Қавлаи таъолӣ : ва мо Муҳамади إлои расӯл . Алоиаҳ . . . Муфассирон гуфтанд : сабаби нузули ин ояти он буд ки Мустафо ( с ) он рӯз ки бғзоءи аҳад берун шуд чун бмқом расед бшъбӣ аз шуъабҳои аҳад фурӯ омад , ва панҷоҳ марди тирандоз аз лашкари худ баргузед ,у абди аллоҳи бен ҷбири Ансории бародари хуоти ҷбир бар сари эшон амир кард , ва эшонро бпоёни кӯҳ бар гузаргоҳи душмани бдошт , ва гуфт : агар байнед ки моро нусратаст ё ҳазимат , ҳар чун ки бошад , шумо аз ӣнҷои ?марвид ва бармагардед мабодо ки баргардед ва он гуҳи душман аз пас дар ояд ва моро дарёбад . Пас лашкари Қурайш дар расед . Холиди бен валид бар майманаи эшон ,у ъкрмаҳи бен абии ҷаҳл бар майсараи эшону занони Қурайш низ бо эшон беруни омада , даф мезаданд ва шеър мегуфтанд , чунон ки одати эшон буд . Мустафо ( с )у ёрони ҳамлаи бурданд ,у кофаронро ҳазимат карданд ,у қавмиро бикуштанд . Аз эшон яке абии бен халафи ҷмҳӣ буд , вақте расӯли худо ( с )ро гуфта буд маро моддӣонеаст вайро алаф медаҳум ва некӯ медорам то бар пушти он турои кашам . Расӯли худо ҷавоб дод ки ман турои кашами аншоءи аллоҳ . Пас рӯзи аҳад , абии бен халафи наздики расӯл ( с ) даромаду қасд вай мекард , расӯли худо ( с ) бгзошт то наздик даромад , ҳарбае ситад аз ҳориси бен алсмаҳ ва бар гардан вай зад аз асби биФтод . Чунон ки гов бонг мекард ва мегуфт : « қтлнии Муҳамад . »

قوله تعالی: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ. الآیة... مفسّران گفتند: سبب نزول این آیت آن بود که مصطفی (ص) آن روز که بغزاء احد بیرون شد چون بمقام رسید بشعبی از شعبهای احد فرو آمد، و پنجاه مرد تیرانداز از لشکر خود برگزید، و عبد اللَّه بن جبیر انصاری برادر خوات جبیر بر سر ایشان امیر کرد، و ایشان را بپایان کوه بر گذرگاه دشمن بداشت، و گفت: اگر بینید که ما را نصرت است یا هزیمت، هر چون که باشد، شما از اینجا مروید و برمگردید مبادا که برگردید و آن گه دشمن از پس در آید و ما را دریابد. پس لشکر قریش در رسید. خالد بن ولید بر میمنه ایشان، و عکرمة بن ابی جهل بر میسره ایشان و زنان قریش نیز با ایشان بیرون آمده، دف میزدند و شعر میگفتند، چنان که عادت ایشان بود. مصطفی (ص) و یاران حمله بردند، و کافران را هزیمت کردند، و قومی را بکشتند. از ایشان یکی ابی بن خلف جمحی بود، وقتی رسول خدا (ص) را گفته بود مرا مادیانی است وی را علف میدهم و نیکو میدارم تا بر پشت آن ترا کشم. رسول خدا جواب داد که من ترا کشم انشاء اللَّه. پس روز احد، ابی بن خلف نزدیک رسول (ص) درآمد و قصد وی میکرد، رسول خدا (ص) بگذاشت تا نزدیک درآمد، حربه‌ای ستد از حارث بن الصمة و بر گردن وی زد از اسب بیفتاد. چنان که گاو بانگ میکرد و میگفت: «قتلنی محمد.»

Қавми ваии вайро бар гирифтанд , гуфтанд : матарс , бокӣ нест ,у зарбат кушанда нест .

قوم وی وی را بر گرفتند، گفتند: مترس، باکی نیست، و ضربت کشنده نیست.

Ҷавоб дод ки : чаҳ ҷой инаст , агар Муҳамади хиў бар ман афгандӣ маро бикуштӣ , ки аз вай шунидам ки ман туро бикашам . Дигари рӯзи он бадбахт аз он захм бамурд . Ва ҳисони бен собит дар вай мегуяд :

جواب داد که: چه جای اینست، اگر محمد خیو بر من افگندی مرا بکشتی، که از وی شنیدم که من ترا بکشم. دیگر روز آن بدبخت از آن زخم بمرد. و حسان بن ثابت در وی میگوید:

Пас чун кофарон бҳзимт шуданду мусулмонон дар ғанимат дар афтоданд . Он қавм ки расӯл ( с ) эшонро бар маркази бдоштаҳ буд чун ҳазимати куффори диданд ,у мусулмонони бғнимт дар афтода , эшон бхлоФи афтоданд . Қавмӣ гуфтанд : фармони расӯл ( с )ро хилоф накунем ,у васияти ваии дасти бндорим , ва аз ҷой наравем . Қавмӣ гуфтанд : чаҳ ҷой дирангаст ! кофарони ҳамаи бҳзимти рафтанд ,у мусулмонони онкӣ ғорат мекунанду ғанимати мигирнд . Пас бештарини эшон фармони расӯли худо ( с )ро хилоф карданд ,у маркази бгзоштнд ,у бғнимт гирифтан машғӯл шуданд . Холиди бен валиду ъкрмаҳи бен абии ҷаҳл ки солори лашкар Қурайш буданд , диданд ки мусулмонони бғнимт машғӯл шуданд . Аз он ҷойгаҳ ки қавм бархеста буданд тохтан карданд бар мусулмонон , ва эшонро бишикастанд , ва бҳзимт карданд . Дар миёнаи абди аллоҳи бен қимиаҳи ҳорисии захмӣ бар чеҳраи азизи расӯли худо ( с ) кард .

پس چون کافران بهزیمت شدند و مسلمانان در غنیمت در افتادند. آن قوم که رسول (ص) ایشان را بر مرکز بداشته بود چون هزیمت کفّار دیدند، و مسلمانان بغنیمت در افتاده، ایشان بخلاف افتادند. قومی گفتند: فرمان رسول (ص) را خلاف نکنیم، و وصیت وی دست بنداریم، و از جای نرویم. قومی گفتند: چه جای درنگ است! کافران همه بهزیمت رفتند، و مسلمانان آنکه غارت میکنند و غنیمت میگیرند. پس بیشترین ایشان فرمان رسول خدا (ص) را خلاف کردند، و مرکز بگذاشتند، و بغنیمت گرفتن مشغول شدند. خالد بن ولید و عکرمة بن ابی جهل که سالار لشکر قریش بودند، دیدند که مسلمانان بغنیمت مشغول شدند. از آن جایگه که قوم برخاسته بودند تاختن کردند بر مسلمانان، و ایشان را بشکستند، و بهزیمت کردند. در میانه عبد اللَّه بن قیمیة حارثی زخمی بر چهره عزیز رسول خدا (ص) کرد.

Чунон ки маҷрӯҳ шуд ,у ёронро аз вай пароканда кард . Пас дигари бораи қасди расӯл ( с ) кард . Мсъби бен ъмир фароз омад то дафъ кунад , бадасти ҳорисӣ кушта шуд . Ҳорисии бозгашт ва мегуфт : « ании қатлати мҳмдо » . Ва овоздиҳандае аз миёни лашкар овоз дод : « алои ани мҳмдои қади қатл » . Гӯйанд : он овоздиҳанда Иблис буд лаънаи аллоҳ . Пас Мустафо ( с ) бо гӯша Эй шуд ва мегуфт : « илои ибоди аллоҳ ! илои ибоди аллоҳ ! » .

چنان که مجروح شد، و یاران را از وی پراکنده کرد. پس دیگر باره قصد رسول (ص) کرد. مصعب بن عمیر فراز آمد تا دفع کند، بدست حارثی کشته شد. حارثی بازگشت و میگفت: «انّی قتلت محمدا». و آوازدهنده‌ای از میان لشکر آواز داد: «الا انّ محمدا قد قتل». گویند: آن آواز دهنده ابلیس بود لعنة اللَّه. پس مصطفی (ص) با گوشه‌ای شد و میگفت: «الیّ عباد اللَّه! الیّ عباد اللَّه!».

То сӣ мард бо ваии афтоданд , ва ӯро пос медоштанд ,у душманонро дафъ мекарданд . Қавмӣ аз мусулмононро занн афтод ки расӯл ( с )ро киштанд , мегуфтанд : « лӣати лнои расӯли илои абди аллоҳи бен абии Фиأхзи лнои أмонони ман абии Сафён »

تا سی مرد با وی افتادند، و او را پاس میداشتند، و دشمنان را دفع میکردند. قومی از مسلمانان را ظن افتاد که رسول (ص) را کشتند، میگفتند: «لیت لنا رسول الی عبد اللَّه بن ابی فیأخذ لنا أمانان من ابی سفیان»

Баъзе мунофиқон гуфтанд : агар Муҳамад ( с ) кушта шуд бад-ӣни аввал ки доштед боз шавед . Инси бен наср ъам инси бен молик гуфт : ё қавм агар Муҳамад ( с ) кушта шуд худои Муҳамад ( с ) зинда пояндааст . Шуморо чаҳ зиндагӣ буд ва чаҳ роҳати баъд аз расӯли худо ? акнӯн бёӣид то шамшер занем ва ҷанг кунем ҳам бар он дайн ки расӯл ( с ) ҷанг кард , ва бимирем ҳам бар онкӣ вай бамурд . Он гуҳ гуфт : « аллоҳами ании أътзри алики ммои иқўли ҳؤлоءи алмслмўну абрأи алики ммои ҷоء ба ҳؤлоءи алмноФқўн » . Пас рӯй бдшмни ниҳод ва ҷанг кард то кушта шуд . Пас расӯли худо ( с ) сӯй сахра шуд ,у мардумро бар худ хонд . Аввал касе ки расӯл ( с )ро вошнохти каъби бен молик буд . Гуфто : ду чашми наргисин вайро бишнохтам ки зер мғФр меафрӯхтанд .

بعضی منافقان گفتند: اگر محمد (ص) کشته شد بدین اوّل که داشتید باز شوید. انس بن نصر عمّ انس بن مالک گفت: یا قوم اگر محمد (ص) کشته شد خدای محمد (ص) زنده پاینده است. شما را چه زندگی بود و چه راحت بعد از رسول خدا؟ اکنون بیائید تا شمشیر زنیم و جنگ کنیم هم بر آن دین که رسول (ص) جنگ کرد، و بمیریم هم بر آنکه وی بمرد. آن گه گفت: «اللّهمّ انّی أعتذر الیک ممّا یقول هؤلاء المسلمون و ابرأ الیک ممّا جاء به هؤلاء المنافقون». پس روی بدشمن نهاد و جنگ کرد تا کشته شد. پس رسول خدا (ص) سوی صخره شد، و مردم را بر خود خواند. اوّل کسی که رسول (ص) را واشناخت کعب بن مالک بود. گفتا: دو چشم نرگسین وی را بشناختم که زیر مغفر می‌افروختند.

Боўоз баланд гуфт : « ё мъшри алмуслимӣни абшрўои ҳозои расӯли аллоҳ ( с ) » расӯл ( с ) бо вай гуфт : хомӯш бош . Пас тоӣФаҳ эй ёрон бо вай пайвастанд . Ва расӯл ( с ) эшонро маломат кард ки чаро бигурехтед ва пушт бидодед ? эшон гуфтанд : ё расӯли аллоҳи падару модари моро фидои ту бодо , он бегонагони овозаи қатли ту дар миён лашкар афканданд , дилҳои мо шӯридау куштаи гашт , бтрсидим ва аз он биму тарси брмидим ва бигурехтем . Пас раби Алъоламин бшأни эшону баёни ин қисса ки гуфтем , ин оят фиристод : ва мо Муҳамади إлои расӯли Муҳамаду Аҳмади ду номанд Мустафоро салавоти аллоҳи алайҳ , маънии он сутӯда ва сутуданӣ . Ва Муҳамад дар ситоиши балиғ тараст ки аз тҳмидаст . Бноءи маболиғат аз ҳамди тамомтару ҷомеътар . Яъне ҳўи алмстғрқи лҷмиъи алмҳомд . Ва ҳар чаҳ асбоб ситоишасту хисоли ороиш дар ваии мавҷӯд , ва ӯ бони мавсуф . Раби Алъоламин гиромӣ кард Мустафо ( с )ро бойени ду ном ки ҳар ду аз номи хеши шикофта ,у фии маъноаи أншди алшоъри ҳисони бен собит ( рз ) :

بآواز بلند گفت: «یا معشر المسلمین ابشروا هذا رسول اللَّه (ص)» رسول (ص) با وی گفت: خاموش باش. پس طائفه‌ای یاران با وی پیوستند. و رسول (ص) ایشان را ملامت کرد که چرا بگریختید و پشت بدادید؟ ایشان گفتند: یا رسول اللَّه پدر و مادر ما را فدای تو بادا، آن بیگانگان آوازه قتل تو در میان لشکر افکندند، دلهای ما شوریده و کشته گشت، بترسیدیم و از آن بیم و ترس برمیدیم و بگریختیم. پس ربّ العالمین بشأن ایشان و بیان این قصه که گفتیم، این آیت فرستاد: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ محمد و احمد دو نام‌اند مصطفی را صلوات اللَّه علیه، معنی آن ستوده و ستودنی. و محمد در ستایش بلیغ‌تر است که از تحمید است. بناء مبالغت از حمد تمامتر و جامع‌تر. یعنی هو المستغرق لجمیع المحامد. و هر چه اسباب ستایش است و خصال آرایش در وی موجود، و او بآن موصوف. ربّ العالمین گرامی کرد مصطفی (ص) را باین دو نام که هر دو از نام خویش شکافته، و فی معناه أنشد الشّاعر حسان بن ثابت (رض):

Фҳўи слии аллоҳи алайҳу силами Муҳамаду умматаи алҳмодўн ,у лўоءаҳи алҳмд ,у мақомаи алмҳмўд .

فهو صلّی اللَّه علیه و سلّم محمّد و امّته الحمّادون، و لواءه الحمد، و مقامه المحمود.

Қоли ибни аббос : исма ( с ) фии алтўроаҳи Аҳмади алзҳўки алқтол . Иркби албъир ,у илбси алшмлаҳ ,у иҷтзии болксраҳ , сайфаи алии ъотқаҳ .

قال ابن عباس: اسمه (ص) فی التّوراة احمد الضّحوک القتّال. یرکب البعیر، و یلبس الشملة، و یجتزی بالکسرة، سیفه علی عاتقه.

Ва қол ( с ) : « ани лии асмоء , анои Муҳамаду Аҳмад ,у анои алмоҳии алзии имҳӣ беалкФр ,у أнои алҳошри алзии иҳшри анноси алии қадамӣ ,у أнои алъоқби алзии лои набии баъдӣ » .

و قال (ص): «انّ لی اسماء، انا محمد و احمد، و انا الماحی الّذی یمحی بی الکفر، و أنا الحاشر الّذی یحشر النّاس علی قدمیّ، و أنا العاقب الّذی لا نبیّ بعدی».

Ва қавла : «у иҳшри анноси алии қадамӣ »

و قوله: «و یحشر النّاس علی قدمیّ»

Маъноа : анаи иқдмҳм ва ҳам халафаи ?фонаи аввали ман иншқи анҳу алқбр , сами анноси итбъўнаҳ .

معناه: انّه یقدّمهم و هم خلفه فانّه اوّل من ینشقّ عنه القبر، ثمّ الناس یتبعونه.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : аи лами тероаи Киеви сарфи аллоҳи ании лаъни Қурайшу штмҳм , иштмўни мзммоу анои Муҳамад

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): ا لم تروا کیف صرف اللَّه عنی لعن قریش و شتمهم، یشتمون مذمما و انا محمد

Ва ани алӣ ( ъ ) қол : қоли расӯли аллоҳ ( с ) : азои смитми алўлди мҳмдои Фأкрмўаҳ ,у аўсъўои ?лаи фии алмҷлс ,у лои тқбҳўои ?лаи виҷҳа , ва мо ман қавми канти ?лаами машвараи Фҳзри мъҳми ман исмаи Аҳмад ӯ Муҳамад , Фодхлўаҳи фии мшўртҳм , алои хайри ?лаам , ва мо ман моидаи вазъати Фҳзрҳои ман исмаи Аҳмад ӯ Муҳамади алои қудси фии кули явми злки алмнзли мртин .

و عن علی (ع) قال: قال رسول اللَّه (ص): اذا سمّیتم الولد محمّدا فأکرموه، و اوسعوا له فی المجلس، و لا تقبّحوا له وجهه، و ما من قوم کانت لهم مشورة فحضر معهم من اسمه احمد او محمّد، فادخلوه فی مشورتهم، الّا خیر لهم، و ما من مائدة وضعت فحضرها من اسمه احمد او محمّد الّا قدّس فی کلّ یوم ذلک المنزل مرّتین.

Ва қол ( с ) : тсмўни аўлодкми мҳмдои сами тлънўнҳм ? !

و قال (ص): تسمّون اولادکم محمّدا ثمّ تلعنونهم؟!

Ва Мустафо ( с )ро дар қуръони даҳ номаст . Аз он номҳо ду набуввату тақрйви рост , ва ду мадҳату таъзимро , ва ду ҳайбату трҳибро , ва ду кноитанд ва ду тасреҳ .

و مصطفی (ص) را در قرآن ده نام است. از آن نامها دو نبوّت و تقریب راست، و دو مدحت و تعظیم را، و دو هیبت و ترهیب را، و دو کنایت‌اند و دو تصریح.

Аммо он ду ки набуввату тақрйви рост : набӣасту расӯл . Ва мадҳату таъзимро : рءўФасту раҳим ,у ҳайбату трҳибро : мубашширасту нзир ,у кноити тоҳоу ис ,у сариҳи Муҳамаду Аҳмад .

امّا آن دو که نبوت و تقریب راست: نبیّ است و رسول. و مدحت و تعظیم را: رءوف است و رحیم، و هیبت و ترهیب را: مبشّر است و نذیر، و کنایت طه و یس، و صریح محمد و احمد.

Қади хулати ман қиблаи алрсл эй : имўти ҳўи комаи мотти алрсл .

قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ ای: یموت هو کما ماتت الرّسل.

أи Фإни мот эй : алии фарроша . أўи қатли анқлбтми алии أъқобкм эй артддтми кФорои баъди аимонкм . Ва дар назми ин ояти тақдим ва таъхираст ки маънии истифҳом бар инқилоб меуфтад на бар мӯату қатл , ки инқилоб азишон мункираст на мӯат . Яъне أи тнқлбўни алии аъқобкми ани моти Муҳамади أўи қатл ? назираи қавла : أи Фإни мати фаҳми алхолдўн яъне : « أи фаҳми алхолдўни ани мат » . Ва гуфтаанд : ӯ қатл аз баҳр он гуфт ки Мустафо ( с )ро ҳам мӯат бар фаррош буд ҳам қатл буд , бҳкми он хабар ки гуфт : « мо золати аклаҳи хайбари тъоднии Фҳзои авони қатъати أбҳрӣ » .

أَ فَإِنْ ماتَ ای: علی فراشه. أَوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلی‌ أَعْقابِکُمْ ای ارتددتم کفّارا بعد ایمانکم. و در نظم این آیت تقدیم و تأخیر است که معنی استفهام بر انقلاب می‌افتد نه بر موت و قتل، که انقلاب ازیشان منکر است نه موت. یعنی أ تنقلبون علی اعقابکم ان مات محمد أو قتل؟ نظیره قوله: أَ فَإِنْ مِتَّ فَهُمُ الْخالِدُونَ یعنی: «أ فهم الخالدون ان متّ». و گفته‌اند: او قتل از بهر آن گفت که مصطفی (ص) را هم موت بر فراش بود هم قتل بود، بحکم آن خبر که گفت: «ما زالت اکلة خیبر تعادّنی فهذا اوان قطعت أبهری».

Ва ман инқлби алии уқбоаи ақаби пай пошнааст кноитаст аз рафтан ба пас ,у азуи ӣнҷо радат хоҳад аз мусулмонӣ . Мегуяд : ҳар ки аз ислом бо ширк гардад ва муртад шавад . Флни изри аллоҳи шиӣои он бар аллоҳи ҳеҷ зиён накунад , балки зиёни ҳам бнФси муртад боз гардад ки аз имону саодати охирати дармонд . Ва сҳи фии алхбри أнаҳи слии аллоҳи алайҳу ?алау силами қоли бинмои анои алии алҳўзи ази мари бкми змрои ФтФрқти бкми алтрқи Фнодиткми أи лои ҳлмўои илои алтриқ , Фнодии мноди ман вроءӣ : анҳми бдлўои бъдки Фأқўл : сҳқои лмни бадали баъдӣ .

وَ مَنْ یَنْقَلِبْ عَلی‌ عَقِبَیْهِ عقب پی پاشنه است کنایت است از رفتن به پس، و ازو اینجا ردّت خواهد از مسلمانی. میگوید: هر که از اسلام با شرک گردد و مرتدّ شود. فَلَنْ یَضُرَّ اللَّهَ شَیْئاً آن بر اللَّه هیچ زیان نکند، بلکه زیان هم بنفس مرتد باز گردد که از ایمان و سعادت آخرت درماند. و صحّ‌ فی الخبر أنّه صلّی اللَّه علیه و آله و سلّم قال بینما انا علی الحوض اذ مرّ بکم زمرا فتفرّقت بکم الطّرق فنادیتکم أ لا هلمّوا الی الطّریق، فنادی مناد من وراءی: انّهم بدّلوا بعدک فأقول: سحقا لمن بدّل بعدی.

Ва рӯй анаи қол : ании алии алҳўз ҳатто ании анзри илои ман ирди алии мнкму сиؤхзи носи дунӣ . Фأқўл ё раби манӣ ва ман умматӣ . Фиқоли ҳилли шеърати мо ъмлўои бъдк ?у аллоҳи мо брҳўои ирҷъўни алии аъқобҳм .

و روی انّه قال: انّی علی الحوض حتّی انّی انظر الی من یرد علیّ منکم و سیؤخذ ناس دونی. فأقول یا ربّ منّی و من امّتی. فیقال هل شعرت ما عملوا بعدک؟ و اللَّه ما برحوا یرجعون علی اعقابهم.

Сами қоли аллоҳи таъолӣ :у сиҷзии аллоҳи алшокрин . Яъне алмؤмнини алмуваҳидини ллаҳ , алъорФини бнъми аллоҳи ъзу ҷлу мннаҳи алайҳим . Ва ривоятаст аз нақулла ахбору ҳамлаи осор ки чун Мустафо ( с ) аз дунё берун шуд , умри бен улхитоб бархест ва гуфт ки : мунофиқони мигўинд ки : расӯли худо ( с ) бамурд ,у расӯл ( с ) намурда , ки ваии бҳзрт иззат рафт .

ثم قال اللَّه تعالی: وَ سَیَجْزِی اللَّهُ الشَّاکِرِینَ. یعنی المؤمنین الموحّدین للَّه، العارفین بنعم اللَّه عزّ و جلّ و مننه علیهم. و روایت است از نقله اخبار و حمله آثار که چون مصطفی (ص) از دنیا بیرون شد، عمر بن الخطاب برخاست و گفت که: منافقان میگویند که: رسول خدا (ص) بمرد، و رسول (ص) نمرد، که وی بحضرت عزّت رفت.

Чунон ки Мӯсо ( ъ ) чиҳил шаб аз миён қавм бирафт бмноҷот , пас боз омад , Мустафо ( с ) ҳамчунин боз ояд . Ва пас мо ин мунофиқон ки ин сухани мигўинди даст ва пой барем , ва гарданҳошон занем , ва бурдор кунем . Ин қисса ба бӯи бикр садиқ расед , бӯ бикр биёмад ба умри бргзшт ,у умри ҳамон сухан мегуфт . Бӯи бикр дар хона Оиша шуд .

چنان که موسی (ع) چهل شب از میان قوم برفت بمناجات، پس باز آمد، مصطفی (ص)همچنین باز آید. و پس ما این منافقان که این سخن میگویند دست و پای بریم، و گردنهاشان زنیم، و بردار کنیم. این قصّه به بو بکر صدیق رسید، بو بکر بیامد به عمر برگذشت، و عمر همان سخن میگفت. بو بکر در خانه عایشه شد.

Мустафо ( с )ро дид ҷома басар кашида , ҷома аз рӯй вай боз кард , вайро дид колбуди муборак холӣ карда , биравӣ ваии дарафтод ва мегирист ва мегуфт : « Фдоки أбӣу أмӣ , мо атибки ҳаё ва мето , моти Муҳамаду раби алкъбаҳ » , пас берун омад ва овоз дод : « алии рслк ё умр ! анст » , бош ё умр , хомӯш ё умр !у умри сар во зад ва ҳамон сухан мегуфт пас абӯи бикр рӯй бамурдам ниҳод ва сухан даргирифт . Мардуми ҳама рӯй буи дар ниҳоданду умрро бгзоштнд . Бӯи бикри ин оят бархонад ки : ва мо Муҳамади إлои расӯли қади хулати ман қиблаи алрсли алоиаҳ . . . Пас гуфт : Фмни кони мнкми иъбди мҳмдо , Фқди моти илоҳаи алзии кони иъбдаҳ , ва ман кони иъбди аллоҳи вҳдаҳи лои шарики ?ла , ?фони аллоҳи ҳии лами имт .

مصطفی (ص) را دید جامه بسر کشیده، جامه از روی وی باز کرد، وی را دید کالبد مبارک خالی کرده، بروی وی درافتاد و میگریست و میگفت: «فداک أبی و أمّی، ما اطیبک حیّا و میّتا، مات محمد و ربّ الکعبة»، پس بیرون آمد و آواز داد: «علی رسلک یا عمر! انصت»، باش یا عمر، خاموش یا عمر! و عمر سر وا زد و همان سخن میگفت پس ابو بکر روی بمردم نهاد و سخن درگرفت. مردم همه روی بوی در نهادند و عمر را بگذاشتند. بو بکر این آیت برخواند که: وَ ما مُحَمَّدٌ إِلَّا رَسُولٌ قَدْ خَلَتْ مِنْ قَبْلِهِ الرُّسُلُ الآیة... پس گفت: فمن کان منکم یعبد محمّدا، فقد مات الهه الّذی کان یعبده، و من کان یعبد اللَّه وحده لا شریک له، فانّ اللَّه حیّ لم یمت.

Баъзе саҳоба ки ҳозир буданд савганд ёд карданд ки гӯйии ҳаргизи ин оят нашунида будем , ва аз осмон ба Мустафо ( с ) фурӯ наёмада буд то он рӯз ки аз бӯ бикр шунидем , ва донистем ки ҳақасту рости ончии бӯ бикр гуфт ! қавла : ва мо кони лнФси أни тмўти тақдира ва мо канти нафаси лтмўт . إлои бإзни аллоҳ эй бқзоءи аллоҳу қадара . « ктобо » эй кутуби аллоҳи фии злки ктобо . « мؤҷло » илои аҷалаи алзии қадари ?ла , фарои ҳазиматёни рӯз аҳад мегуяд ки : ин марги бқзоءу қадару набишта моаст . Ончии нбштим ва тақдир кардем , бнгрдд ва на ҳар ки бҳзимт шавад ва аз ҷанг бигурезад дар зиндагӣ вай бихоҳад афзуд . Пас чаро ҳазимат бар худ афкандед , ва пушт бидодед ? ҳамонаст ки гуфт : лни инФъкми алФрори إни Фрртми ман аламути أўи алқтл . Ва қол алнабӣ : « Фрғи аллоҳи илои кули абди ман хумс : ман аҷалау амалау асарау мзҷъаҳу ризқа , лои итъдоҳни абд » .

بعضی صحابه که حاضر بودند سوگند یاد کردند که گویی هرگز این آیت نشنیده بودیم، و از آسمان به مصطفی (ص) فرو نیامده بود تا آن روز که از بو بکر شنیدیم، و دانستیم که حق است و راست آنچه بو بکر گفت! قوله: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تَمُوتَ تقدیره و ما کانت نفس لتموت. إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ ای بقضاء اللَّه و قدره. «کتابا» ای کتب اللَّه فی ذلک کتابا. «مؤجّلا» الی اجله الّذی قدّر له، فرا هزیمتیان روز احد میگوید که: این مرگ بقضاء و قدر و نبشته ما است. آنچه نبشتیم و تقدیر کردیم، بنگردد و نه هر که بهزیمت شود و از جنگ بگریزد در زندگی وی بخواهد افزود. پس چرا هزیمت بر خود افکندید، و پشت بدادید؟ همانست که گفت: لَنْ یَنْفَعَکُمُ الْفِرارُ إِنْ فَرَرْتُمْ مِنَ الْمَوْتِ أَوِ الْقَتْلِ. و قال النّبیّ: «فرغ اللَّه الی کلّ عبد من خمس: من اجله و عمله و اثره و مضجعه و رزقه، لا یتعدّاهن عبد».

Қавла : ва ман ирди савоби алднё эй : ва ман ирди бтоътаҳу амалаи зинаи алднёу зхрФҳо , нؤтаҳи минҳо . Савоб номӣаст подоши кирдорро дар нек ва дар бад , аз баҳри онкии он аз сазои кирдори коркунанда бо ваии гашт . Иқоли соби илои алмризи ҷисмае рҷъ .

قوله: وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الدُّنْیا ای: و من یرد بطاعته و عمله زینة الدّنیا و زخرفها، نُؤْتِهِ مِنْها. ثواب نامی است پاداش کردار را در نیک و در بد، از بهر آنکه آن از سزای کردار کار کننده با وی گشت. یقال ثاب الی المریض جسمه ای رجع.

Ва маънӣ оят онаст ки : ҳар ки бтоъту амали хеши савоби дунявии талабад , вайро бидиҳем ва дареғ надорем . Локин чунон бошад ки дар он оят дигар гуфт : ва ман кони ириди ҳрси алднё , нؤтаҳи минҳо ва мо ?лаи фии алохраҳи ман насиб .

و معنی آیت آنست که: هر که بطاعت و عمل خویش ثواب دنیوی طلبد، وی را بدهیم و دریغ نداریم. لکن چنان باشد که در آن آیت دیگر گفت: وَ مَنْ کانَ یُرِیدُ حَرْثَ الدُّنْیا، نُؤْتِهِ مِنْها وَ ما لَهُ فِی الْآخِرَةِ مِنْ نَصِیبٍ.

Ва ман ирди савоби алохраҳи нؤтаҳи минҳо ва ҳар ки бтоъту амали савоб ухравӣ хоҳад , верости ончии хост . Ин савоби амал бар андозаи ният ва бар вифқи ҳиммат буд .

وَ مَنْ یُرِدْ ثَوابَ الْآخِرَةِ نُؤْتِهِ مِنْها و هر که بطاعت و عمل ثواب اخروی خواهد، ویراست آنچه خواست. این ثواب عمل بر اندازه نیّت و بر وفق همّت بود.

Ҳар киро дар амали нияти дунё буд , вайро дунёст ва ҳар киро нияти уқбо буд , вайро уқбоасту илайҳ

هر که را در عمل نیّت دنیا بود، وی را دنیاست و هر که را نیّت عقبی بود، وی را عقبی است و الیه‌

Ашор алнабӣ ( с ) « анмои алأъмоли болнёт . Ва анмои ломрӣ мо навай . Ман канти ҳиҷратаи илои аллоҳу расӯлаи Фҳҷртаҳи илои аллоҳу расӯла , ва ман канти ҳиҷратаи илои дунёи исибҳо , ӯ амрأаҳи итзўҷҳои Фҳҷртаҳи илои мо ҳоҷари илайҳ .

اشار النّبی (ص) «انّما الأعمال بالنّیّات. و انّما لامری ما نوی. من کانت هجرته الی اللَّه و رسوله فهجرته الی اللَّه و رسوله، و من کانت هجرته الی دنیا یصیبها، او امرأة یتزوّجها فهجرته الی ما هاجر الیه.

Қавла :у кأини ман набии алоиаҳи қроءти ?маккеии Бамад ва ҳамзаст , бар мисол « коън » , боқии бтшдид ё ва бемад хонанд бар мисол « къин »у маънӣ ҳар ду луғат яксонаст : эй ва кам ман набӣу тқўли алъараб : « бкоини ҳозои алсўб » , эй бкми ҳозои алсўоб .

قوله: وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ الآیة قراءت مکّی بمدّ و همز است، بر مثال «کاعن»، باقی بتشدید یا و بی مدّ خوانند بر مثال «کعیّن» و معنی هر دو لغت یکسان است: ای و کم من نبیّ و تقول العرب: «بکایّن هذا الثّوب»، ای بکم هذا الثّواب.

« қатл » бар вазни феъл бар маҷҳӯли қроءти ҳарамӣ ва басарӣаст . Дигарон қотил хонанд , ва ин калимотро чаҳор ваҷҳаст : якеу кأини ман набии қотили ӣнҷо вақф кунӣ .

«قتل» بر وزن فعل بر مجهول قراءت حرمی و بصری است. دیگران قاتل خوانند، و این کلمات را چهار وجه است: یکی وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ اینجا وقف کنی.

Маънӣ онаст : ки басои пайғомбарон ки киштанд , ва дар қуръони азин куштани анбёء фаровонаст , ва бар ҷуҳудони бони гувоҳӣҳо фаровон аз худо . Ва аз он куштагони закариё ( ъ )у яҳё ( ъ ) шиносанд . Ваҷҳи дигару кأини ман набии қотил вақфаст . Мегуяд : басои пиғомбро ки куштан карду ҷанг бо душманони худо . Ва аз мақотилони пайғомбарони Довӯд ( ъ )у сулаймон ( ъ )у Юшаъ ( ъ ) шиносанд . Он ду ваҷҳи дигар « қатли маъаа » ва « қотили маъаа » қатлу мақотилат бо сипоҳ пайғомбарон уфтад . Мегуяд : басои пиғомбро ки бо ваии фаровон аз сипоҳҳои эшон куштан карданд ,у басо ки кушта шуданд аз баҳри худо ва дар пайдо кардани дайни вай .

معنی آنست: که بسا پیغامبران که کشتند، و در قرآن ازین کشتن انبیاء فراوان است، و بر جهودان بآن گواهیها فراوان از خدا. و از آن کشتگان زکریا (ع) و یحیی (ع) شناسند. وجه دیگر وَ کَأَیِّنْ مِنْ نَبِیٍّ قاتَلَ وقف است. میگوید: بسا پیغامبرا که کشتن کرد و جنگ با دشمنان خدا. و از مقاتلان پیغامبران داود (ع) و سلیمان (ع) و یوشع (ع) شناسند. آن دو وجه دیگر «قتل معه» و «قاتل معه» قتل و مقاتلت با سپاه پیغامبران افتد. میگوید: بسا پیغامبرا که با وی فراوان از سپاههای ایشان کشتن کردند، و بسا که کشته شدند از بهر خدا و در پیدا کردن دین وی.

Алрбӣ номӣаст сипоҳро ки аз ҳазор кам набошад . Ибн масъӯд гуфт : рбиўн ҳазорҳо бошанд . Аз рибо гирифтаанд : иқол : « рибои алшии ءи азои зоду кср » .

الربی نامی است سپاه را که از هزار کم نباشد. ابن مسعود گفت: رِبِّیُّونَ هزارها باشند. از ربا گرفته‌اند: یقال: «ربا الشّی‌ء اذا زاد و کثر».

Муфассирон гуфтанд : ин уламоанд , смўои бзлки лзёдаҳи ълмҳму алрбонии мансӯби илои алълми бад-ӣни алрб .

مفسّران گفتند: این علماءاند، سمّوا بذلک لزیادة علمهم و الرّبّانی منسوب الی العلم بدین الرّبّ.

Қавла : Фмои вҳнўои лмои أсобҳми фии сиблати аллоҳ эй : мо зъФўои ани алҷҳоди лмои нолаами ман أи лами алҷроҳ .

قوله: فَما وَهَنُوا لِما أَصابَهُمْ فِی سَبِیلِ اللَّهِ ای: ما ضعفوا عن الجهاد لما نالهم من أ لم الجراح.

Ва мо астконўо : эй мо хзъўо ва мо хшъўои лъдўҳм . Ин бози итобӣ дигараст мунҳазимони аҳадро , мегуяд : басои пайғомбарону асҳоби эшон ки ҷанг карданд бо душманон ,у басои пайғамбарон ки кушта шуданд , ва он қавму ёрони эшон баъд аз қатли пайғомбарон аз дайн хеш барнагаштанд ,у дайн аз дасти бндоднд , ва аз ҷиҳоди сусту бад дил нагаштанд , ва он гуҳ дар он ранҷу қатл , анбёءи ҷузи ин сухан нагуфтанд ки : рбнои ағФри лнои знўбноу إсроФнои фии أмрноу сабти أқдомно Эй ъанд алолтқоءи Флои тзўл .

وَ مَا اسْتَکانُوا: ای ما خضعوا و ما خشعوا لعدوّهم. این باز عتابی دیگر است منهزمان احد را، میگوید: بسا پیغامبران و اصحاب ایشان که جنگ کردند با دشمنان، و بسا پیغمبران که کشته شدند، و آن قوم و یاران ایشان بعد از قتل پیغامبران از دین خویش برنگشتند، و دین از دست بندادند، و از جهاد سست و بد دل نگشتند، و آن گه در آن رنج و قتل، انبیاء جز این سخن نگفتند که: رَبَّنَا اغْفِرْ لَنا ذُنُوبَنا وَ إِسْرافَنا فِی أَمْرِنا وَ ثَبِّتْ أَقْدامَنا ای عند الالتقاء فلا تزول.

Ва ансрнои алии алқўми алкоФрин яъне : ё асҳоби Муҳамад ! чаро на он гуфтед шумо ки эшон гуфтанд ? ва на ки он кардед ки эшон карданд ? то бсўоб раседед , чунон ки эшон расиданд ? савоб эшон онаст ки гуфт : Фотоҳми аллоҳи савоби алднё яъне : алнсри алии ъдўҳм .

وَ انْصُرْنا عَلَی الْقَوْمِ الْکافِرِینَ یعنی: یا اصحاب محمد! چرا نه آن گفتید شما که ایشان گفتند؟ و نه که آن کردید که ایشان کردند؟ تا بثواب رسیدید، چنان که ایشان رسیدند؟ ثواب ایشان آنست که گفت: فَآتاهُمُ اللَّهُ ثَوابَ الدُّنْیا یعنی: النّصر علی عدوّهم.

Ва ҳасани савоби алохраҳи ҷинаи аллоҳу ризвона , Фмни феъли злки Фқди аҳсан .

وَ حُسْنَ ثَوابِ الْآخِرَةِ جنّة اللَّه و رضوانه، فمن فعل ذلک فقد احسن.

Ва аллоҳи иҳби алмҳснин муфассирон гуфтанд : савоби дунё дар ҳақи ин уммати ҳам нусратаст бар душман ва ҳам ғанимат , ва дар ҳақи амтҳоءи пешинаи нусрати муҷаррад буд беғанимат , ки эшонро ғанимат гирифтан ва хӯрдан ҳалол набӯдӣ баҳами оўрдндӣ то оташӣ аз осмон фурӯд омадӣ ва онро бсухтӣ . Ва тахсӣсу ташрифи Мустафо ( с ) бар вай ва бар уммати вай ҳалол карданд . Ва ба қол алнабӣ ( с ) : « аҳлти лии алмғонму лами тҳли лоҳди қаблӣ » .

وَ اللَّهُ یُحِبُّ الْمُحْسِنِینَ مفسّران گفتند: ثواب دنیا در حق این امّت هم نصرت است بر دشمن و هم غنیمت، و در حق امّتهاء پیشینه نصرت مجرّد بود بی‌غنیمت، که ایشان را غنیمت گرفتن و خوردن حلال نبودی بهم آوردندی تا آتشی از آسمان فرود آمدی و آن را بسوختی. و تخصیص و تشریف مصطفی (ص) بر وی و بر امّت وی حلال کردند. و به‌ قال النّبیّ (ص): «احلّت لی المغانم و لم تحلّ لاحد قبلی».

Қавла : ё أиҳои аллазӣнаи омнўои алоиаҳ . Ин ояти бон фурӯд омад ки дар вақъаи аҳад чун ҳазимат бар мусулмонон афтод , мунофиқони фаро эшон гуфтанд ки : бад-ӣни аввал боз гардид .

قوله: یا أَیُّهَا الَّذِینَ آمَنُوا الآیة. این آیت بآن فرود آمد که در وقعه احد چون هزیمت بر مسلمانان افتاد، منافقان فرا ایشان گفتند که: بدین اوّل باز گردید.

Ва аз абӯи Сафёни амон талаб кунед . Раб Алъоламин гуфт : إни ттиъўои аллазӣнаи кФрўо . . . Агар шумо фармон эшон буриду бмшоўрти эшон кор кунед шуморо аз дайни ислом бар гардонанд , ва бо миллат куфр баранд . Макунед чунин , ва агар гӯйанд фармон мабаред .

و از ابو سفیان امان طلب کنید. ربّ العالمین گفت: إِنْ تُطِیعُوا الَّذِینَ کَفَرُوا... اگر شما فرمان ایشان برید و بمشاورت ایشان کار کنید شما را از دین اسلام بر گردانند، و با ملت کفر برند. مکنید چنین، و اگر گویند فرمان مبرید.

Бали аллоҳи мўлокму ҳўи хайри алносрин на , на , бо кофарони мўолоти мгирид ва аз эшон ёрии мҷўӣид ки ёридиҳанда шумоу мавлои шумо аллоҳаст ! беҳтари ёрӣ диҳандагон , ва ба орандаи дӯстон , ва кам орандаи душманон .

بَلِ اللَّهُ مَوْلاکُمْ وَ هُوَ خَیْرُ النَّاصِرِینَ نه، نه، با کافران موالات مگیرید و از ایشان یاری مجوئید که یاری دهنده شما و مولای شما اللَّه است! بهتر یاری دهندگان، و به آرنده دوستان، و کم آرنده دشمنان.