Қавлаи таъолӣ : қади хулати ман қблкми сунани ин ифтитоҳӣ дигараст зикри қиссаи вақъаи аҳадро , ва таъзиятаст дилҳои муъминонро . Мегуяд : пеш аз шумо дар ҷаҳони суннатҳо буд , яъне : сунани алأёми фии тдоўлҳо , одатҳо ва хуйҳои рӯзгор дар ҳоли гардӣу рўзгрдии миёни ҷаҳонён , бнику бад , гоҳи шодӣу гоҳи андӯҳ , гоҳи роҳату гоҳи меҳнат , гоҳи осонӣу гоҳи шиддат . Ва агар хоҳии азоФти суннат ба аллоҳи барӣ , яъне сунани аллоҳи фии халқа . Мегуяд : пеш аз шумо буд дар ҷаҳони суннатҳо ва ниҳодҳои аллоҳ дар кор рондани миёни ҷаҳонён , гоҳ озмудани аҳли ҳақи бдўлти аҳли ботил ,у давлати бозгрдонидн аз аҳли ботил бо аҳли ҳақ ,у охири бъоқбти пирӯзии аҳли ҳақ бар аҳли ботил .

قوله تعالی: قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِکُمْ سُنَنٌ این افتتاحی دیگر است ذکر قصّه وقعه احد را، و تعزیت است دلهای مؤمنان را. میگوید: پیش از شما در جهان سنّتها بود، یعنی: سنن الأیّام فی تداولها، عادتها و خویهای روزگار در حال گردی و روزگردی میان جهانیان، بنیک و بد، گاه شادی و گاه اندوه، گاه راحت و گاه محنت، گاه آسانی و گاه شدّت. و اگر خواهی اضافت سنّت به اللَّه بری، یعنی سنن اللَّه فی خلقه. میگوید: پیش از شما بود در جهان سنّتها و نهادهای اللَّه در کار راندن میان جهانیان، گاه آزمودن اهل حق بدولت اهل باطل، و دولت بازگردانیدن از اهل باطل با اهل حق، و آخر بعاقبت پیروزی اهل حق بر اهل باطل.

Фсирўои фӣ алأрз бирӯяд дар замин ва дар саранҷоми кор бегонагон нигаред ки эшонро чун замони додем ва фурӯ гузоштем ! ва он гуҳи бъоқбт чун киштему биФкндим !у аҳли ҳақро нусрати додем . Шикастагони рӯзи аҳадро мегуяд ки : бо шмоҳмон кунем , кофаронро фурӯ гузорем то замон эшон бирасад . Он гуҳи бъоқбти эшонро ҳалок кунему Мустафо ( с )у муъминонро нусрати диҳем .

فَسِیرُوا فِی الْأَرْضِ بروید در زمین و در سرانجام کار بیگانگان نگرید که ایشان را چون زمان دادیم و فرو گذاشتیم! و آن گه بعاقبت چون کشتیم و بیفکندیم! و اهل حق را نصرت دادیم. شکستگان روز احد را میگوید که: با شماهمان کنیم، کافران را فرو گذاریم تا زمان ایشان برسد. آن گه بعاقبت ایشان را هلاک کنیم و مصطفی (ص) و مؤمنان را نصرت دهیم.

Ҳозои баён ллнос мегуяд : ин қисса ки рафт ва ин шарҳ ки додеми дарин ояти ибрат намӯданӣаст мардумонроу таъзият кардан , ва дилҳоро ором додан , ва аз авоқиби нишон додан . Ва агар хоҳӣ « ҳозо » ишорат ба қуръон наҳй . Ва муттақеон дар охири ояти муттақеони уммати Муҳамад ( с )анд алӣ алхусус . Яъне ки ин қуръони эшонро равшаноӣасту роҳи нмўнӣ , баёни ман алъмоиаҳ ,у ҳудои ман алзлолаҳ ,у мавъизаи ман алҷҳолаҳи ломаҳи Муҳамади хосса .

هذا بَیانٌ لِلنَّاسِ میگوید: این قصّه که رفت و این شرح که دادیم درین آیت عبرت نمودنی است مردمان را و تعزیت کردن، و دلها را آرام دادن، و از عواقب نشان دادن. و اگر خواهی «هذا» اشارت به قرآن نهی. و متّقیان در آخر آیت متّقیان امت محمد (ص) اند علی الخصوص. یعنی که این قرآن ایشان را روشنایی است و راه نمونی، بیان من العمایة، و هدی من الضّلالة، و موعظة من الجهالة لامّة محمّد خاصّة.

Ва лои тҳнўои фарои мақотилони рӯз аҳад мегуяд : пушти мдҳид ва аз дасти фурӯи миФтид ва аз ончӣ бар шумо рафт аз ҳазимату мусӣбати андўҳгни мбид . Он рӯзи ҳафтод мард аз ансор кушта шуданд ва панҷ мард аз муҳоҷирин . Яке Ҳамзаи бен абди алмтлб , дувуми мсъби бен ъмири соҳиби рояти расӯли худо ( с ) , сеюм абди аллоҳи бен ҷҳши ибни аммаи расӯли аллоҳ , чаҳоруми Усмони бен шмос , панҷуми саъди мавлои Утба . Ва ҳафтод марди дигарро маҷрӯҳ карданд , азишон яке алии бен абии толиб ( ъ ) буд . Бар ваии шаст ваанд ҷароҳат буд .

وَ لا تَهِنُوا فرا مقاتلان روز احد میگوید: پشت مدهید و از دست فرو میفتید و از آنچه بر شما رفت از هزیمت و مصیبت اندوهگن مبید. آن روز هفتاد مرد از انصار کشته شدند و پنج مرد از مهاجرین. یکی حمزة بن عبد المطلب، دوم مصعب بن عمیر صاحب رایت رسول خدا (ص)، سوم عبد اللَّه بن جحش ابن عمّة رسول اللَّه، چهارم عثمان بن شماس، پنجم سعد مولی عتبه. و هفتاد مرد دیگر را مجروح کردند، ازیشان یکی علی بن ابی طالب (ع) بود. بر وی شصت و اند جراحت بود.

Фҷъли расӯли аллоҳи имсҳҳоу ҳаии тлтӣми бозни аллоҳи кأни лами ткн . Ва қтодаҳи бен нӯъмонро зарбатӣ бар чашм омад , чашмаш аз чшмхонаҳ берун афтод расӯли худо ( с ) он дида бар ҷои хеши ниҳод , Фъодти коҳсни мо кант .

فجعل رسول اللَّه یمسحها و هی تلتئم باذن اللَّه کأن لم تکن. و قتادة بن نعمان را ضربتی بر چشم آمد، چشمش از چشمخانه بیرون افتاد رسول خدا (ص) آن دیده بر جای خویش نهاد، فعادت کاحسن ما کانت.

Раби Алъоламин бар сиблати таслият ва таъзият мегуяд : андўҳгни мбиди бойени қатлу ҷарҳ ки бар шумо рафт ,у أнтми алأълўн ки бохри саранҷом шумо доред , ва шумо бартари оӣид ,у пирӯзӣ шумо байнед . Ибн аббос гуфт : чун ҳазимат бар мусулмонон афтод , асҳоби расӯл ( с ) бшъбӣ гурехтанд , холиди бен валид бо лашкари мушрикони хост ки бар болой эшон уфтад то бар эшон ғлбт кунад , Мустафо ( с ) дуо кард : бори худоёи ӣнон бар мо мусаллат макун ва бар моёрии эшон мада , моро ҷузи ту паноҳ нест , ва бе ту моро қӯт ва дошт нест . Бори худоё ! дарин шаҳри ҳамин гуруҳанд ки туро ба ягонагӣ гувоҳӣ медиҳанду турои мипрстнд , эшонро бадасти душмани мада . Пас раби Алъоламин дъоءи вай иҷобат кард ва ин оят фурӯ фиристод :у лои тҳнўоу лои тҳзнўоу أнтми алأълўни заъифу бад дил машавед ва аз ҷанги душмани бози пас мншинид , ва худро оҷиз вор Маяфканед . Пас нафарии мусулмонони тирандозони пеш аз мушрикон бо кӯҳи афтоданд бар болоءи кофарон то баришон ғалаба карданд . Инаст ки раб Алъоламин гуфт :у أнтми алأълўни إни кантами муъминин яъне : ази кантами муъминин .

ربّ العالمین بر سبیل تسلیت و تعزیت میگوید: اندوهگن مبید باین قتل و جرح که بر شما رفت، وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ که بآخر سرانجام شما دارید، و شما برتر آئید، و پیروزی شما بینید. ابن عباس گفت: چون هزیمت بر مسلمانان افتاد، اصحاب رسول (ص) بشعبی گریختند، خالد بن ولید با لشکر مشرکان خواست که بر بالای ایشان افتد تا بر ایشان غلبت کند، مصطفی (ص) دعا کرد: بار خدایا اینان بر ما مسلط مکن و بر مایاری ایشان مده، ما را جز تو پناه نیست، و بی تو ما را قوّت و داشت نیست. بار خدایا! درین شهر همین گروه‌اند که ترا به یگانگی گواهی میدهند و ترا میپرستند، ایشان را بدست دشمن مده. پس ربّ العالمین دعاء وی اجابت کرد و این آیت فرو فرستاد: وَ لا تَهِنُوا وَ لا تَحْزَنُوا وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ ضعیف و بد دل مشوید و از جنگ دشمن باز پس منشینید، و خود را عاجز وار میفکنید. پس نفری مسلمانان تیراندازان پیش از مشرکان با کوه افتادند بر بالاء کافران تا بریشان غلبه کردند. این است که ربّ العالمین گفت: وَ أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ یعنی: اذ کنتم مؤمنین.

Қавла : إни имсскми қрҳи қроءти Ҳамзау алӣу бӯи бикри бзм қофаст .

قوله: إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ قراءت حمزه و علی و بو بکر بضمّ قاف است.

Ва қрҳу қрҳи ду луғатаст чун заъфу заъф , шаҳду шаҳд Фроء гуфт : чун бФтҳи гӯйии айн ҷароҳатаст ва чун бзми гӯйии أи лам ҷароҳатаст . Ва гуфтаанд : бзм исмаст ,у бФтҳи масдар . Ва маънии қрҳ дар асл хулӯсаст , ва манеҳ алқриҳаҳи холиси алтбиъаҳ . Ва моءи қроҳ : холиси ман алкдр ,у алқроҳи ман алأрз : холиси алтин ,у раҷули қрҳон : азои лами исбаҳи ҷдрӣу лои ҳасба . Пас ҷароҳатро бидон қрҳ гӯйанд , лхлўси алأлми илои нафаси соҳибҳо .

و قرح و قرح دو لغت است چون ضعف و ضعف، شهد و شهد فراء گفت: چون بفتح گویی عین جراحت است و چون بضمّ گویی أ لم جراحت است. و گفته‌اند: بضمّ اسم است، و بفتح مصدر. و معنی قرح در اصل خلوص است، و منه القریحة خالص الطّبیعة. و ماء قراح: خالص من الکدر، و القراح من الأرض: خالص الطّین، و رجل قرحان: اذا لم یصبه جدریّ و لا حصبة. پس جراحت را بدان قرح گویند، لخلوص الألم الی نفس صاحبها.

إни имсскми қрҳи ин бози таъзиятӣ дигараст муъминонро дар вақъаи аҳад .

إِنْ یَمْسَسْکُمْ قَرْحٌ این باز تعزیتی دیگر است مؤمنان را در وقعه احد.

Мегуяд : агар бшмо ҷароҳатҳо расед рӯзи аҳад , куффори Қурайшро рӯзи бадар мисли он расед . Агар имсол дар аҳад аз шумо қавмӣ кушта шуданд , порсол азишон ҳам дар бадари қавмӣ кушта шуданд . Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : إни ткўнўои тأлмўни Фإнҳми иأлмўни комаи тأлмўн . Ва ҷой дигар гуфт أу лмои أсобткми мсибаҳи қади أсбтми мслиҳо . Ин бонст ки раби Алъоламин рӯзгори мигрдонди миёни мардум бар дувал : як рӯзи давлати онро ва як рӯзи инро .

میگوید: اگر بشما جراحتها رسید روز احد، کفّار قریش را روز بدر مثل آن رسید. اگر امسال در احد از شما قومی کشته شدند، پارسال ازیشان هم در بدر قومی کشته شدند. همانست که جای دیگر گفت: إِنْ تَکُونُوا تَأْلَمُونَ فَإِنَّهُمْ یَأْلَمُونَ کَما تَأْلَمُونَ. و جای دیگر گفت أَ وَ لَمَّا أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْها. این بآنست که ربّ العالمین روزگار میگرداند میان مردم بر دول: یک روز دولت آن را و یک روز این را.

Фзлки қавлаи ъзу ҷл :у тлки алأёми ндоўлҳои байни аннос . Ибн аббос гуфт : рӯзи аҳад , абӯи Сафён бар сар кӯҳ шуд , соъатии боистод ва он гуҳ гуфт : ин ибни кбшаҳ ?

فذلک قوله عزّ و جلّ: وَ تِلْکَ الْأَیَّامُ نُداوِلُها بَیْنَ النَّاسِ. ابن عباس گفت: روز احد، ابو سفیان بر سر کوه شد، ساعتی بایستاد و آن گه گفت: این ابن کبشة؟

Ин ибни абии қҳоФаҳ ? ин ибни улхитоб ? умр ҷавоб дод ва гуфт : ҳозои расӯли аллоҳ , ҳозои абӯи бикр , ваҳо أнои зои умр . Абӯ Сафён гуфт : « явми биўму ани алоёми дувалу алҳрби сҷол » умр гуфт : лои сўоء , қтлонои фии алҷнаҳу қтло кам фии алнор .

این ابن ابی قحافه؟ این ابن الخطاب؟ عمر جواب داد و گفت: هذا رسول اللَّه، هذا ابو بکر، و ها أنا ذا عمر. ابو سفیان گفت: «یوم بیوم و انّ الایّام دول و الحرب سجال» عمر گفت: لا سواء، قتلانا فی الجنّة و قتلا کم فی النّار.

Ва лиълми аллоҳи аллазӣнаи омнўои илми ӣнҷои бмънӣ дидораст , лиълм эй лирӣ .

وَ لِیَعْلَمَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا علم اینجا بمعنی دیدار است، لیعلم ای لیری.

Қтибӣ гуфт : худоиро ду илмаст : яке пеш аз кор ,у дайгарии пас аз кор . Донад ки чаҳ хоҳад буд пеш аз буд он хабар , ва донад ки чаҳ буд пас буд он хабар . Ва гуфт ки : ин илми дувуми маънии он дидораст , ва он дар қуръон ҷойҳоаст . Ва араб аз руяти бълм ва аз илми брؤит кноит кунанд , чунон ки гуфт ъзу ъло : أи ламтар إлии алмлإу أи ламтар إлии аллазӣнаи хрҷўоу амсол ин фаровонаст .

قتیبی گفت: خدای را دو علم است: یکی پیش از کار، و دیگری پس از کار. داند که چه خواهد بود پیش از بود آن خبر، و داند که چه بود پس بود آن خبر. و گفت که: این علم دوم معنی آن دیدار است، و آن در قرآن جایها است. و عرب از رؤیت بعلم و از علم برؤیت کنایت کنند، چنان که گفت عزّ و علا: أَ لَمْ تَرَ إِلَی الْمَلَإِ و أَ لَمْ تَرَ إِلَی الَّذِینَ خَرَجُوا و امثال این فراوانست.

Ва итхзи мнкм шуҳадоъ мегуяд : то аз шумо гувоҳон гирад хештанро , ва шумо якдигарро , то гувоҳ шавед бар он кас ки ҷон базл кард аз баҳри худоӣ ва он кас ки ҷони худ базл кард дар хилофи худоӣ . Ва гуфтаанд : шуҳадоъи ӣнҷои шҳидоннд , « смўои бзлки лأнҳми ъоинўои сўобҳму шҳдўои фии мконҳм , » ва ин бон гуфт ки мусулмонон мегуфтанд : агар моро рӯзӣ буд чун рӯзи бадар дар он рӯз бо кофарон қаттол кунем , ва аз худои шаҳодати хоҳем . Раб Алъоламин гуфт : рӯзи аҳад ки кофаронро давлати додем на аз дӯстии эшон буду аллоҳи лои иҳби алзолмин эй алкоФрин , локин аз баҳри он буд ки мусулмонон шаҳодат мехостанд , ва низ худои хост ки муъминонро бони ранҷҳоу мусӣбатҳо ки он рӯз боишон расед , ва сабр карданд , эшонро аз гуноҳон пок гирданду софӣу ҳунарӣу қӯту шавкати кофаронро ночиз ва нопидо кунаду табоҳ , инаст ки раб Алъоламин гуфт :у лимҳси аллоҳи аллазӣнаи омнўоу имҳқи алкоФрини алтмҳиси алтнқиаҳу алтхлис ,у алмҳқи алнқсу алҳлок .

وَ یَتَّخِذَ مِنْکُمْ شُهَداءَ میگوید: تا از شما گواهان گیرد خویشتن را، و شما یکدیگر را، تا گواه شوید بر آن کس که جان بذل کرد از بهر خدای و آن کس که جان خود بذل کرد در خلاف خدای. و گفته‌اند: شهداء اینجا شهیدانند، «سمّوا بذلک لأنّهم عاینوا ثوابهم و شهدوا فی مکانهم،» و این بآن گفت که مسلمانان میگفتند: اگر ما را روزی بود چون روز بدر در آن روز با کافران قتال کنیم، و از خدا شهادت خواهیم. ربّ العالمین گفت: روز احد که کافران را دولت دادیم نه از دوستی ایشان بود وَ اللَّهُ لا یُحِبُّ الظَّالِمِینَ ای الکافرین، لکن از بهر آن بود که مسلمانان شهادت میخواستند، و نیز خدای خواست که مؤمنان را بآن رنجها و مصیبت‌ها که آن روز بایشان رسید، و صبر کردند، ایشان را از گناهان پاک گرداند و صافی و هنری‌و قوّت و شوکت کافران را ناچیز و ناپیدا کند و تباه، این است که ربّ العالمین گفت: وَ لِیُمَحِّصَ اللَّهُ الَّذِینَ آمَنُوا وَ یَمْحَقَ الْکافِرِینَ التّمحیص التّنقیة و التّخلیص، و المحق النّقص و الهلاک.

أми ҳсбтми أни тдхлўои алҷнаҳи ин «ам » дар қуръон ҷойҳоаст , ва дар мавзе истифҳомаст . Яъне أи ҳсбтм ? . Ва гуфтаанд ки : дар мавзе « бал »аст . Ва « лмои иълм » бмънии лам иълмаст . Ва лмои бмънии лам дар қуръон фаровонаст . Ва илми дарин ояти баҳри ду ҷойгаҳи бмънӣ руятаст . Ва ин насб ки дар ва иълмаст , насби алӣ алсрФаст . Раби Алъоламин дарин оят баён кард ки муъминон дар роҳи худои мқосоти балои кашанд , ва ранҷҳо эҳтимол кунанд . Ва ин бҷўоби он мунофиқон омад ки рӯзи аҳади фаро муъминон гуфтанд : « лами тқтлўни анФскму тҳлкўни амўолкми ?фони мҳмдои лу кон набиё лами ислти алайҳи алқтли Фқоли алмؤмнўн : балӣ ! ман қатли мнои дахли алҷнаҳ . Фқоли алмноФқўни лами тмнўни анФскми алботл , Фأнзли аллоҳи ъзу ҷл : أми ҳсбтми أни тдхлўои алҷнаҳи алоиаҳ .

أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ این «ام» در قرآن جایها است، و در موضع استفهام است. یعنی أ حسبتم؟. و گفته‌اند که: در موضع «بل» است. و «لَمَّا یَعْلَمِ» بمعنی لم یعلم است. و لمّا بمعنی لم در قرآن فراوان است. و علم درین آیت بهر دو جایگه بمعنی رؤیت است. و این نصب که در وَ یَعْلَمَ است، نصب علی الصّرف است. ربّ العالمین درین آیت بیان کرد که مؤمنان در راه خدا مقاسات بلا کشند، و رنجها احتمال کنند. و این بجواب آن منافقان آمد که روز احد فرا مؤمنان گفتند: «لم تقتلون انفسکم و تهلکون اموالکم فانّ محمّدا لو کان نبیّا لم یسلّط علیه القتل فقال المؤمنون: بلی! من قتل منّا دخل الجنّة. فقال المنافقون لم تمنّون انفسکم الباطل، فأنزل اللَّه عزّ و جلّ: أَمْ حَسِبْتُمْ أَنْ تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ الآیة.

Ва лақади кантами тмнўни аламути ман қабл أни тлқўаҳи саёқи ин ояти итоби мؤмнонст . Мегуяд : аз порсолу азгаҳ ки шарафи шаҳидон бадар шунидед ҳамаи рӯзи шаҳодати борзўи михўостиду мигФтид бо пайғамбар ки : агар моро вақъае чун вақъаи бадар буд , бинӣ ки мо чун ҷанг кунем то дар роҳи ҳақ шаҳид шавем ? ! « Фқди рأитмўаҳ » инак рӯз аҳад бидидед , ончии михўостид .

وَ لَقَدْ کُنْتُمْ تَمَنَّوْنَ الْمَوْتَ مِنْ قَبْلِ أَنْ تَلْقَوْهُ سیاق این آیت عتاب مؤمنانست. میگوید: از پارسال و ازگه که شرف شهیدان بدر شنیدید همه روز شهادت بآرزو میخواستید و میگفتید با پیغمبر که: اگر ما را وقعه‌ای چون وقعه بدر بود، بینی که ما چون جنگ کنیم تا در راه حق شهید شویم؟! «فَقَدْ رَأَیْتُمُوهُ» اینک روز احد بدیدید، آنچه میخواستید.

Ва أнтми тнзрўн ва бичишам сар дар Муҳамад ( с ) нагиристед , ва дар он қатлу қаттол ки онҷо рафт , ва бо ин ҳамаи бҳзимти шадид , ва рӯй аз душман бар гардонидед . Акнӯн ҳукми мусулмонон дар қаттол куффор онаст ки : чун дар саф қаттол боистанд рӯй аз душмани бнгрдоннд ва бҳзимт нашаванду шикастагӣ бар мусулмонон наёранд ки ин ҳаромаст ва аз ҷумлаи кабоир , мо дом ки лашкари куффори ду бори чандон ки лашкари мусулмонон , беш набошанд .

وَ أَنْتُمْ تَنْظُرُونَ و بچشم سر در محمد (ص) نگریستید، و در آن قتل و قتال که آنجا رفت، و با این همه بهزیمت شدید، و روی از دشمن بر گردانیدید. اکنون حکم مسلمانان در قتال کفّار آنست که: چون در صف قتال بایستند روی از دشمن بنگردانند و بهزیمت نشوند و شکستگی بر مسلمانان نیارند که این حرام است و از جمله کبائر، ما دام که لشکر کفّار دو بار چندان که لشکر مسلمانان، بیش نباشند.

Ибни аббоси азин ҷо гуфт : « ман фари ман аснини Фқди фар , ва ман фари ман салосаи лами иФр .

ابن عباس ازین جا گفت: «من فرّ من اثنین فقد فرّ، و من فرّ من ثلاثة لم یفرّ.

Ва ҳўи алмшори илайҳи бқўлаҳи таъолӣ : إзои лқитми Фӣаҳи Фосбтўо . Пас агар адади душмани ду бори чандон ки адади мусулмонон , беш буд , гурехтану қаттол бгзоштн равост ва эшон дар он маъзӯр , лқўлаҳи таъолӣ :у лои тлқўои бأидикми إлии алтҳлкаҳ .

و هو المشار الیه بقوله تعالی: إِذا لَقِیتُمْ فِئَةً فَاثْبُتُوا. پس اگر عدد دشمن دو بار چندان که عدد مسلمانان، بیش بود، گریختن و قتال بگذاشتن رواست و ایشان در آن معذور، لقوله تعالی: وَ لا تُلْقُوا بِأَیْدِیکُمْ إِلَی التَّهْلُکَةِ.