Қавлаи таъолӣ : снлқии фии қулӯби аллазӣнаи кФрўои алръб . . . Алоиаҳ муфассирон гуфтанд : ки сабаби нузули ин ояти он буд ки рӯзи аҳади баъд аз он вақъа ки афтод , кофарони Қурайши сӯй Макка бозгаштанд бароа дар бо якдигар гуфтанд : бад кардем ки лухтӣ аз эшон зиндаи бгзоштиму ҳамаро нкштим ! акнӯн боз гардид то рӯему бехи эшон бар орем ! ва якеро аз эшон бар басит замин нагузорем . То дарин буданд , раби Алъоламин тарсӣу бимӣ дар дили эшон афканд , то аз он ҳиммати бгштнд , ва он азм фасх карданд .

قوله تعالی: سَنُلْقِی فِی قُلُوبِ الَّذِینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ... الآیة مفسران گفتند: که سبب نزول این آیت آن بود که روز احد بعد از آن وقعه که افتاد، کافران قریش سوی مکه بازگشتند براه در با یکدیگر گفتند: بد کردیم که لختی از ایشان زنده بگذاشتیم و همه را نکشتیم! اکنون باز گردید تا رویم و بیخ ایشان بر آریم! و یکی را از ایشان بر بسیط زمین نگذاریم. تا درین بودند، ربّ العالمین ترسی و بیمی در دل ایشان افکند، تا از آن همت بگشتند، و آن عزم فسخ کردند.

Аллоҳ бар мусулмонони миннати ниҳод , бони тарс ки дар дили эшон афканд ва гуфт :у қзФи фии қлўбҳми алръб .

اللَّه بر مسلمانان منت نهاد، بآن ترس که در دل ایشان افکند و گفت: وَ قَذَفَ فِی قُلُوبِهِمُ الرُّعْبَ.

Қроءти шомӣу алӣу ёқӯби алръби бзм айнаст , боқии бскўн айн хонанд , ду луғатанд ҳар ду бмънии хавф .

قراءت شامی و علی و یعقوب الرُّعْبَ بضمّ عین است، باقی بسکون عین خوانند، دو لغت‌اند هر دو بمعنی خوف.

Бмои أшркўои биллоҳи мо лами инзл ба слтонои маънии султон « ҳуҷҷат »аст , ва дар қуръони султони бойени маънӣ фаровонаст . Яъне : кофаронро бони бут парастидан ҳеҷ ҳуҷҷат нест ,у худои эшонро аз осмони бони ширки ҳеҷ китобӣ нафиристод , то эшонро дар он ҳуҷҷатӣ будӣу узрӣ , лои ҷурми молу марҷаъи эшон оташ дӯзахаст .

بِما أَشْرَکُوا بِاللَّهِ ما لَمْ یُنَزِّلْ بِهِ سُلْطاناً معنی سلطان «حجّت» است، و در قرآن سلطان باین معنی فراوان است. یعنی: کافران را بآن بت پرستیدن هیچ حجّت نیست، و خدای ایشان را از آسمان بآن شرک هیچ کتابی نفرستاد، تا ایشان را در آن‌ حجّتی بودی و عذری، لا جرم مآل و مرجع ایشان آتش دوزخ است.

Ва бӣси мсўии алзолмину бади ҷойгоҳӣ ки дӯзахаст , ҷои мушрикону ситамкорон .

وَ بِئْسَ مَثْوَی الظَّالِمِینَ و بد جایگاهی که دوزخ است، جای مشرکان و ستمکاران.

Қавла :у лақади сдқкми аллоҳи ваъда . . . Алоиаҳ . Муҳамади бен каъб алқрзӣ гуфт : расӯли худо ( с ) чун ба Мадина боз рафт , ҷамоатӣ аз ёрон вай гуфтанд : аз куҷо бмо расед ин меҳнат ? , ва чун афтод ин вақъат ?у аллоҳи таъолии моро ваъдаи нусрат ва зафар дода буд ?

قوله: وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ... الآیة. محمد بن کعب القرظی گفت: رسول خدا (ص) چون به مدینه باز رفت، جماعتی از یاران وی گفتند: از کجا بما رسید این محنت؟، و چون افتاد این وقعت؟ و اللَّه تعالی ما را وعده نصرت و ظفر داده بود؟

Ва злки фии қавлаи таъолӣ : балии إни тсбрўоу ттқўо . . . Алоиаҳ . Раби Алъоламин бҷўоби эшон ин ояти бФрстод :у лақади сдқкми аллоҳи ваъда . Гуфтаанд : ин въди он буд ки расӯл худо бихоб дид ки бар душманон зафар ёфтӣ ,у хоби пайғомбарон ваҳй бошад .

و ذلک فی قوله تعالی: بَلی‌ إِنْ تَصْبِرُوا وَ تَتَّقُوا... الآیة. رب العالمین بجواب ایشان این آیت بفرستاد: وَ لَقَدْ صَدَقَکُمُ اللَّهُ وَعْدَهُ. گفته‌اند: این وعد آن بود که رسول خدا بخواب دید که بر دشمنان ظفر یافتی، و خواب پیغامبران وحی باشد.

Аз он онро « въд » хонд . Ва сидқи ин въди он буд ки бовели вақъаи аҳади мусулмонон ғалаба карданд бар кофарон , пас бохри кофарон ғалаба карданд . Мегуяд : аллоҳ бо шумо рост гуфт ва рост кард ваъдаи хеш .

از آن آن را «وعد» خواند. و صدق این وعد آن بود که باوّل وقعه احد مسلمانان غلبه کردند بر کافران، پس بآخر کافران غلبه کردند. میگوید: اللَّه با شما راست گفت و راست کرد وعده خویش.

إзи тҳсўнҳм эй тқтлўнҳми қтло , зриъо , сареъан , шадидан , ки бовели рӯзи зафари шуморо буд ва шумо эшонро бикуштед бхўости худоӣ .

إِذْ تَحُسُّونَهُمْ ای تقتلونهم قتلا، ذریعا، سریعا، شدیدا، که باوّل روز ظفر شما را بود و شما ایشان را بکشتید بخواست خدای.

Ҳатто إзои Фшлтм ҳатто ғояти рост , бмънӣ : « ило » яъне то онкии бади дили шадид ва бо якдигари мухолифи шадид . Ин мухолифу мнозъти он буд ки тирандозон баталаб ғанимати дрни бгзоштнд ва дар лашкари гоҳи афтоданд ,у солори эшон абди аллоҳи бен ҷбир мегуфт : бмкнид ,у дрни бмгзорид ! эшон бо вай мнозъ шуданд ва фармон набурданд ,у дарҳами афтоданд . Ва солор бо танӣ чанд кам аз даҳ кас аз ҷои брнхостнд . Душмани дрни бгзоштаҳи диданд , дарафтоданд ,у солор ва он чанд касро бикуштанд , ва дар Мустафо ( с ) ва мусулмонон дарафтоданд .

حَتَّی إِذا فَشِلْتُمْ حتّی غایت راست، بمعنی: «الی» یعنی تا آنکه بد دل شدید و با یکدیگر مخالف شدید. این مخالف و منازعت آن بود که تیراندازان بطلب غنیمت درن بگذاشتند و در لشکر گاه افتادند، و سالار ایشان عبد اللَّه بن جبیر میگفت: بمکنید، و درن بمگذارید! ایشان با وی منازع شدند و فرمان نبردند، و درهم افتادند. و سالار با تنی چند کم از ده کس از جای برنخاستند. دشمن درن بگذاشته دیدند، درافتادند، و سالار و آن چند کس را بکشتند، و در مصطفی (ص) و مسلمانان درافتادند.

Қавла :у ъситми ман баъди мо أрокми ин أрокм дар мавзе аътокмаст . Чунон ки онҷо гуфт : сأрикми дори алФосқин эй соътикми арзи Мисри миннат бар эшон ниҳоди бончаҳи замини Мисри эшонро дод . Молики бен инс гуфт : « Мисри хазонаи аларз » . Амри бен ъос гуфт : « Мисри фирдавси алднё » . Ва рӯй ан алнабӣ анаи қол : « абтғўои хайри Мисру лои ттхзўҳои дорои ?фонаи исоқи илоҳо ақали анноси аъморо .

قوله: وَ عَصَیْتُمْ مِنْ بَعْدِ ما أَراکُمْ این أَراکُمْ در موضع اعطاکم است. چنان که آنجا گفت: سَأُرِیکُمْ دارَ الْفاسِقِینَ ای ساعطیکم ارض مصر منّت بر ایشان نهاد بآنچه زمین مصر ایشان را داد. مالک بن انس گفت: «مصر خزانة الارض». عمرو بن عاص گفت: «مصر فردوس الدنیا». و روی عن النبی انّه قال: «ابتغوا خیر مصر و لا تتخذوها دارا فانه یساق الیها اقلّ النّاس اعمارا.

أрокми мо тҳбўни зафару нусрати мусулмонон буд , дар абтдоءи рӯзи бод сабо бархест , мусулмонони шоди гаштанд ва бар кофарони нусрати дидау аламдорони мушрикони кушта .

أَراکُمْ ما تُحِبُّونَ ظفر و نصرت مسلمانان بود، در ابتداء روز باد صبا برخاست، مسلمانان شاد گشتند و بر کافران نصرت دیده و علمداران مشرکان کشته.

Ва он гуҳи бохри рӯзи ҳол дигаргун шуд , ва он боди сабо бо боди дбўри гашт , ва он шодии бондўаҳ бадал шуд .

و آن گه بآخر روز حال دگرگون شد، و آن باد صبا با باد دبور گشت، و آن شادی باندوه بدل شد.

Қавла : мнкми ман ириди алднё ва ҳам аллазӣнаи тркўои алмркз ,у ақблўои илои алнҳб . Ва мнкми ман ириди алохраҳ ва ҳам аллазӣнаи сбтўои фии алмркз ҳатто қтлўо .

قوله: مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الدُّنْیا و هم الذین ترکوا المرکز، و اقبلوا الی النّهب. وَ مِنْکُمْ مَنْ یُرِیدُ الْآخِرَةَ و هم الّذین ثبتوا فی المرکز حتی قتلوا.

Қоли ибни масъӯд : мо шеърати ани аҳдои ман асҳоби расӯли аллоҳ ( с ) ириди алднё ва арзҳо ҳатто кони явми аҳаду нзлти ҳзаҳи алоиаҳ .

قال ابن مسعود: ما شعرت انّ احدا من اصحاب رسول اللَّه (ص) یرید الدنیا و عرضها حتی کان یوم احد و نزلت هذه الآیة.

Сами срФкми анҳуам эй бзнўбкми ҳзаҳ , срФкми ани қтлҳми ман баъди أни азФркми алайҳим . Либтликми бмои ҷаъли алайкуми ман алдбраҳи Фитбини алсобри ман алҷозъу алмхлси ман алмноФқ .

ثُمَّ صَرَفَکُمْ عَنْهُمْ ای بذنوبکم هذه، صرفکم عن قتلهم من بعد أن اظفرکم علیهم. لِیَبْتَلِیَکُمْ بما جعل علیکم من الدّبرة فیتبیّن الصابر من الجازع و المخلص من المنافق.

Ва лақади ъФои ънкми ҳайси лами тқтлўои ҷмиъои ъқўбаҳи бмъситкм алнабӣ ( с )у алҳзимаҳ .

وَ لَقَدْ عَفا عَنْکُمْ حیث لم تقتلوا جمیعا عقوبة بمعصیتکم النبیّ (ص) و الهزیمة.

Ва аллоҳи зўи фазли алии алмؤмнин .

و اللَّه ذو فضل علی المؤمنین.

Қавла : إзи тсъдўну лои тлўўн эй лои търҷўну лои тқимўни алии أҳд « аҳад » ин ҷои Мустафо ( с )аст ки вай мегуфт : « ано алнабӣ лои кизб , анои ибни абди алмтлб » .

قوله: إِذْ تُصْعِدُونَ وَ لا تَلْوُونَ ای لا تعرّجون و لا تقیمون عَلی‌ أَحَدٍ «احد» این جا مصطفی (ص) است که وی میگفت: «انا النّبیّ لا کذب، انا ابن عبد المطلب».

Ва алрасул идъўкми фии أхрокм эй ва ман вроӣкми иқўл : илои ибоди аллоҳ ! фонии расӯли аллоҳи ман икри фалаи алҷнаҳ . Мегуяд : расӯли шуморо мехонд ва ин хабар мегуфт ва шумо иҷобат накардед , ва бо ваии ннгрстид . Иқол : ҷоءи фалони фии охири аннос ,у охираи аннос ,у ахрии анносу ахроти аннос ,у ахрёти аннос .

وَ الرَّسُولُ یَدْعُوکُمْ فِی أُخْراکُمْ ای و من ورائکم یقول: الی عباد اللَّه! فانی رسول اللَّه من یکر فله الجنة. میگوید: رسول شما را میخواند و این خبر میگفت و شما اجابت نکردید، و با وی ننگرستید. یقال: جاء فلان فی آخر النّاس، و آخرة النّاس، و اخری النّاس و اخرات النّاس، و اخریات النّاس.

Фأсобкм эй : ҷозокм . Ва алсўоби икўни хироу икўни шро , колбшораҳи ткўни бихиру башар .

فَأَثابَکُمْ ای: جازاکم. و الثواب یکون خیرا و یکون شرا، کالبشارة تکون بخیر و بشرّ.

Ғмои бағам эй : маъа « ғам »у қил : мтслои бағам , ғамӣ дар ғамии пайваста , ва ду ғам бар сар ҳам нишаста : яке ғами ҳазимат , дигари ғами онкӣ аз Иблис шунида буданд ки Муҳамад ( с )ро бикуштанд .

غَمًّا بِغَمٍّ ای: مع «غمّ» و قیل: متصلا بغم، غمی در غمی پیوسته، و دو غم بر سر هم نشسته: یکی غم هزیمت، دیگر غم آنکه از ابلیس شنیده بودند که محمد (ص) را بکشتند.

Лкилои тҳзнўои алии мо Фоткм яъне алФтҳу алғнимаҳ ,у лои мо أсобкми ман алқтлу алҳзимаҳ .

لِکَیْلا تَحْزَنُوا عَلی‌ ما فاتَکُمْ یعنی الفتح و الغنیمة، وَ لا ما أَصابَکُمْ من القتل و الهزیمة.

Ва аллоҳи хабири бмои тъмлўн , сами أнзли алайкуми ман баъди Улуғами ин дар шаъни ҳафт кас фурӯд омад аз ёрони Мустафо ( с ) абӯи бикри садиқ , умри форуқ , алии алмртзӣу алҳорси бен алсмаҳ ,у Суҳайли бен ҳаниф ва ду марди Ансорӣ . Мегуяд : шуморо пас аз ғами қатлу ҳазимат أмн додам , хоб бар шумо афкандаму хоби нишон أмнасту сукӯни дилу заволи ғаму тарс . « амна » ва « амн » якеаст . Ва аз баҳри он бар « нъосо » ваов нест ки он тафсир амнааст .

وَ اللَّهُ خَبِیرٌ بِما تَعْمَلُونَ، ثُمَّ أَنْزَلَ عَلَیْکُمْ مِنْ بَعْدِ الْغَمِّ این در شأن هفت کس فرود آمد از یاران مصطفی (ص) ابو بکر صدیق، عمر فاروق، علی المرتضی و الحارث بن الصمة، و سهیل بن حنیف و دو مرد انصاری. میگوید: شما را پس از غمّ قتل و هزیمت أمن دادم، خواب بر شما افکندم و خواب نشان أمن است و سکون دل و زوال غم و ترس. «امنة» و «امن» یکی است. و از بهر آن بر «نعاسا» واو نیست که آن تفسیر امنة است.

« тғшии тоӣФаҳ » ки бетаи хуоне бар қроءти ксоиӣу Ҳамзаи феъл « амна » рост , ва ки биёи хуоне бар қроءти боқии феъл « нъос » рост . Мегуяд : хоб дар мепечид дар гуруҳе аз шумо .

«تغشی طائفة» که بتا خوانی بر قراءت کسایی و حمزه فعل «امنة» راست، و که بیا خوانی بر قراءت باقی فعل «نعاس» راست. میگوید: خواب در میپیچید در گروهی از شما.

Ва тоӣФаҳи қади أҳмтҳми أнФсҳм ва гуруҳе буданд , яъне мунофиқон : мътби бен қширу асҳоб ӯ ки на أмн буд эшонро ва на хоб . Эшонро ҳамаи тимору ғами хеши гирифта буду ҳиммати эшон ҳама дар кори хеш ва дар халоси нафаси хеш . Қавла : изнўни биллоҳи ғайр алҳақ занни алҷоҳлиаҳи ин тоӣФаҳи мунофиқонро мегуяд ки : занни носазо май бурданди биллоҳ , ки Муҳамад ( с )ро нусрат нахоҳад дод ,у кори вай музмаҳиласт !у дайни ваии табоҳ ! раб Алъоламин гуфт : ин занни эшон бас коФрўорасту бегонаи вор , яъне занни эшон бхдоӣ дар кори Муҳамад ( с ) ҳам чун занн кофаронасту аҳли ҷоҳилият .

وَ طائِفَةٌ قَدْ أَهَمَّتْهُمْ أَنْفُسُهُمْ و گروهی بودند، یعنی منافقان: معتب بن قشیر و اصحاب او که نه أمن بود ایشان را و نه خواب. ایشان را همه تیمار و غم خویش گرفته بود و همت ایشان همه در کار خویش و در خلاص نفس خویش. قوله: یَظُنُّونَ بِاللَّهِ غَیْرَ الْحَقِّ ظَنَّ الْجاهِلِیَّةِ این طائفه منافقان را میگوید که: ظن ناسزا می‌بردند باللّه، که محمد (ص) را نصرت نخواهد داد، و کار وی مضمحل است! و دین وی تباه! ربّ العالمین گفت: این ظنّ ایشان بس کافروار است و بیگانه وار، یعنی ظن ایشان بخدای در کار محمد (ص) هم چون ظن کافران است و اهل جاهلیت.

Иқўлўни ҳилли лнои ман алأмри ман шайъи ءи ин истифҳоми бмънӣ « ҷҳд »асту амри ӣнҷои бмънии нусрату зафар , яъне ки эшон мигўинд : моро зафару нусрати чунон ки ваъда дода буданд наомад ,у мунофиқони ин сухан бар ҷиҳат такзиб гуфтанд . Раби Алъоламин бҷўоб эшон гуфт : إни алأмри каллаи ллаҳ чун лоами насби хуоне бар қроءти басарӣ , он насб аз баҳр анаст , ва чун брФъи хуонеи мстأнФ буд . Мегуяд : нусрату зафару қазоу қадару шаҳодати ҳамеи худои рост . Яъне : чун ҳама ӯ рост , онро диҳад ки худ хоҳад . Аз ибни аббос ривоят карданд ки : ин занни носазо ки биллоҳ май бурданди такзиб қадараст , ки эшон дар қадар сухан мегуфтанд ,у ҳўолти корҳо бо худ мекарданд ,у машйати худ баробари машйат худо медоштанд . Раб Алъоламин гуфт : қул إни алأмри каллаи ллаҳ .

یَقُولُونَ هَلْ لَنا مِنَ الْأَمْرِ مِنْ شَیْ‌ءٍ این استفهام بمعنی «جحد» است و امر اینجا بمعنی نصرت و ظفر، یعنی که ایشان میگویند: ما را ظفر و نصرت چنان که وعده داده بودند نیامد، و منافقان این سخن بر جهت تکذیب گفتند. ربّ العالمین بجواب ایشان گفت: إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ چون لام نصب خوانی بر قراءت بصری، آن نصب از بهر انّ است، و چون برفع خوانی مستأنف بود. میگوید: نصرت و ظفر و قضا و قدر و شهادت همی خدای راست. یعنی: چون همه او راست، آن را دهد که خود خواهد. از ابن عباس روایت کردند که: این ظنّ ناسزا که باللّه می‌بردند تکذیب قدر است، که ایشان در قدر سخن میگفتند، و حوالت کارها با خود میکردند، و مشیّت خود برابر مشیّت خدا میداشتند. رب العالمین گفت: قُلْ إِنَّ الْأَمْرَ کُلَّهُ لِلَّهِ.

ё Муҳамади эшонро бигӯӣ ки : алқдри хирау шараи ман аллоҳ . Мустафо ( с ) гуфт : « икўни фии умматии хсФу масху злки фии алмкзбини фии алқдр »

یا محمد ایشان را بگوی که: القدر خیره و شرّه من اللَّه. مصطفی (ص) گفت: «یکون فی امّتی خسف و مسخ و ذلک فی المکذّبین فی القدر»

Ва қол : синфони ман умматии лӣси лҳмои фии алисломи насиб : алмрҷӣаҳу алқдриаҳ .

و قال: صنفان من امّتی لیس لهما فی الاسلام نصیب: المرجئة و القدریة.

Ва рӯй ани أбои бикру умри тклмои фии алқдр , Фтобъи баъзи алқўми أбои бикру тобеъи баъзи алқўми умри Фтҳои комаи илои расӯли аллоҳ ( с ) Фоқбл алнабӣ ( с ) алии абии бикри Фқоли Киеви қиллат : ё абои бикр ? Фқоли алҳсноти ман аллоҳу алсиӣоти ман анФсно . Фонқбзи расӯли аллоҳ ( с ) баъзи алонқбоз ҳатто рؤии злки фӣа . Сами қол ё умри Киеви қиллат ? қоли алҳсноту алсиӣоти кулҳо ман аллоҳ . Қоли Фонбсти расӯли аллоҳ ( с ) ҳатто рؤии злки фӣа . Сами қоли ани аввали ман такаллуми фии алқдри лҷбрӣилу Микоил , қоли Микоил мисли мқолтк ё абои бикр ,у қоли Ҷабраил мисли мқолтк ё умр , Фқолои ани ихтлФи аҳли алсмоءи ихтлФи аҳли аларз , тъол ҳатто нтҳокми илои исрофил , Фмои қзии биннои рзино .

و روی ان أبا بکر و عمر تکلّما فی القدر، فتابع بعض القوم أبا بکر و تابع بعض القوم عمر فتحا کما الی رسول اللَّه (ص) فاقبل النبی (ص) علی ابی بکر فقال کیف قلت: یا ابا بکر؟ فقال الحسنات من اللَّه و السّیّئات من انفسنا. فانقبض رسول اللَّه (ص) بعض الانقباض حتی رؤی ذلک فیه. ثم قال یا عمر کیف قلت؟ قال الحسنات و السّیّئات کلّها من اللَّه. قال فانبسط رسول اللَّه (ص) حتی رؤی ذلک فیه. ثم قال انّ اوّل من تکلم فی القدر لجبرئیل و میکائیل، قال میکائیل مثل مقالتک یا ابا بکر، و قال جبرئیل مثل مقالتک یا عمر، فقالا ان یختلف اهل السّماء یختلف اهل الارض، تعال حتی نتحاکم الی اسرافیل، فما قضی بیننا رضینا.

Қол : Фтҳокмои илои исрофили Фқзии бинҳмои ани алхиру алшри каллаи ман аллоҳ , қоли расӯли аллоҳ ( с ) : Фҳзои қазои бинкмо . Қол : сами ақбли алии абии бикри Фқол : ё أбои бикри ани аллоҳи таъолии луи ?ераади ани лои иъсии мо халқи Иблис .

قال: فتحاکما الی اسرافیل فقضی بینهما انّ الخیر و الشّرّ کلّه من اللَّه، قال رسول اللَّه (ص): فهذا قضایی بینکما. قال: ثمّ اقبل علی ابی بکر فقال: یا أبا بکر انّ اللَّه تعالی لو اراد ان لا یعصی ما خلق ابلیس.

ИхФўни фии أнФсҳм яъне : фии қлўбҳм , мо лои ибдўни лак дар дилҳои хеши чизе пинҳон медоранд ки пайдо намекунанд бзбон . Он гуҳи тафсир бар ақаб гуфт : иқўлўни луи кони лнои ман алأмри шайъи ءи мо қтлнои ҳоҳно , ин « иқўлўн » ҳамон « ихФўн »аст , яъне ихФўни қўлҳм , дар дили хеш бо нафаси хеши мигўинди пинҳон , ки агар моро хирад будӣ бо Муҳамад ( с ) беруни нёмдимӣ то сарони моро нкштндӣ . Раб Алъоламин гуфт бҷўоби эшон : қул луи кантами фии биўткми лбрзи аллазӣнаи кутуби алайҳими алқтли إлии мзоҷъҳми أии мсоръҳм . Дар ин ояти рад қадреа ва мӯътазилааст ки мигўинд : қатл бар кас на навиштаанд , ва он касро ки киштанд на боҷли мард . Ва ин мухолифат нас қуръонаст ки гуфт ъзу ъло : лбрзи аллазӣнаи кутуби алайҳими алқтл . Ва азин ҷост ки муфассирон гуфтанд дарин оят мзмраст ки :у ҳонти оҷолҳми илои мзоҷъҳм .

یُخْفُونَ فِی أَنْفُسِهِمْ یعنی: فی قلوبهم، ما لا یُبْدُونَ لَکَ در دلهای خویش چیزی پنهان میدارند که پیدا نمی‌کنند بزبان. آن گه تفسیر بر عقب گفت: یَقُولُونَ لَوْ کانَ لَنا مِنَ الْأَمْرِ شَیْ‌ءٌ ما قُتِلْنا هاهُنا، این «یقولون» همان «یخفون» است، یعنی یخفون قولهم، در دل خویش با نفس خویش میگویند پنهان، که اگر ما را خرد بودی با محمد (ص) بیرون نیامدیمی تا سران ما را نکشتندی. ربّ العالمین گفت بجواب ایشان: قُلْ لَوْ کُنْتُمْ فِی بُیُوتِکُمْ لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ إِلی‌ مَضاجِعِهِمْ أی مصارعهم. در این آیت ردّ قدریه و معتزله است که میگویند: قتل بر کس نه نوشته‌اند، و آن کس را که کشتند نه باجل مرد. و این مخالفت نصّ قرآنست که گفت عزّ و علا: لَبَرَزَ الَّذِینَ کُتِبَ عَلَیْهِمُ الْقَتْلُ. و ازین جاست که مفسّران گفتند درین آیت مضمر است که: و حانت آجالهم الی مضاجعهم.

Ва либтлии аллоҳи мо фии сдўркм ҳар лоам ки дар арабят ояд ки на « лоами малик » буд на « лоами амр » , онро « лоами ибтидо » гӯйанд . Чунон ки ту касеро гӯйӣ : фарои фалон айдун ва айдун гӯй . ӯ ҷавоб диҳад : « то байнам ӯро » ин лоам дар сухан лоам ибтидост муъаллақ бар замир ё бар хитоби мухотаб . Ва « либтлӣ » ва « лимҳс » дар ҳар ду калима лоам ибтидост .

وَ لِیَبْتَلِیَ اللَّهُ ما فِی صُدُورِکُمْ هر لام که در عربیت آید که نه «لام ملک» بود نه «لام امر»، آن را «لام ابتدا» گویند. چنان که تو کسی را گویی: فرا فلان ایدون و ایدون گوی. او جواب دهد: «تا بینم او را» این لام در سخن لام ابتداست معلّق بر ضمیر یا بر خطاب مخاطب. و «لیبتلی» و «لیمحص» در هر دو کلمه لام ابتداست.

Ва алмҳс « алтқиаҳ » иқол « фарси ммҳўс » , азои лами икни фии ҳўоФрҳои рҳл .

و المحص «التقیة» یقال «فرس ممحوص»، اذا لم یکن فی حوافرها رهل.

Ва маънии алоиаҳ : либтлии аллоҳи мо фии сдўркми аиҳо алмноФқўни феъли мо феъли явми аҳаду лимҳс эй литҳру икшФи мо фии қлўбкми аиҳо алмؤмнўни ман алрзои бқзоءи аллоҳ .

و معنی الآیة: لیبتلی اللَّه ما فی صدورکم ایّها المنافقون فعل ما فعل یوم احد و لیمحص ای لیطهر و یکشف ما فی قلوبکم ایّها المؤمنون من الرّضا بقضاء اللَّه.

Ва аллоҳи алӣами бзоти алсдўр эй бмои идўри фии алоФкор ,у иътрзи фии алнФўс ,у бмои фии улқулуби ман алнФоқу алоямон .

وَ اللَّهُ عَلِیمٌ بِذاتِ الصُّدُورِ ای بما یدور فی الافکار، و یعترض فی النفوس، و بما فی القلوب من النفاق و الایمان.

Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи тўлўои мнкм . . . Алоиаҳи ин хитоб бо мؤмнонст , мегуяд : эшон ки пушт бидоданд бҳзимт , ва аз қаттоли душмани баргаштанд аз миёни шумо ки муъминонед явми алтқии алҷмъони он рӯз ки ҷамъи муъминону ҷамъи кофарони ҳамдидори гаштанд , ва бар ҳам расиданд , он шайтон буд ки дар роҳ эшон омад , ва эшонро бар он зиллат дошт , ва он кори эшонро бророст . Ва ин дар роҳ омадани шайтон ва эшонро аз саботи биФкндн , бшўмии он буд ки фармони расӯл ( с )ро хилоф карда буданд ,у маркази бгзоштаҳ . Пас раби Алъоламин эшонро узри ниҳод ва афв кард , гуфт :у лақади ъФои аллоҳи анҳуам . Ва гуфтаанд ки маъсияти эшон он буд ки порсол ба бадар рағбат карда буданд дар Фдоءи мушрикон ,у бозФрўхтни эшон , ки ббдр бадаст оварда буданд ,у бнкштни эшон , пас раби Алъоламин узр эшон биниҳод ва он маъсият азишон дар гузошт ва афв кард ва гуфт : лақади ъФои аллоҳи анҳуам . Муфассирон гуфтанд : Усмони бен ъФон аз эшон буд ,у рофеъи бен алмълӣ ,у хориҷаи бен зайд ,у ҳзиФаҳи бен Утбаи бен рабеъа , Усмони бен ақаба ,у Амри бен ақаба . Мардӣ аз ибн умр пурсед ки Усмон ба бадари ҳозир буд ? гуфт : на , гуфт : ббиъаҳи алрзўони ҳозир буд ? гуфт : на , гуфт : аз ҷумлаи эшон буд ки явми алтқии алҷмъон ? гуфт : буд . Ибни умрро гуфтанд ки : ин дар Усмон айб меҷӯяд бойен ки мегуяд . Ибн умр гуфт : аммо бадари ?фони расӯли аллоҳ ( с ) қади зарби ?лаи бсҳмаҳ . Аммо байъаи алрзўони Фқди боиъи ?лаи расӯли аллоҳ ( с )у яди расӯли аллоҳи хайри ман яди Усмон , ва аммо аллазӣнаи тўлўои мнкми явми алтқии алҷмъони Фқди ъФои аллоҳи анҳуам ани аллоҳи ғафури ҳалим .

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ تَوَلَّوْا مِنْکُمْ... الآیة این خطاب با مؤمنانست، میگوید: ایشان که پشت بدادند بهزیمت، و از قتال دشمن برگشتند از میان شما که مؤمنان‌اید یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ آن روز که جمع مؤمنان و جمع کافران همدیدار گشتند، و بر هم رسیدند، آن شیطان بود که در راه ایشان آمد، و ایشان را بر آن ذلّت داشت، و آن کار ایشان را برآراست. و این در راه آمدن شیطان و ایشان را از ثبات بیفکندن، بشومی آن بود که فرمان رسول (ص) را خلاف کرده بودند، و مرکز بگذاشته. پس رب العالمین ایشان را عذر نهاد و عفو کرد، گفت: وَ لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ. و گفته‌اند که معصیت ایشان آن بود که پارسال به بدر رغبت کرده بودند در فداء مشرکان، و بازفروختن ایشان، که ببدر بدست آورده بودند، و بنکشتن ایشان، پس ربّ العالمین عذر ایشان بنهاد و آن معصیت ازیشان در گذاشت و عفو کرد و گفت: لَقَدْ عَفَا اللَّهُ عَنْهُمْ. مفسّران گفتند: عثمان بن عفان از ایشان بود، و رافع بن المعلی، و خارجة بن زید، و حذیفة بن عتبة بن ربیعة، عثمان بن عقبه، و عمرو بن عقبه. مردی از ابن عمر پرسید که عثمان به بدر حاضر بود؟ گفت: نه، گفت: ببیعة الرضوان حاضر بود؟ گفت: نه، گفت: از جمله ایشان بود که یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ؟ گفت: بود. ابن عمر را گفتند که: این در عثمان عیب میجوید باین که می‌گوید. ابن عمر گفت: اما بدر فانّ رسول اللَّه (ص) قد ضرب له بسهمه. امّا بیعة الرضوان فقد بایع له رسول اللَّه (ص) و ید رسول اللَّه خیر من ید عثمان، و اما الذین تولوا منکم یوم التقی الجمعان فقد عفا اللَّه عنهم ان اللَّه غفور حلیم.