام و ای عتبة بن ربیعة و ای ولید بن عتبة و وای فلان بن فلان بئس عشیرة النّبیّ کنتم، بئس بنو عمّ النّبی کنتم، هل وجدتم ما وعد ربّکم حقّا؟. قال عمر (رض) بأبی انت و أمّی یا رسول اللَّه، هل یسمعون کلامک السّاعة و قد صاروا جیفا؟

Қолу алзии бъснии болҳқи أнҳми исмъўни комаи тсмъ ,у локини лои иқдрўни ани иҷибўо » .

قال و الّذی بعثنی بالحقّ أنّهم یسمعون کما تسمع، و لکن لا یقدرون ان یجیبوا».

Ин далеласт ки мурдаи сухани зиндагони шунӯду аҳвол эшон донад .

این دلیل است که مرده سخن زندگان شنود و احوال ایشان داند.

Фотқўои аллоҳи лълкми тшкрўн эй Фотқўни ?фонаи шукри неъматӣ . Хабар дод раби Алъоламин дарин оят ки : рӯзи бадар чун тоъат дор будед худоӣу расӯлро , ва сабр кардед , шуморо нусрати додем бар душман ҳар чанд ки шумо андак будеду душмани азъоФ шумо буданд . Ва рӯзи аҳад ки мухолифати фармон расӯл кардед , ва аз ҳади фармони вай таҷовуз намудед , ло ҷурм расед бшмо онч расед яъне ки уқубати мухолифат буд онч бшмо расед .

فَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّکُمْ تَشْکُرُونَ ای فاتّقون فانّه شکر نعمتی. خبر داد ربّ العالمین درین آیت که: روز بدر چون طاعت دار بودید خدای و رسول را، و صبر کردید، شما را نصرت دادیم بر دشمن هر چند که شما اندک بودید و دشمن اضعاف شما بودند. و روز احد که مخالفت فرمان رسول کردید، و از حدّ فرمان وی تجاوز نمودید، لا جرم رسید بشما آنچ رسید یعنی که عقوبت مخالفت بود آنچ بشما رسید.

Нигаред то дигари бора мухолифат накунед , ва рӯй аз душмани бнгрдонид . Гуфтаанд ки : рӯзи бадари лашкари мусулмонони сесад ва сездаҳ буданд ,у рӯзи аҳади се ҳазор ,у рӯзи ҳнини дувоздаҳ ҳазор .

نگرید تا دیگر باره مخالفت نکنید، و روی از دشمن بنگردانید. گفته‌اند که: روز بدر لشکر مسلمانان سیصد و سیزده بودند، و روز احد سه هزار، و روز حنین دوازده هزار.

Рӯй умри бен улхитоб . Қол : лмои назари расӯли аллоҳ ( с ) илои алмшркини явми бадар , ва ҳам алиф ӯ наҳви злки сами назари илои асҳоба ва ҳам слосмоӣаҳ ӯ изидўни қлило , мади идиаҳи сами астқбли алқблаҳу ҷаъли иқўл : аллоҳами Афинии мо въдтнӣ , аллоҳами ани тҳлки ҳзаҳи алъсобаҳ , лни тааббуди фии алأрз абадан , Фмои золи идъўои модои идиаҳ ҳатто сиқти рдоؤаҳи ман мнкбиаҳ .

روی عمر بن الخطاب. قال: لما نظر رسول اللَّه (ص) الی المشرکین یوم بدر، و هم الف او نحو ذلک ثمّ نظر الی اصحابه و هم ثلاثمائة او یزیدون قلیلا، مدّ یدیه ثمّ‌ استقبل القبلة و جعل یقول: اللّهمّ آتنی ما وعدتنی، اللهمّ ان تهلک هذه العصابة، لن تعبد فی الأرض ابدا، فما زال یدعوا مادّا یدیه حتی سقط رداؤه من منکبیه.

Қавла : إзи тқўли ллмؤмнини алоиаҳ . . . Ин миннатӣ дигараст ки худои таъолӣ бар эшон минҳд дар нусрати рӯзи бадар , мегуяд : ёддорӣ . Ва ин неъмат бар худ мешиносӣ ки муъминонро гуфтӣ : أи лни икФикм ? миёни уламо ихтилофаст ки ин кадом рӯз бӯдааст : рӯзи бадар , ё рӯзи аҳад ? ё рӯзи аҳзоб ? ва дуруст онаст ки рӯзи бадар буд ки муъминон аз худованди ъзу ҷли мадад Фриштгон хостанд . Ибн аббос гуфт : Фриштгони осмони ҳаргиз ҷанг накардаанд магари рӯзи бадар , балии ҳозир шудаанд дар маърака ва дар мақоми қаттоли таксири ададу мададро , аммо ҷанги худ рӯз бадар карданд .

قوله: إِذْ تَقُولُ لِلْمُؤْمِنِینَ الآیة... این منّتی دیگر است که خدای تعالی بر ایشان مینهد در نصرت روز بدر، میگوید: یادداری. و این نعمت بر خود میشناسی که مؤمنان را گفتی: أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ؟ میان علماء اختلاف است که این کدام روز بوده است: روز بدر، یا روز احد؟ یا روز احزاب؟ و درست آنست که روز بدر بود که مؤمنان از خداوند عزّ و جلّ مدد فریشتگان خواستند. ابن عباس گفت: فریشتگان آسمان هرگز جنگ نکرده‌اند مگر روز بدر، بلی حاضر شده‌اند در معرکه و در مقام قتال تکثیر عدد و مدد را، امّا جنگ خود روز بدر کردند.

Ва гуфтаанд : аввал ки фурӯд омаданд аз осмон ҳазор буданд , чунон ки онҷо гуфт : Фостҷоби лаками أнии ммдкми бأлФи ман алмлоӣкаҳ , пас ду ҳазор дигари тамомии се ҳазор . Чунон ки гуфт : бслосаҳи олоФи ман алмлоӣкаҳи манзилин . , пас ду ҳазор дигар , тамомии панҷ ҳазор чунон ки гуфт : бхмсаҳи олоФи ман алмлоӣкаҳи мсўмин . Шуъабӣ гуфт : рӯзи бадари ҷузи ҳазор Фриштаҳ аз осмон наомад , чунон ки гуфт : Фостҷоби лаками أнии ммдкми бأлФи берун аз ҳазор ҳеҷ наомаданд , аз баҳри онкии Мустафо ( с )ро гуфтанд : крзи бен ҷобир аз мушрикон мадад мехоҳанд баҷанг мусулмонони расӯли худо ( с )у мусулмононро ин дшхўор ва саъб омад . Пас раби Алъоламин таскини мؤмнонро оят фиристод : أи лни икФикми أни имдкми рбкми алоитин , пас крз ҳазимат гирифт ,у мадад мушрикон наёвард , раби Алъоламин низ мадади панҷ ҳазор нафиристод .

و گفته‌اند: اوّل که فرود آمدند از آسمان هزار بودند، چنان که آنجا گفت: فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ، پس دو هزار دیگر تمامی سه هزار. چنان که گفت: بِثَلاثَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُنْزَلِینَ.، پس دو هزار دیگر، تمامی پنج هزار چنان که گفت: بِخَمْسَةِ آلافٍ مِنَ الْمَلائِکَةِ مُسَوِّمِینَ. شعبی گفت: روز بدر جز هزار فریشته از آسمان نیامد، چنان که گفت: فَاسْتَجابَ لَکُمْ أَنِّی مُمِدُّکُمْ بِأَلْفٍ بیرون از هزار هیچ نیامدند، از بهر آنکه مصطفی (ص) را گفتند: کرز بن جابر از مشرکان مدد میخواهند بجنگ مسلمانان رسول خدا (ص) و مسلمانان را این دشخوار و صعب آمد. پس ربّ العالمین تسکین مؤمنانرا آیت فرستاد: أَ لَنْ یَکْفِیَکُمْ أَنْ یُمِدَّکُمْ رَبُّکُمْ الآیتین، پس کرز هزیمت گرفت، و مدد مشرکان نیاورد، ربّ العالمین نیز مدد پنج هزار نفرستاد.

Манзилин бФтҳ навену ташдиди зои қроءт шомӣаст , аз онҷои гирифта киу луи أннои нзлнои إлиҳми алмлоӣкаҳ ва то манзилин мшокл мсўмин бошад . Ва дигари қроء бтхФиФ навену фатҳ зо хонанд , аз онҷои гирифта ки :у أнзли ҷнўдои лами трўҳо . Ва маънии инзоли чизе аз болои бзир оварданаст . Яъне ки Фриштгонро аз осмони базмин фурӯ фиристоданд , далеласт ин ки Фриштгонро мақом дар осмонаст . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : إн аллазӣна ъанд рбки лои исткбрўни ани ибодатаи он гуҳи раби Алъоламин тасдиқи въди хешро гуфт : балии إни тсбрўоу ттқўо яъне ман гуфтам ки худовандами балӣ чунин кунам , агар шумо сабр кунед дар ҷанги душман ва аз маъсияти худоу мухолифати фармони расӯл вай бипарҳезед . Ва иأтўкми ман Фўрҳми ҳозои асл « Фўр » аз Форти алқдр ва алтнўраст . Аз ибни аббос ривоят карданд ки маънии Фўри ӣнҷо қасдасту шитоб . Муҷоҳид гуфт : хашмаст . Мегуяд : ва бшмо ояд душман башитоб аз сари хашм ки доранд . Ваҷҳе дигар гуфтаанд :у иأтўкми ман Фўрҳм вақфаст , он гуҳи гӯйии ҳозои имддкми рбкм , ва маънӣ онаст ки ҳозои рбкми имддкм , онкии он худоӣ шумоаст ки мадад диҳад шуморо бпнҷи ҳазор Фриштгон .

مُنْزَلِینَ بفتح نون و تشدید زا قراءت شامی است، از آنجا گرفته که وَ لَوْ أَنَّنا نَزَّلْنا إِلَیْهِمُ الْمَلائِکَةَ و تا منزّلین مشاکل مسوّمین باشد. و دیگر قرّاء بتخفیف نون و فتح زا خوانند، از آنجا گرفته که: وَ أَنْزَلَ جُنُوداً لَمْ تَرَوْها. و معنی انزال چیزی از بالا بزیر آوردن است. یعنی که فریشتگان را از آسمان بزمین فرو فرستادند، دلیل است این که فریشتگان را مقام در آسمان است. همانست که جای دیگر گفت: إِنَّ الَّذِینَ عِنْدَ رَبِّکَ لا یَسْتَکْبِرُونَ عَنْ عِبادَتِهِ آن گه ربّ العالمین تصدیق وعد خویش را گفت: بَلی‌ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا یعنی من گفتم که خداوندم بَلی‌ چنین کنم، اگر شما صبر کنید در جنگ دشمن و از معصیت خدا و مخالفت فرمان رسول وی بپرهیزید. وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ هذا اصل «فور» از فارت القدر و التّنّور است. از ابن عباس روایت کردند که معنی فور اینجا قصد است و شتاب. مجاهد گفت: خشم است. میگوید: و بشما آید دشمن بشتاب از سر خشم که دارند. وجهی دیگر گفته‌اند: وَ یَأْتُوکُمْ مِنْ فَوْرِهِمْ وقف است، آن گه گویی هذا یُمْدِدْکُمْ رَبُّکُمْ، و معنی آنست که هذا ربّکم یمددکم، آنکه آن خدای شما است که مدد دهد شما را بپنج هزار فریشتگان.

Мсўмини бкср ваов қроءти ?маккейу басарӣ ва ъосмаст . Ва маънии тсўими нишон бар карданаст , ва сеюма нишон буд яъне он Фриштгони худроу аспонро бинишон ҷангён нишон карда буданд . Ва ин одат мустамараст миёни муборизон дар ҷангҳо ки нишони ҷанг бар худ кунанд ё бар асп . Гуфтаанд : нишони эшон он буд ки бар аспҳои аблақ буданд бо ъамомаҳои зард , ва гуфтаанд : бо ъамомаҳои сипеди сарҳои он миёни ду китф фурӯ гузоштау мӯӣ дар гарданҳоу днбҳоءи аспони афканда . Баъзе уламо гуфтанд : тсўими ӣнҷои фурӯ гузоштанаст , иқоли сеюмат алإблу асмтаҳ . Шутуронро ки фаро алаф гузоранд соӣмаҳ гӯйанд яъне он Фриштгони аспони худро фарои сар куффор гузоштанд то эшонро мақҳур ва мағлуб карданд .

مُسَوِّمِینَ بکسر واو قراءت مکی و بصری و عاصم است. و معنی تسویم نشان بر کردن است، و سومة نشان بود یعنی آن فریشتگان خود را و اسپان را بنشان جنگیان نشان کرده بودند. و این عادت مستمر است میان مبارزان در جنگها که نشان جنگ بر خود کنند یا بر اسپ. گفته‌اند: نشان ایشان آن بود که بر اسپهای ابلق بودند با عمامه‌های زرد، و گفته‌اند: با عمامه‌های سپید سرهای آن میان دو کتف فرو گذاشته و موی در گردنها و دنبهاء اسپان افکنده. بعضی علماء گفتند: تسویم اینجا فرو گذاشتن است، یقال سوّمت الإبل و اسمته. شتران را که فرا علف گذارند سائمة گویند یعنی آن فریشتگان اسپان خود را فرا سر کفار گذاشتند تا ایشان را مقهور و مغلوب کردند.

Қавла : ва мо ҷаълаи аллоҳи إлои башарии лакам то онҷо ки гуфт Фإнҳми золмўни маънӣ ҳар се ояти дарҳам бастааст , мегуяд : аллоҳ накард порсол дар ҷанги бадари он нусрат додан ва он мадад фиристодани магари шодии шуморо ,у ороми дили нави мусулмононро ва дар вохи гаштани дили бади дилонро , ва бо ҷой омадани дили бади эшонро . Ва набӯд он нусрати магар аз наздики худоӣ то ҷўқӣ аз кофарони Маккаи бабрад ва кам кунад , ё эшонро бишкастагӣу ҳазимати намӯдан бар рӯй афканд , то навмед бо Макка шаванд , безафарӣ ки ёбанд , ва бехайрӣ ки бенанд ,у тахсӣси қатъ « тараф » аз онаст ки ҳар киро атроф бибареданд вайро хор ва табоҳ карданд , ки аз вай низ қӯт ва ғалаба наёяд , ва ҳамин маъниро атроф махсӯс кард . Онҷо ки гуфт : нأтии алأрзи ннқсҳои ман أтроФҳо . Ва раво бошад ки « атроф » аъён қавм бошанду снодиди эшон .

قوله: وَ ما جَعَلَهُ اللَّهُ إِلَّا بُشْری‌ لَکُمْ تا آنجا که گفت فَإِنَّهُمْ ظالِمُونَ معنی هر سه آیت درهم بسته است، میگوید: اللَّه نکرد پارسال در جنگ بدر آن نصرت دادن و آن مدد فرستادن مگر شادی شما را، و آرام دل نو مسلمانان را و درواخ گشتن دل بد دلان را، و با جای آمدن دل بد ایشان را. و نبود آن نصرت مگر از نزدیک خدای تا جوقی از کافران مکه ببرد و کم کند، یا ایشان را بشکستگی و هزیمت نمودن بر روی افکند، تا نومید با مکه شوند، بی ظفری که یابند، و بی‌خیری که بینند، و تخصیص قطع «طرف» از آنست که هر که را اطراف ببریدند وی را خوار و تباه کردند، که از وی نیز قوّت و غلبه نیاید، و همین معنی را اطراف مخصوص کرد. آنجا که گفت: نَأْتِی الْأَرْضَ نَنْقُصُها مِنْ أَطْرافِها. و روا باشد که «اطراف» اعیان قوم باشند و صنادید ایشان.

Қавла : лӣси лаки ман алأмри шайъи ءи ин миқдор дар миёни ин низом оризасту насби боء дар итўбу иъзби бон лоамаст ки дар лиқтъ . Мегуяд : ё тавба диҳад эшонро ё азоб кунад , агар азоб кунад эшонро ситамкорӣ он доранд , ва ҳар чаҳ кунад худоӣ ва ончӣ хоҳад аз қатъи тараф : лиқтъ ӯ икбт ӯ итўб ӯ иъзб , лӣси лаки ман алأмри шайъи ءи туро аз кор чизе нест . Ва гуфтаанд : лӣси лаки таъаллуқ бон дорад ки гуфт : ва мо алнсри إло ман ъанд аллоҳ . эй лӣси лаку лои лғирки ман ҳозои алнсри шайъи ءи ин ҳам чунонаст ки ҷой дигар гуфт : Флми тқтлўҳму локини аллоҳи қтлҳм .

قوله: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ این مقدار در میان این نظام عارض است و نصب باء در یتوب و یعذب بآن لام است که در لِیَقْطَعَ. میگوید: یا توبه دهد ایشان را یا عذاب کند، اگر عذاب کند ایشان را ستمکاری آن دارند، و هر چه کند خدای و آنچه خواهد از قطع طرف: لیقطع او یکبت او یتوب او یعذب، لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ ترا از کار چیزی نیست. و گفته‌اند: لَیْسَ لَکَ تعلق بآن دارد که گفت: وَ مَا النَّصْرُ إِلَّا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ. ای لیس لک و لا لغیرک من هذا النّصر شی‌ء این هم چنان است که جای دیگر گفت: فَلَمْ تَقْتُلُوهُمْ وَ لکِنَّ اللَّهَ قَتَلَهُمْ.

Муфассиронро ихтилоф ақволаст бнзўли ин оят : лӣси лаки ман алأмри шайъи ءи рабиъу клбӣ ва ҷамоатӣ гуфтанд : рӯзи аҳад фурӯ омад ки кофарони Мустафо ( с )ро брнҷониднд ,у дандон муборакаш бишикастанд ,у расӯли худо ( с ) ҳиммат кард ки бар эшон лаънат кунаду дъоء бад гуяд . Раби Алъоламин ин оят фурӯ фиристод ки донист ъзи ҷалола ки аз он қавми куффор бисёр муъмин хоҳанд шуд . Ва фии злки мо

مفسّران را اختلاف اقوال است بنزول این آیت: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ ربیع و کلبی و جماعتی گفتند: روز احد فرو آمد که کافران مصطفی (ص) را برنجانیدند، و دندان مبارکش بشکستند، و رسول خدا (ص) همت کرد که بر ایشان لعنت کند و دعاء بد گوید. ربّ العالمین این آیت فرو فرستاد که دانست عزّ جلاله که از آن قوم کفّار بسیار مؤمن خواهند شد. و فی ذلک ما

Рӯй ани инси бен молики қол : лмои кони явми аҳади шҷи расӯли аллоҳ ( с ) фии фавқи ҳоҷбиаҳ ,у касрати рбоъитаҳ ,у ҷарҳи фии виҷҳаи Фҷъли имсҳи алдми ани виҷҳау солими мавлои абии ҳзиФаҳи иғсли ани виҷҳаи алдм ,у расӯли аллоҳ ( с ) иқўл : « Киеви иФлҳи қавми хзбўои ваҷҳ нбиҳм боладаму ҳўи идъўҳми илои аллоҳи ъзу ҷл » Фонзли аллоҳи таъолӣ : лӣси лаки ман алأмри шайъи ء .

روی عن انس بن مالک قال: لمّا کان یوم احد شجّ رسول اللَّه (ص) فی فوق حاجبیه، و کسرت رباعیته، و جرح فی وجهه فجعل یمسح‌ الدّم عن وجهه و سالم مولی ابی حذیفة یغسل عن وجهه الدّمّ، و رسول اللَّه (ص) یقول: «کیف یفلح قوم خضبوا وجه نبیّهم بالدّم و هو یدعوهم الی اللَّه عزّ و جلّ» فانزل اللَّه تعالی: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ.

Шуъабӣ гуфт : расӯли худо ( с ) рӯзи аҳад мслтҳо дид ки бар мусулмонони баъд аз қатл карда буданд . Ҳинд бо ҷамоатӣ аз занон бар сар куштагон мегашт ва гӯшҳоу бинии ҳоء эшон мебурид , ва аз он қаллодаи сохтау ҷигари Ҳамза ( рз ) берун карда , ва ҳамчунин абди аллоҳи бен ҷҳшро дид гӯшу бинии бурӣдау шиками бркрдаҳ . Аммо дар хабараст ки абди аллоҳи бен ҷҳши худ дуо карда буд он гуҳ ки ба аҳад мерафт ки : бори худоё агар мо ҷанг бо кофарон кунем чунон тақдир кун ки абди аллоҳи бен ҷҳш бар дасти эшон кушта шавад ,у буи мисла кунанд то ту гӯйӣ дар қиёмат ки : ин бо ту ба чаҳ карданд ? ва ман гӯям : аз баҳри ту дар дайни ту . Мустафо ( с ) ки он мслтҳо дид дилтанги гашт , гуфт : агар моро нусратӣ буд баъди азин бар кофарон , бо эшон ҳамин кунем ки эшон бо мусулмонон карданд раби Алъоламин оят фиристод : лӣси лаки ман алأмри шайъи ء .

شعبی گفت: رسول خدا (ص) روز احد مثلتها دید که بر مسلمانان بعد از قتل کرده بودند. هند با جماعتی از زنان بر سر کشتگان میگشت و گوشها و بینی هاء ایشان میبرید، و از آن قلاده ساخته و جگر حمزه (رض) بیرون کرده، و همچنین عبد اللَّه بن جحش را دید گوش و بینی بریده و شکم برکرده. اما در خبر است که عبد اللَّه بن جحش خود دعا کرده بود آن گه که به احد میرفت که: بار خدایا اگر ما جنگ با کافران کنیم چنان تقدیر کن که عبد اللَّه بن جحش بر دست ایشان کشته شود، و بوی مثلة کنند تا تو گویی در قیامت که: این با تو به چه کردند؟ و من گویم: از بهر تو در دین تو. مصطفی (ص) که آن مثلتها دید دلتنگ گشت، گفت: اگر ما را نصرتی بود بعد ازین بر کافران، با ایشان همین کنیم که ایشان با مسلمانان کردند ربّ العالمین آیت فرستاد: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ.

Мақотил гуфт : ин оят дар шаъни аҳли бӣр мъўнаҳ омад . Ҳафтод мард буданд аз даравишони саҳобаи амири эшон мунзари бен Амр , расӯли худо ( с ) эшонро ба бӣр мъўнаҳ фиристод то мусулмононро одоби дайну қуръону илм дар омӯзанд , кофарони қасд эшон карданду ҳамаро бикуштанд . Расӯли худо ( с ) азим дилтанг шуд . Инс гуяд : расӯли худоиро ҳаргизи чунон хашм дар нагирифт ки бқтл эшон даргирифт , баъд аз он қунут кард як моҳи баъд аз рукӯъ дар ҳамаи намозҳо , ва мегуфт : « ани ъсиаҳи ъсти аллоҳу расӯла . Аллоҳам наҷ алўлиди бен алўлиду Њишоми бен алўлиду айёши бен абии рабеъау алмстзъФини ман алмؤмнин . Аллоҳами алейк бأбии ҷаҳли бен Њишому алўлиди бен алмғираҳ . Аллоҳами алейк болмлإи ман Қурайш ,у ашдди втأтки алии музиру аҷълҳои алайҳими синӣни кснии Юсуф »

مقاتل گفت: این آیت در شأن اهل بئر معونه آمد. هفتاد مرد بودند از درویشان صحابه امیر ایشان منذر بن عمرو، رسول خدا (ص) ایشان را به بئر معونه فرستاد تا مسلمانان را آداب دین و قرآن و علم در آموزند، کافران قصد ایشان کردند و همه را بکشتند. رسول خدا (ص) عظیم دلتنگ شد. انس گوید: رسول خدای را هرگز چنان خشم در نگرفت که بقتل ایشان درگرفت، بعد از آن قنوت کرد یک ماه بعد از رکوع در همه نمازها، و میگفت: «انّ عصیة عصت اللَّه و رسوله. اللّهمّ نجّ الولید بن الولید و هشام بن الولید و عیاش بن ابی ربیعة و المستضعفین من المؤمنین. اللّهمّ علیک بأبی جهل بن هشام و الولید بن المغیرة. اللّهمّ علیک بالملإ من قریش، و اشدد وطأتک علی مضر و اجعلها علیهم سنین کسنی یوسف»

Пас аз як моҳи ин оят омад : лӣси лаки ман алأмри шайъи ءу Мустафо ( с ) қунути бгзошт . Қавла :у ллаҳи мо фии алсмоўот ва мо фии алأрзи алоиаҳ . . . Аллоҳ боз намӯд дарин оят ки подшоҳи бҳқиқт бар ҳамаи кас ва бар ҳама чиз ӯст ,у раҳмату азоби ҳама дар машйат ӯст . Онро ки хоҳад омрзд бо гуноҳи азим , ва онро ки хоҳад азоб кунад бо гуноҳи хирад .

پس از یک ماه این آیت آمد: لَیْسَ لَکَ مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ و مصطفی (ص) قنوت بگذاشت. قوله: وَ لِلَّهِ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ الآیة... اللَّه باز نمود درین آیت که پادشاه بحقیقت بر همه کس و بر همه چیز اوست، و رحمت و عذاب همه در مشیّت اوست. آن را که خواهد آمرزد با گناه عظیم، و آن را که خواهد عذاب کند با گناه خرد.

Қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои лои тأклўои алрбўои أзъоФои музоъафаи алоиаҳ . . .

قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا الرِّبَوا أَضْعافاً مُضاعَفَةً الآیة...

Қоли расӯли аллоҳ ( с ) « сиأтии алии анноси замони лои ибқии фӣаи аҳади алои أкли алрбўо , Фмни лами иأклаҳ , асобаҳи ман ғубора »

قال رسول اللَّه (ص) «سیأتی علی الناس زمان لا یبقی فیه احد الّا أکل الرّبوا، فمن لم یأکله، اصابه من غباره»

Ва қоли муҷоҳид : дарҳами рибо аъзам ъанд аллоҳи ъзу ҷли ман слосини занӣау қоли абди аллоҳи бен салом : « алрбои аснону сбъўни бобои Асғарҳо хтиӣаҳ мисли алзии иҷомъи ИМА , фии алислом . »

و قال مجاهد: درهم ربا اعظم عند اللَّه عزّ و جلّ من ثلاثین زنیة و قال عبد اللَّه بن سلام: «الرّبا اثنان و سبعون بابا اصغرها خطیئة مثل الّذی یجامع امّه، فی الاسلام.»

Ва баёни абвоби рибоу шарҳи он дар сӯра албқраҳ рафт . Аммо ончӣ гуфт : أзъоФои музоъафаи ин ду лафз « заъф » таъкӣдро бар ҳам дошт . Баъзе уламо гуфтанд : ин ҳар ду лафз яксон наянд , аз баҳри онкии музоъафа на аз заъфаст , балки аз заъфаст ,у заъф нақс бошад яъне ончии шумо зёдтӣ ва афзӯнӣ майдонед он нақс ва қиллатаст . Ва далел барин онаст ки ҷой дигар гуфт : ва мо отитми ман рибои лирбўои фии أмўоли анноси Фло ирбўо ъанд аллоҳ . Ва қоли табораку таъолӣ : имҳқи аллоҳи алрбоу ирбии алсдқоту фии маъноаи аншд :

و بیان ابواب ربا و شرح آن در سورة البقرة رفت. امّا آنچه گفت: أَضْعافاً مُضاعَفَةً این دو لفظ «ضعف» تأکید را بر هم داشت. بعضی علما گفتند: این هر دو لفظ یکسان نیند، از بهر آنکه مضاعفه نه از ضعف است، بلکه از ضعف است، و ضعف نقص باشد یعنی آنچه شما زیادتی و افزونی میدانید آن نقص و قلّت است. و دلیل برین آنست که جای دیگر گفت: وَ ما آتَیْتُمْ مِنْ رِباً لِیَرْبُوَا فِی أَمْوالِ النَّاسِ فَلا یَرْبُوا عِنْدَ اللَّهِ. و قال تبارک و تعالی: یَمْحَقُ اللَّهُ الرِّبا وَ یُرْبِی الصَّدَقاتِ و فی معناه انشد:

Қавла :у атқўои алнори алтии أъдти ллкоФрини ин ояти рад мӯътазилааст ки мигўинд : дӯзах наёфаридаанд . Ва лафз « аъдт » далеласт ки офарӣдаанду сохтаи кофаронроу ғайри кофаронро . На бинӣ ки хӯрандаи моли ятемро бзлм ,у рибои хорроу кушандаи мусулмононро ва монанди эшон азин осӣону фосиқон ки дар қуръон ва дар ахбор зоҳираст ки эшон бдўзх шаванд . Пас أъдти ллкоФрини ақтзоء он накунад ки ғайри кофаронро насохтаанд , ва раво бошад ки гӯйанд : дӯзахро даракотаст он дарака ки кофаронро сохтаанд , осӣону фосиқонро насохтаанд . Ва дар хабараст ки осӣони ин умматро андари табақаи аввали фурӯи оранд , ва чандон ки худоӣ хоҳад эшонро азоб кунанд , он гуҳи бъоқбти беруни оранд , ки бмҷрди фисқу маъсияти банда кофар нашаваду ҷовид дар дӯзах намонад .

قوله: وَ اتَّقُوا النَّارَ الَّتِی أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ این آیت ردّ معتزله است که میگویند: دوزخ نیافریده‌اند. و لفظ «اعدّت» دلیل است که آفریده‌اند و ساخته کافران را و غیر کافران را. نه بینی که خورنده مال یتیم را بظلم، و ربا خوار را و کشنده مسلمانان را و مانند ایشان ازین عاصیان و فاسقان که در قرآن و در اخبار ظاهر است که ایشان بدوزخ شوند. پس أُعِدَّتْ لِلْکافِرِینَ اقتضاء آن نکند که غیر کافران را نساخته‌اند، و روا باشد که گویند: دوزخ را درکات است آن درکه که کافران را ساخته‌اند، عاصیان و فاسقان را نساخته‌اند. و در خبر است که عاصیان این امّت را اندر طبقه اوّل فرو آرند، و چندان که خدای خواهد ایشان را عذاب کنند، آن گه بعاقبت بیرون آرند، که بمجرّد فسق و معصیت بنده کافر نشود و جاوید در دوزخ نماند.

Қавла :у أтиъўои аллоҳ ва алрасул эй Фимои аФтрзи алайкум , лълкми трҳмўни лакии трҳмўои Флои тъзбўо .

قوله: وَ أَطِیعُوا اللَّهَ وَ الرَّسُولَ ای فیما افترض علیکم، لَعَلَّکُمْ تُرْحَمُونَ لکی ترحموا فلا تعذّبوا.

Рӯй абӯи ҳрираҳ : қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) ман атоънии Фқди атоъи аллоҳ ва ман атоъи аломири Фқди атоънӣ , ва ман ъсонии Фқди ъсии аллоҳ ва ман ъсии аломири Фқди ъсонӣ .

روی ابو هریرة: قال قال رسول اللَّه (ص) من اطاعنی فقد اطاع اللَّه و من اطاع الامیر فقد اطاعنی، و من عصانی فقد عصی اللَّه و من عصی الامیر فقد عصانی.