Қавлаи таъолӣ : إни инсркми аллоҳи Флои ғолиби лакам . . . Алоиаҳ .

قوله تعالی: إِنْ یَنْصُرْکُمُ اللَّهُ فَلا غالِبَ لَکُمْ... الآیة.

Рӯй ҷобири бен абди аллоҳи أн алнабӣ ( с ) қол : мо ман амрии мусаллами ихзли амрأ мусалламан фии мавзе , интҳки фӣаи ҳурматау интқси фӣаи ман арзаи алои хзлаҳи аллоҳи таъолии фии мавзеи иҳби фӣаи нусрата . Ва мо ман амрии инср мусалламан фии мавзеи интқси ман арзау интҳки фӣаи ман ҳурмата , алои насраи аллоҳи фии мавзеи иҳби нусрата .

روی جابر بن عبد اللَّه أنّ النّبی (ص) قال: ما من امرئ مسلم یخذل امرأ مسلما فی موضع، ینتهک فیه حرمته و ینتقص فیه من عرضه الّا خذله اللَّه تعالی فی موضع یحبّ فیه نصرته. و ما من امرئ ینصر مسلما فی موضع ینتقص من عرضه و ینتهک فیه من حرمته، الّا نصره اللَّه فی موضع یحبّ نصرته.

Аҳли суннатро дарин хабар ва дарин ояти ҳуҷҷат тамомаст ,у далели равшан бар қадреау мӯътазила , ки эшон мункиранд ки худои ъзу ҷл агар хоҳад бандаро хор кунад ,у хизлони худ бар ваии орад . Ва ин мухолифати китоб ва суннатасту хрқи иҷмоъи мусулмонон , ки бар забони халқ бисёр равад ки касеро ки ранҷи расонад : хзлаҳи аллоҳ . Чунон ки гӯйанд : « қотилаи аллоҳ » , « лаънаи аллоҳ » ва агар ҷоӣз набӯдӣ бар забони оммаи халқи ин калима равон набӯдӣ .

اهل سنّت را درین خبر و درین آیت حجّت تمام است، و دلیل روشن بر قدریه و معتزله، که ایشان منکرند که خدای عزّ و جلّ اگر خواهد بنده را خوار کند، و خذلان خود بر وی آرد. و این مخالفت کتاب و سنت است و خرق اجماع مسلمانان، که بر زبان خلق بسیار رود که کسی را که رنج رساند: خذله اللَّه. چنان که گویند: «قاتله اللَّه»، «لعنه اللَّه» و اگر جائز نبودی بر زبان عامه خلق این کلمه روان نبودی.

Ва маънӣ оят онаст ки агар худои шуморо азиз кунад , ва нусрат диҳад , касро нарасад ва набӯд аз мардумон ки шуморо боз шаканд ва хор кунад . Ва агар бъкс ин бошад ки аллоҳи шуморо хор кунад ,у сустӣ дар кору ҳазимат аз душмани пеши орад , Фмни зои алзии инсркм эй лои инсркми аҳади ман баъда яъне баъд аз хизлони худо , каси шуморо нусрати надиҳад ва азиз накунад . Ва қили маъноаи лои ттркўои амреи ллнос ,у арФзўи анноси лأмрӣ .

و معنی آیت آنست که اگر خدای شما را عزیز کند، و نصرت دهد، کس را نرسد و نبود از مردمان که شما را باز شکند و خوار کند. و اگر بعکس این باشد که اللَّه شما را خوار کند، و سستی در کار و هزیمت از دشمن پیش آرد، فَمَنْ ذَا الَّذِی یَنْصُرُکُمْ ای لا ینصرکم احد مِنْ بَعْدِهِ یعنی بعد از خذلان خدا، کس شما را نصرت ندهد و عزیز نکند. و قیل معناه لا تترکوا امری للنّاس، و ارفضو الناس لأمری.

Ва иқрб манеҳ

و یقرب منه‌

Қавла ( с ) : ман алтмси ризои аллоҳи бсхти анноси кФоаҳи аллоҳи мؤнаҳи аннос ва ман алтмси ризои анноси бсхти аллоҳ , вклаҳи аллоҳи илои аннос .

قوله (ص): من التمس رضا اللَّه بسخط النّاس کفاه اللَّه مؤنة النّاس و من التمس رضا النّاس بسخط اللَّه، وکّله اللَّه الی النّاس.

Ва мо кони лнбии أни иғли қроءти ?маккейу ъосму абӯи Амри бФтҳ « ё »у зм ғинаст . Ва маънӣ онаст ки : ҳеҷ пайғомбариро сазо нест ки хиёнат кунад дар моли ғанимати қисмат кардан . Ва боқии бзм ёу фатҳ ғин хонанд , бар маънии онкии ҳаргиз раво набӯд пайғомбариро ки бо вай хиёнат кардандӣ дар ғанимати бахшӣдан . Сабаби нузули ин ояти он буд ки рӯзи бадар дар моли ғанимат , қтиФаҳ эй буд сурхи ранг ва боз наёфтанд . Қавмӣ гуфтанд : магари расӯли худо ( с ) аз миён баргирифтааст . Раби Алъоламин оят фиристоду расӯли худ болхсўсу ҷумлаи анбёءро болъмўм аз хиёнат мубарро кард . Ва гуфтаанд ки : ҷамоатӣ аз ақўё алҳоҳ карданд бар Мустафо ( с ) то моли ғанимат аз дигарон боз гирад ва боишон диҳад , раби Алъоламин оят фиристод . Яъне ки : агар чунон кунад хиёнат бошад бо асҳоб ӯ , ва ҳеҷ пайғомбарро сазо набӯд ки бо асҳоби хеш хиёнат кунад . Балки сӯят нигаҳ дорад , ва ончӣ диҳад бонсоФ диҳад , ва адл кунад .

وَ ما کانَ لِنَبِیٍّ أَنْ یَغُلَّ قراءت مکی و عاصم و ابو عمرو بفتح «یا» و ضم غین است. و معنی آنست که: هیچ پیغامبری را سزا نیست که خیانت کند در مال غنیمت قسمت کردن. و باقی بضمّ یا و فتح غین خوانند، بر معنی آنکه هرگز روا نبود پیغامبری را که با وی خیانت کردندی در غنیمت بخشیدن. سبب نزول این آیت آن بود که روز بدر در مال غنیمت، قطیفه‌ای بود سرخ رنگ و باز نیافتند. قومی گفتند: مگر رسول خدا (ص) از میان برگرفته است. رب العالمین آیت فرستاد و رسول خود بالخصوص و جمله انبیاء را بالعموم از خیانت مبرّا کرد. و گفته‌اند که: جماعتی از اقویا الحاح کردند بر مصطفی (ص) تا مال غنیمت از دیگران باز گیرد و بایشان دهد، رب العالمین آیت فرستاد. یعنی که: اگر چنان کند خیانت باشد با اصحاب او، و هیچ پیغامبر را سزا نبود که با اصحاب خویش خیانت کند. بلکه سویّت نگه دارد، و آنچه دهد بانصاف دهد، و عدل کند.

Муҳамади бен исҳоқи бен ясор гуфт : қавмии араб кроҳит медоштанд ончӣ дар қуръон буд аз айби дайни эшону сб батон , медархостанд аз расӯл ( с ) то онро пинҳон кунад .

محمد بن اسحاق بن یسار گفت: قومی عرب کراهیت میداشتند آنچه در قرآن بود از عیب دین ایشان و سبّ بتان، می درخواستند از رسول (ص) تا آن را پنهان کند.

Раб Алъоламин гуфт : агар пинҳон кунад хиёнат бошаду пайғомбарро сазо набӯд ки дар боби ваҳй хиёнат кунад ,у чизе аз ҳақ боз гирад ва мдоҳнт кунад . Иқол : ғул , иғл , ғлўло ,у ағли иғли ағлоло , азои хон . Ва أслаҳи ман алғлл ,у ҳўи духули алмоءи фии халали алшҷр . Ва манеҳ алғл , алҳақад лأнаҳи ъдоўаҳи фии алнФс , ва манеҳ алғлил , ҳрораҳи алътши фии алнФс , ва манеҳ алғлолаҳ , шиори таҳти албдни хосса .

ربّ العالمین گفت: اگر پنهان کند خیانت باشد و پیغامبر را سزا نبود که در باب وحی خیانت کند، و چیزی از حق باز گیرد و مداهنت کند. یقال: غلّ، یغلّ، غلولا، و اغلّ یغلّ اغلالا، اذا خان. و أصله من الغلل، و هو دخول الماء فی خلل الشّجر. و منه الغلّ، الحقد لأنّه عداوة فی النّفس، و منه الغلیل، حرارة العطش فی النّفس، و منه الغلالة، شعار تحت البدن خاصّة.

Қавла : ва ман иғлли иأти бмои ғул эй ҳомлои ?лаи алии зуҳра , явми алқёмаҳи тафсири ин оят дар он хабараст ки Мустафо ( с ) гуфт : « лои алифин аҳдкми иҷии ءи явми алқёмаҳу алии рқбтаҳи бъири ?лаи рғоء , Фиқўл ё расӯли аллоҳи ағснии Фأқўли лои амлки лаки шиӣои қади أблғтк . Лои алифин аҳдкми иҷии ءи явми алқёмаҳу алии рқбтаҳи фарси ?лаи ҷумҷумаи Фиқўл : ағснӣ ! Фأқўли лои амлки лаки шиӣои қади аблғтк . Лои алифин аҳдкми иҷии ءи явми алқёмаҳу алии рқбтаҳи шоҳи лҳои сғоءи иқўл ё расӯли аллоҳи ағснии Фأқўли лои амлки лаки шиӣои қади أблғтк . Лои алифин аҳдкми иҷии ءи явми алқёмаҳу алии рқбтаҳи сомити Фиқўли ағснӣ ё расӯли аллоҳ , Фأқўли лои амлки лаки шиӣои қади أблғтк . »

قوله: وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ ای حاملا له علی ظهره، یَوْمَ الْقِیامَةِ تفسیر این آیت در آن خبر است که مصطفی (ص) گفت: «لا الفینّ احدکم یجی‌ء یوم القیامة و علی رقبته بعیر له رغاء، فیقول یا رسول اللَّه اغثنی فأقول لا املک لک شیئا قد أبلغتک. لا الفینّ احدکم یجی‌ء یوم القیامة و علی رقبته فرس له جمجمة فیقول: اغثنی! فأقول لا املک لک شیئا قد ابلغتک. لا الفین احدکم یجی‌ء یوم القیامة و علی رقبته شاة لها ثغاء یقول یا رسول اللَّه اغثنی فأقول لا املک لک شیئا قد أبلغتک. لا الفینّ احدکم یجی‌ء یوم القیامة و علی رقبته صامت فیقول اغثنی یا رسول اللَّه، فأقول لا املک لک شیئا قد أبلغتک.»

Ҳар ки имрӯзи бчизӣ хиёнат кунад , фардои брстохизи он чизи ораду алии рؤси алошҳоди вайро бон Фзиҳт расад . Расӯли худо ( с ) гуфт : ва агар ҳамаи сӯзанӣ буд ё риштае . Ва дар хабараст ки мардии брсўли худо ( с ) ҳаблӣ оварад халқ , ки пеш аз қисмати баргирифта ва онро пас аз қисмат боз оварда буд , расӯл аз вай напазируфт .

هر که امروز بچیزی خیانت کند، فردا برستاخیز آن چیز آرد و علی رؤس الاشهاد وی را بآن فضیحت رسد. رسول خدا (ص) گفت: و اگر همه سوزنی بود یا رشته‌ای. و در خبر است که مردی برسول خدا (ص) حبلی آورد خلق، که پیش از قسمت برگرفته و آن را پس از قسمت باز آورده بود، رسول از وی نپذیرفت.

Ва вайро гуфт нигаҳи дор то брстохизи онро биорӣ ! зайди бен холид алҷҳнӣ гуфт : рӯзи хайбари мардӣ аз ёрони расӯли худо фармон ёфт , расӯли худо ( с ) бирав намоз накард . Ёрони ҳамаи мутағаййир ва музтариб шуданд ки то чаҳ будаст расӯл ( с ) гуфт : « ани соҳбкми ғули фии сиблати аллоҳ »

و وی را گفت نگه‌دار تا برستاخیز آن را بیاری! زید بن خالد الجهنی گفت: روز خیبر مردی از یاران رسول خدا فرمان یافت، رسول خدا (ص) برو نماز نکرد. یاران همه متغیّر و مضطرب شدند که تا چه بودست رسول (ص) گفت: «انّ صاحبکم غلّ‌ فی سبیل اللَّه»

Хиёнат кардааст ин мард дар роҳи худо , тафаҳҳус карданд муҳрае буд ки бардошта буд , қимати он кам аз ду дирам . Ва дар хабараст ки : яке кушта шуд , мардумон гуфтанд : нӯшаши боди биҳишти ҷовдон ! расӯл ( с ) гуфт : « куллан ! » яъне чунин магӯӣед ки ваии рӯзи хайбари шмлаҳ эй аз моли ғанимати бхёнти бардошт , фардои оташ дар он гирад ва бо вай баҳам бисӯзад . Мардии дигари як шроки наълин баргирифта буд чун ин сухан аз расӯл ( с ) бишунид он шрок биоварад . Расӯл ( с ) гуфт : шроки ман нор .

خیانت کرده است این مرد در راه خدا، تفحص کردند مهره‌ای بود که برداشته بود، قیمت آن کم از دو درم. و در خبر است که: یکی کشته شد، مردمان گفتند: نوشش باد بهشت جاودان! رسول (ص) گفت: «کلّا!» یعنی چنین مگویید که وی روز خیبر شمله‌ای از مال غنیمت بخیانت برداشت، فردا آتش در آن گیرد و با وی بهم بسوزد. مردی دیگر یک شراک نعلین برگرفته بود چون این سخن از رسول (ص) بشنید آن شراک بیاورد. رسول (ص) گفت: شراک من نار.

Клбӣ гуфт : дар тафсир ва ман иғлли иأти бмои ғули явми алқёмаҳ : он чиз ки дар он хиёнат карда бошад дар қаъри ҷаҳаннами баробар вай бидоранд , он гуҳ гӯйанд фурӯи рӯи бойени даракоти дӯзах ва онро баргир , вай фурӯ равад ва бардорад рост ки биҷои хеш боз ояд ,у дигари бора аз даст вай биафтад , ва ҳафтод солаи роҳ бо қаър ҷаҳаннам уфтад . Ва вайро ҳам чунон таклиф мекунанд то мераваду брмидорд . Мустафо ( с ) аз ӣнҷо гуфт : « мо ман абди иғли ғлўлои алои клФи явми алқёмаҳи أни истхрҷаҳи ман асфали дараки ҷаҳаннам » .

کلبی گفت: در تفسیر وَ مَنْ یَغْلُلْ یَأْتِ بِما غَلَّ یَوْمَ الْقِیامَةِ: آن چیز که در آن خیانت کرده باشد در قعر جهنم برابر وی بدارند، آن گه گویند فرو رو باین درکات دوزخ و آن را برگیر، وی فرو رود و بردارد راست که بجای خویش باز آید، و دیگر باره از دست وی بیفتد، و هفتاد ساله راه با قعر جهنم افتد. و وی را هم چنان تکلیف میکنند تا میرود و برمیدارد. مصطفی (ص) از اینجا گفت: «ما من عبد یغلّ غلولا الّا کلّف یوم القیامة أن یستخرجه من اسفل درک جهنّم».

Ва ҳар ки хиёнати кориро бипушади вайро ҳам чандон гуноҳ буд ва ҳамон уқубат . Мустафо ( с ) гуфт : « ман иктми ғолои ?фона мислаи » .

و هر که خیانت کاری را بپوشد وی را هم چندان گناه بود و همان عقوبت. مصطفی (ص) گفت: «من یکتم غالّا فانّه مثله».

Қавлаи сами тўФии кули нафаси мо касбат ва ҳам лои излмўн « зулм » дар қуръон бар чаҳор маънӣаст : яке маънӣ нақсаст , костани чизе , чунон ки дар он оят гуфт , яъне аз савоби некӯкорони ҳеҷ чизи бнкоҳнд . Ҳамонаст ки дар сӯра алкҳФ гуфт :у лам тазаллум манеҳ шиӣо , ва дар сӯра алонбёء гуфт :у нзъи алмўозини алқсти лиўми алқёмаҳи Флои тазаллуми нафаси шиӣо , ва дар сӯраи Марям :у лои излмўни шиӣо . Ваҷҳи дувуми зулм мардумонаст бар якдигар дар тақвияти ҳуқуқи эшон , чунон ки дар сӯра банӣ Исроил гуфт : ва ман қатли мзлўмо , ва дар сӯра алнсоء гуфт : ва ман иФъли злк . . . Яъне қатли алнФсу أхзи алأмўоли ъдўоноу злмо ,у қоли таъолӣ : إни аллазӣнаи иأклўни أмўоли алитомии злмо .

قوله ثُمَّ تُوَفَّی کُلُّ نَفْسٍ ما کَسَبَتْ وَ هُمْ لا یُظْلَمُونَ «ظلم» در قرآن بر چهار معنی است: یکی معنی نقص است، کاستن چیزی، چنان که در آن آیت گفت، یعنی از ثواب نیکوکاران هیچ چیز بنکاهند. همانست که در سورة الکهف گفت: وَ لَمْ تَظْلِمْ مِنْهُ شَیْئاً، و در سورة الانبیاء گفت: وَ نَضَعُ الْمَوازِینَ الْقِسْطَ لِیَوْمِ الْقِیامَةِ فَلا تُظْلَمُ نَفْسٌ شَیْئاً، و در سورة مریم: وَ لا یُظْلَمُونَ شَیْئاً. وجه دوم ظلم مردمان است بر یکدیگر در تقویت حقوق ایشان، چنان که در سورة بنی اسرائیل گفت: وَ مَنْ قُتِلَ مَظْلُوماً، و در سورة النّساء گفت: وَ مَنْ یَفْعَلْ ذلِکَ... یعنی قتل النّفس و أخذ الأموال عُدْواناً وَ ظُلْماً، و قال تعالی: إِنَّ الَّذِینَ یَأْکُلُونَ أَمْوالَ الْیَتامی‌ ظُلْماً.

Ваҷҳи сеюм зулм бандааст бар нафаси хеш , дар маъсият , берун аз ширк , чунон ки дар сӯра албқраҳ гуфт : ва ман итъди ҳудӯди аллоҳи Фأўлӣки ҳам алзолмўн . Ва дар сӯраи алтлоқ : ва ман итъди ҳудӯди аллоҳи Фқди зулм нафса . Ва дар сӯраи алмлоӣкаҳ : Фмнҳми золими лнФсаҳ .

وجه سوم ظلم بنده است بر نفس خویش، در معصیت، بیرون از شرک، چنان که در سورة البقرة گفت: وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولئِکَ هُمُ الظَّالِمُونَ. و در سورة الطلاق: وَ مَنْ یَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ. و در سورة الملائکة: فَمِنْهُمْ ظالِمٌ لِنَفْسِهِ.

Ваҷҳи чаҳорум зулмаст бмънии ширк , чунон ки дар сӯра алأнъом гуфт : аллазӣнаи омнўоу лами илбсўои إимонҳми бзлм . Ва дар сӯраи луқмон : إни алшрки лзлми азим .

وجه چهارم ظلم است بمعنی شرک، چنان که در سورة الأنعام گفت: الَّذِینَ آمَنُوا وَ لَمْ یَلْبِسُوا إِیمانَهُمْ بِظُلْمٍ. و در سورة لقمان: إِنَّ الشِّرْکَ لَظُلْمٌ عَظِیمٌ.

Қавлаи таъолӣ : أи Фмни атбъи ризвони аллоҳ яъне бтрки алғлўл , кмни боءи бсхти ман аллоҳи Фғл ? ! саёқи ин ояти таъзими асм ғлўласт яъне ки схти худоӣ бо ғлўласту ризвони худоӣ бо тарки ғлўл . ӯ ки хиёнат накунад хўшнўдӣу рзоءи ҳақ бо ӯст , ва он кас ки хиёнат кунад хашму схт худо бираваст , ва он кас ки имрӯзи схт худо бирав , фардои дӯзахи ҷой ӯ . Чунон ки аллоҳ таъолӣ гуфт :у мأўоаҳи ҷаҳаннаму бӣси алмсир . Ва аз баҳри онкӣ аз аҳл тавҳидаст ҳар чанд ки гунаҳкорасту хёнткор , ҷои вай ҷаҳаннам гуфт , аввали даракаи дӯзах ки дар он оташ нест , аммо ҳарорати оташ бон мерасад ,у ҷои осӣони ин умматаст . Ва самяти ҷаҳаннам , лонҳои ттҷҳми фии вуҷӯҳи алхлқ . Пас чун аз ҷаҳаннам дар гузашти даракаи дувум « лзӣ »аст . Сеюм сқр . Чаҳоруми ҳтмаҳ . Панҷуми ҷҳим .

قوله تعالی: أَ فَمَنِ اتَّبَعَ رِضْوانَ اللَّهِ یعنی بترک الغلول، کَمَنْ باءَ بِسَخَطٍ مِنَ اللَّهِ فغلّ؟! سیاق این آیت تعظیم اثم غلول است یعنی که سخط خدای با غلول است و رضوان خدای با ترک غلول. او که خیانت نکند خوشنودی و رضاء حق با اوست، و آن کس که خیانت کند خشم و سخط خدا بروست، و آن کس که امروز سخط خدا برو، فردا دوزخ جای او. چنان که اللَّه تعالی گفت: وَ مَأْواهُ جَهَنَّمُ وَ بِئْسَ الْمَصِیرُ. و از بهر آنکه از اهل توحید است هر چند که گنهکار است و خیانتکار، جای وی جهنم گفت، اول درکه دوزخ که در آن آتش نیست، اما حرارت آتش بآن میرسد، و جای عاصیان این امت است. و سمّیت جهنّم، لانّها تتجهّم فی وجوه الخلق. پس چون از جهنّم در گذشت درکه دوم «لظی» است. سوم سقر. چهارم حطمة. پنجم جحیم.

Шашуми съир . Ҳафтуми ҳоўиаҳ . Ин шаш даракаи ҷой куффорасту мушрикон дар он ҷовдон .

ششم سعیر. هفتم هاویه. این شش درکه جای کفار است و مشرکان در آن جاودان.

Он гуҳи саранҷоми аҳли ризоу хўшнўдии ҳақ баён кард , гуфт : ҳам дараҷот ъанд аллоҳ эй аҳл дараҷот ъанд аллоҳ . Ишоратаст ки : аҳли биҳишти ҳама яксон наянд , балки дараҷоти эшон мутафовитаст ,у манозили эшон мухталиф бақадр аъмолу маориф . Алии алҷмлаҳи биҳишти сад дараҷааст бҳкми он хабар ки маози бен ҷабал ривоят кард аз Мустафо ( с ) қол : алҷнаҳи моӣаҳи дараҷа , байни кули дараҷаи илои дараҷаи мо байни алсмоءу аларз ,у ани аълоҳо алФрдўс ,у أўстҳои алФрдўс ,у أни алърши алии алФрдўс ,у минҳои тФҷри анҳори алҷнаҳ .

آن گه سرانجام اهل رضا و خوشنودی حق بیان کرد، گفت: هُمْ دَرَجاتٌ عِنْدَ اللَّهِ ای اهل درجات عند اللَّه. اشارتست که: اهل بهشت همه یکسان نیند، بلکه درجات ایشان متفاوت است، و منازل ایشان مختلف بقدر اعمال و معارف. علی الجملة بهشت صد درجه است بحکم آن خبر که معاذ بن جبل روایت کرد از مصطفی (ص) قال: الجنّة مائة درجة، بین کلّ درجة الی درجة ما بین السّماء و الارض، و انّ اعلاها الفردوس، و أوسطها الفردوس، و أنّ العرش علی الفردوس، و منها تفجر انهار الجنّة.

Ва рӯй инси бен молики қол : харҷи ҳорисаи бен сроқаҳи явми бадари нзоро , лами ихрҷи лқтол ,у кони ғломои Фأсобаҳи саҳмаи Фқтлаҳ , Фҷоءти ИМАу ҳаии алрбиъи бинти алнзри ило алнабӣ ( с ) Фқолт : ё расӯли аллоҳи ин ибнии ҳориса ? ?фони кони фии алҷнаҳи Фосбру алои Фтрии мо аснъ ?

و روی انس بن مالک قال: خرج حارثة بن سراقة یوم بدر نظّارا، لم یخرج لقتال، و کان غلاما فأصابه سهمه فقتله، فجاءت امّه و هی الربیع بنت النضر الی النّبیّ (ص) فقالت: یا رسول اللَّه این ابنی حارثه؟ فان کان فی الجنّة فاصبر و الّا فتری ما اصنع؟

Фқол ( с ) : ёам ҳорисаи анҳо листи бҷнаҳи воҳида , ва локинҳо ҷинони касӣра ,у анаи фии алФрдўси алأълӣ .

فقال (ص): یا امّ حارثة انّها لیست بجنّة واحدة، و لکنّها جنان کثیرة، و انّه فی الفردوس الأعلی.

Он гуҳ дар охир оят гуфт :у аллоҳи басири бмои иъмлўн то мутӣъ дар тоъати биафзояд ,у осӣ аз маъсият ҳазар гирад .

آن گه در آخر آیت گفت: وَ اللَّهُ بَصِیرٌ بِما یَعْمَلُونَ تا مطیع در طاعت بیفزاید، و عاصی از معصیت حذر گیرد.

Қавла : лақади ман аллоҳи маънӣ « миннат » тФзласт , ва манон мтФзласт . Ва миннат ки аз худо буд мадҳаст , лأнаҳи тФзл . Ва чун аз махлуқ буд змаст лأнаҳи тқриъ .

قوله: لَقَدْ مَنَّ اللَّهُ معنی «منّت» تفضّل است، و منّان متفضّل است. و منت که از خدا بود مدح است، لأنّه تفضّل. و چون از مخلوق بود ذمّ است لأنّه تقریع.

Алӣ алмؤмнин гуфтаанд ки муъминони ин ҷо арабанд , ки ҳеҷ қабӣла нест аз қбоӣли араб ки на расӯл ( с )ро дар он нисбӣаст магар банӣ тғлб , қавмии тарсоёни бади кишон . Раби алъзаҳи расӯли худро аз насаби эшон пок кард , ва бар араби миннати ниҳод ки расӯл ( с ) ҳам аз насаби шумо бшмо фиристодам ,у китобии ҳам аз луғати шумо бшмо фурӯ фиристодам .

عَلَی الْمُؤْمِنِینَ گفته‌اند که مؤمنان این جا عرب‌اند، که هیچ قبیله نیست از قبائل عرب که نه رسول (ص) را در آن نسبی است مگر بنی تغلب، قومی ترسایان بد کیشان. ربّ العزة رسول خود را از نسب ایشان پاک کرد، و بر عرب منت نهاد که رسول (ص) هم از نسب شما بشما فرستادم، و کتابی هم از لغت شما بشما فرو فرستادم.

Ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : ҳўи алзии баъси фии алأмиин рсўло манеҳам , ва гуфтаанд ки муъминони ӣнҷои омма муъминонанд аз арабу аҷам . Мегуяд : бмؤмнон расӯлӣ фиристодам яке аз эшон ки кор ӯ шинохтаанд ,у сидқу амонат ӯ озмудау дониста , на Фриштаҳ ва на берун аз фарзанди одам . Далели ин таъвил онаст ки ҷой дигар гуфт : лақади ҷоءкми расӯли ман أнФскм . . . Алоиаҳ .

همانست که جای دیگر گفت: هُوَ الَّذِی بَعَثَ فِی الْأُمِّیِّینَ رَسُولًا مِنْهُمْ، و گفته‌اند که مؤمنان اینجا عامّه مؤمنان‌اند از عرب و عجم. میگوید: بمؤمنان رسولی فرستادم یکی از ایشان که کار او شناخته‌اند، و صدق و امانت او آزموده و دانسته، نه فریشته و نه بیرون از فرزند آدم. دلیل این تأویل آنست که جای دیگر گفت: لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ... الآیة.

Он гуҳи ситоиши расӯлро , сифат вай кард ,у кор вай гуфт ки чист : итлўои алайҳими оёта , яъне алқуръон ,у изкиҳм яъне ислҳҳм ,у иълмҳми алкитоб эй алқуръону алҳкмаҳ яъне алмўоъзи алтии фии алқуръони ман алҳлол ваулҳарому алснаҳ .

آن گه ستایش رسول را، صفت وی کرد، و کار وی گفت که چیست: یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِهِ‌، یعنی القرآن، وَ یُزَکِّیهِمْ یعنی یصلحهم، وَ یُعَلِّمُهُمُ الْکِتابَ ای القرآن و الحکمة یعنی المواعظ الّتی فی القرآن من الحلال و الحرام و السّنّة.

Ва إни конўои ман қабл эйу қади конўо қабл беъсатаи лФии залоли мубин .

وَ إِنْ کانُوا مِنْ قَبْلُ ای و قد کانوا قبل بعثته لَفِی ضَلالٍ مُبِینٍ.

Қавлаи таъолӣ : أу лмои ин алиф ва ваов , истифҳоми рост ,у араб истифҳом кунад болФи муҷаррад ,у алиф ва ваов ,у алифу Фо ,у бأлФи ммдўду бҳмзаҳи мқсўр .

قوله تعالی: أَ وَ لَمَّا این الف و واو، استفهام راست، و عرب استفهام کند بالف مجرّد، و الف و واو، و الف و فا، و بألف ممدود و بهمزه مقصور.

أсобткми мсибаҳи қади أсбтми мслиҳои أсобткм ба аҳадаст ,у أсбтм ба бадар . Ва ин чунон буд ки рӯзи аҳад аз мусулмонони ҳафтод мард кушта шуданд ,у рӯзи бадар аз кофарони ҳафтод кушта шуда буданд ва ҳафтод босирии барда .

أَصابَتْکُمْ مُصِیبَةٌ قَدْ أَصَبْتُمْ مِثْلَیْها أَصابَتْکُمْ به احد است، و أَصَبْتُمْ به بدر. و این چنان بود که روز احد از مسلمانان هفتاد مرد کشته شدند، و روز بدر از کافران هفتاد کشته شده بودند و هفتاد باسیری برده.

Қиллатами أнии ҳозо эй : ман أини асобнои ҳозои алқтлу алҳзимаҳу нҳни мслмўну расӯли аллоҳи Фино ? мегуфтанд ин қатлу ҳазиматаи буруз аҳад чунаст ки бмо расед ? ва мо мслмононим !у расӯли худо дар миёни мо ! раби Алъоламин эшонро ҷавоб дод : қул ҳў ман ъанд أнФскми ин клмтро ду тафсир гуфтаанд : яке онаст ки : трктми алмркзу тлбтми алғнимаҳи Фмни қблкми ҷоءкми алшр . Мегуяд : инки бшмо расед аз шавамӣ мухолифати шумо буд рӯзи аҳад , он гуҳ ки маркази бгзоштиду талаб ғанимат кардед . Тафсир дигар онаст ки рӯзи бадари мусулмонони асирони куффорро боз фурухтанд ва фидо ситаданд . Раби Алъоламин Ҷабраилро фиристод ки ё Муҳамад худоӣ напасандед аз шумо ин фурӯхтани асирону фидои стдн . Акнӯн қавми худро мухайяр кун миёни ду чиз , аммо ки асиронро бикашанд ва рӯй заминро аз куфри эшон пок кунанд , ва аммо ки эшонро боз фурушанд ва фидо ситонанд , аммо баъдади эшон мусулмонони лои маҳола кушта шаванд . Расӯли худо ( с ) ин пайғом ки Ҷабраил биоварад бо қавм бигуфт . Эшон гуфтанд : ин асирони ҳамаи хешу пайванд ва бародарон моанд , азишон фидо ситонем ва дар ваҷҳу сози қаттол душман наҳем , ва агар аз мо қавмӣ кушта шаванд лои маҳола шаҳидон бошанд . Бидон хурсандему хўшнўд . Пас дигари соли рӯзи аҳади баъдади он асирон аз мусулмонон кушта шуданд . Чун мусулмонон гуфтанд : أнии ҳозо ? раб Алъоламин гуфт : ман ъанд أнФскми ин бонст ки фидо ситадед ва худ ихтиёр қатл кардед .

قُلْتُمْ أَنَّی هذا ای: من أین اصابنا هذا القتل و الهزیمة و نحن مسلمون و رسول اللَّه فینا؟ میگفتند این قتل و هزیمته بروز احد چونست که بما رسید؟ و ما مسلمانانیم! و رسول خدا در میان ما! ربّ العالمین ایشان را جواب داد: قُلْ هُوَ مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ این کلمت را دو تفسیر گفته‌اند: یکی آنست که: ترکتم المرکز و طلبتم الغنیمة فمن قبلکم جاءکم الشّرّ. میگوید: اینکه بشما رسید از شومی مخالفت شما بود روز احد، آن گه که مرکز بگذاشتید و طلب غنیمت کردید. تفسیر دیگر آنست که روز بدر مسلمانان اسیران کفار را باز فروختند و فدا ستدند. رب العالمین جبرئیل را فرستاد که یا محمد خدای نپسندید از شما این فروختن اسیران و فدا ستدن. اکنون قوم خود را مخیّر کن میان دو چیز، امّا که اسیران را بکشند و روی زمین را از کفر ایشان پاک کنند، و امّا که ایشان را باز فروشند و فدا ستانند، امّا بعدد ایشان مسلمانان لا محاله کشته شوند. رسول خدا (ص) این پیغام که جبرئیل بیاورد با قوم بگفت. ایشان گفتند: این اسیران همه خویش و پیوند و برادران مااند، ازیشان فدا ستانیم و در وجه و ساز قتال دشمن نهیم، و اگر از ما قومی کشته شوند لا محاله شهیدان باشند. بدان خرسندیم و خوشنود. پس دیگر سال روز احد بعدد آن اسیران از مسلمانان کشته شدند. چون مسلمانان گفتند: أَنَّی هذا؟ رب العالمین گفت: مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِکُمْ این بآنست که فدا ستدید و خود اختیار قتل کردید.

إни аллоҳи алии кули шайъи ءи ман алнсри маъаи тоъткми нбикм ,у тарки алнсри маъаи мхолФткм Аёа қадир .

إِنَّ اللَّهَ عَلی‌ کُلِّ شَیْ‌ءٍ من النّصر مع طاعتکم نبیّکم، و ترک النّصر مع مخالفتکم ایّاه قَدِیرٌ.

Ва мо أсобкми ин хитоб бо мؤмнонст , явми алтқии алҷмъони рӯзи аҳад ки ҳар ду гуруҳи мусулмонону кофарон бар ҳам расиданд .

وَ ما أَصابَکُمْ این خطاب با مؤمنانست، یَوْمَ الْتَقَی الْجَمْعانِ روز احد که هر دو گروه مسلمانان و کافران بر هم رسیدند.

Фбإзни аллоҳ яъне бқзоءи аллоҳу қадара . Ин таслият муъминонаст , мегуяд : ончӣ рафт бқзоу қадару хост худоӣ рафт .

فَبِإِذْنِ اللَّهِ یعنی بقضاء اللَّه و قدره. این تسلیت مؤمنان است، میگوید: آنچه رفت بقضا و قدر و خواست خدای رفت.

Ва лиълми алмؤмнину лиълми аллазӣнаи ноФқўои ин илми бмънӣ « руят »аст яъне то бибинад муъминонроу саботи эшонро ,у рзоءи эшон бқзоу қадар ,у сабри эшон бблоу шиддат . Ва мунофиқонро бинад , бо ҷазаъ ва бо тақдири бхсўмт . Мунофиқи ду диласт ва ду роҳ , ва ду сухан , аз « ноФқо » гирифтаанд . Рӯбоҳу мӯши хонаи хешро ду дар созанд .

وَ لِیَعْلَمَ الْمُؤْمِنِینَ وَ لِیَعْلَمَ الَّذِینَ نافَقُوا این علم بمعنی «رؤیت» است یعنی تا ببیند مؤمنان را و ثبات ایشان را، و رضاء ایشان بقضا و قدر، و صبر ایشان ببلا و شدّت. و منافقان را بیند، با جزع و با تقدیر بخصومت. منافق دو دل است و دو راه، و دو سخن، از «نافقا» گرفته اند. روباه و موش خانه خویش را دو در سازند.

Яке маърӯфу ошкоро ки бар одат онҷо омад ва шуд кунанд бурузи амн , ва онро « қосъо » гӯйанд , ва дарӣ доранд наоне , рӯз гурехтан худро чун бар дар маърӯфи бими бенанд , ва ин дар наоне « ноФқо » гӯйанд .

یکی معروف و آشکارا که بر عادت آنجا آمد و شد کنند بروز امن، و آن را «قاصعا» گویند، و دری دارند نهانی، روز گریختن خود را چون بر در معروف بیم بینند، و این در نهانی «نافقا» گویند.

Ва қили ?лаами тъолўои қотлўои фии сиблати аллоҳи أўи адФъўои он гуҳ ки муъминони бғзоء аҳад мерафтанд фаро мунофиқон гуфтанд абди аллоҳи бен абӣу асҳоб ӯ ки : бёӣид куштан кунед аз баҳри худоӣ ё аз муъминон дафъ кунед . Дарин ояти дафъу қатл дар як назм кард , саққо ,у дидаи бон ,у посбон ,у стўрбон ,у таббох ,у далел ,у ончӣ азин бобаст ҳама ғозён кард , чун Сироҷу нъолу амсоли эшон ҳар ки дар лашкар гоҳаст . Садӣу Фроء ва ҷамоатӣ гуфтанд : « дафъ » работаст . Ва « работ » онаст ки касе дар сғр кофар боистад ,у душманро аз билоди ислом боз дорад боқомати ҳарб , ё бозҳори ҳуҷҷат . Ва фӣаи қол алнабӣ ( с ) : « работи явми фии сиблати аллоҳи хайри ман алднё ва мо алайҳо » . Ва фии рўоиаҳ : хайри ман أлФи явми Фимои сўоаҳи ман алмнозл .

وَ قِیلَ لَهُمْ تَعالَوْا قاتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَوِ ادْفَعُوا آن گه که مؤمنان بغزاء احد میرفتند فرا منافقان گفتند عبد اللَّه بن ابی و اصحاب او که: بیائید کشتن کنید از بهر خدای یا از مؤمنان دفع کنید. درین آیت دفع و قتل در یک نظم کرد، سقّا، و دیده‌بان، و پاسبان، و ستوربان، و طبّاخ، و دلیل، و آنچه ازین بابست همه غازیان کرد، چون سرّاج و نعال و امثال ایشان هر که در لشکر گاهست. سدی و فراء و جماعتی گفتند: «دفع» رباط است. و «رباط» آنست که کسی در ثغر کافر بایستد، و دشمن را از بلاد اسلام باز دارد باقامت حرب، یا باظهار حجت. و فیه‌ قال النبی (ص): «رباط یوم فی سبیل اللَّه خیر من الدّنیا و ما علیها». و فی روایة: خیر من ألف یوم فیما سواه من المنازل.

Қолўо лу наилм қтолои лотбънокми абди аллоҳи бен абӣ бо сесад марди мунофиқ ҷавоб доданд ки : агар мо донистемӣ ки ҷанг хоҳад буд бо шумо бёмдимӣ , локин ҷанг нахоҳад буд . Ва ин сухан бнФоқ гуфтанд , ки агар ҷанг будӣ ҳам наомадандӣ . Раб Алъоламин гуфт : ҳам ллкФри иўмӣз أқрб манеҳам ллإимони он рӯзи он сухан гуфтанду бози гаштанд , куфрро аввалӣ тар буданд аз ончии имонро . Он гуҳ тафсир кард ва гуфт : иқўлўни бأФўоҳҳм эй бأлснтҳм , мо лӣси фии қлўбҳму аллоҳи أълми бмои иктмўн .

قالُوا لَوْ نَعْلَمُ قِتالًا لَاتَّبَعْناکُمْ عبد اللَّه بن ابی با سیصد مرد منافق جواب دادند که: اگر ما دانستیمی که جنگ خواهد بود با شما بیامدیمی، لکن جنگ نخواهد بود. و این سخن بنفاق گفتند، که اگر جنگ بودی هم نیامدندی. رب العالمین گفت: هُمْ لِلْکُفْرِ یَوْمَئِذٍ أَقْرَبُ مِنْهُمْ لِلْإِیمانِ آن روز آن سخن گفتند و باز گشتند، کفر را اولی‌تر بودند از آنچه ایمان را. آن گه تفسیر کرد و گفت: یَقُولُونَ بِأَفْواهِهِمْ ای بألسنتهم، ما لَیْسَ فِی قُلُوبِهِمْ وَ اللَّهُ أَعْلَمُ بِما یَکْتُمُونَ.

Аллазӣнаи қолўо яъне алмноФқин , лإхўонҳм яъне лأмсолҳми ман аҳли алнФоқ .

الَّذِینَ قالُوا یعنی المنافقین، لِإِخْوانِهِمْ یعنی لأمثالهم من اهل النفاق.

Ва қили лохўонҳми фии алнсби лои фии аддӣн , ва ҳам шуҳадоъи аҳад . Ва қъдўо яъне ани алҷҳод .

و قیل لاخوانهم فی النّسب لا فی الدّین، و هم شهداء احد. وَ قَعَدُوا یعنی عن الجهاد.

Алўоўи ллҳол .

الواو للحال.

Луи أтоъўно яъне шуҳадоъи аҳади фии алонсроФи ан алнабӣ ( с )у алқъўди мо қтлўои фарди аллоҳи таъолии алайҳиму қол : қул ?лаам ё Муҳамад : Фодрؤои ани أнФскми аламути إни кантами содиқин . Ани алҳзри инФъи ман алқдр .

لَوْ أَطاعُونا یعنی شهداء احد فی الانصراف عن النبی (ص) و القعود ما قُتِلُوا فردّ اللَّه تعالی علیهم و قال: قل لهم یا محمد: فَادْرَؤُا عَنْ أَنْفُسِکُمُ الْمَوْتَ إِنْ کُنْتُمْ صادِقِینَ. ان الحذر ینفع من القدر.