Қавлаи таъолӣ :у лои тҳсбни аллазӣнаи қтлўои фии сиблати аллоҳ . . . Алоиаҳ . Муфассирон гуфтаанд ки : ин оят дар шаъни шуҳадоъи бадару аҳад фурӯд омад . Шуҳадоъи бадари чаҳордаҳ кас буданд , азишон шаш кас муҳоҷиранд : мҳҷъи бен абди аллоҳи мавлои умри бен хитоб ,у ҳўи аввали қтили қатли явми бадар ,у убайди бен алҳрс ,у ъмири бен абии вқос ,у зўи алшмолини абди Амри бен нзлаҳ ,у Ақили бен бкир ,у Сафавони бен Байзо . Ва шуҳадоъи аҳади ҳафтод кас буданд . Азишон панҷ каси муҳоҷирон : Ҳамзаи бен абди алмтлб , мсъби бен ъмир , Усмони бен шмос , абди аллоҳи бен ҷҳш , саъди мавлои Утбаи бен рабеъа . Дигари ҳама ансор буданд ки дар роҳи худо , аз баҳри худо кушта шуданд , ва аз раби алъзаҳ боишон навохтҳо расед ва кароматҳо диданд . Арвоҳи эшон дар шиками мурғони биҳиштӣ то дар марғзори биҳишт парвоз мекунанд , ва аз он миваҳои биҳиштӣ мехуранд , ва он гуҳи қароргоҳи эшон қандилҳои заррин дар зери арши малик . Эшон чун ин навохт ва ин каромати диданд ва ёфтанд , қолўо : ё лӣати қўмнои иълмўни мо нҳни фӣаи ман алнъим . Гуфтанд : эй кошки касони мо ки дар дунёанд аз аҳволи мо хабар доштандӣ , ва ин навохту каромат ва ин ҷои хуш ва ин нозу Наим ки мо дорем бдонстндӣ , будӣ ки эшон низ ҷиҳод кардандӣ то бойени рӯзи давлату шодии расидандӣ .

قوله تعالی: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ... الآیة. مفسّران گفته‌اند که: این آیت در شأن شهداء بدر و احد فرود آمد. شهداء بدر چهارده کس بودند، ازیشان شش کس مهاجراند: مهجع بن عبد اللَّه مولی عمر بن خطاب، و هو اوّل قتیل قتل یوم بدر، و عبید بن الحرث، و عمیر بن ابی وقاص، و ذو الشمالین عبد عمرو بن نضلة، و عقیل بن بکیر، و صفوان بن بیضا. و شهداء احد هفتاد کس بودند. ازیشان پنج کس مهاجران: حمزة بن عبد المطلب، مصعب بن عمیر، عثمان بن شماس، عبد اللَّه بن جحش، سعد مولی عتبة بن ربیعة. دیگر همه انصار بودند که در راه خدا، از بهر خدا کشته شدند، و از رب العزة بایشان نواختها رسید و کرامتها دیدند. ارواح ایشان در شکم مرغان بهشتی تا در مرغزار بهشت پرواز می‌کنند، و از آن میوه‌های بهشتی می‌خورند، و آن گه قرارگاه ایشان قندیلهای زرین در زیر عرش ملک. ایشان چون این نواخت و این کرامت دیدند و یافتند، قالوا: یا لیت قومنا یعلمون ما نحن فیه من النّعیم. گفتند: ای کاشک کسان ما که در دنیااند از احوال ما خبر داشتندی، و این نواخت و کرامت و این جای خوش و این ناز و نعیم که ما داریم بدانستندی، بودی که ایشان نیز جهاد کردندی تا باین روز دولت و شادی رسیدندی.

Раб Алъоламин гуфт : шумо сокин бӯед ки ин хабари ман бозрсонм , ва аз ончӣ шумо даронед эшонро бёгоҳонм . Пас ин оят фурӯ фиристод :у лои тҳсбни аллазӣнаи қтлўои фии сиблати аллоҳи أмўотои алоиаҳ .

رب العالمین گفت: شما ساکن بوید که این خبر من بازرسانم، و از آنچه شما درآنید ایشان را بیاگاهانم. پس این آیت فرو فرستاد: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا فِی سَبِیلِ اللَّهِ أَمْواتاً الآیة.

Ва хабар дурустаст аз ҷобири бен абди аллоҳ , гуфт : рӯзи аҳади падарам кушта шуд , ва ман дилтанг ва ранҷур нишаста будам , Мустафо ( с ) бмни бргзшт , гуфт : молии Ароки мктӣбои ҳзино ? қиллат : ё расӯли аллоҳи қатли أбӣу алайҳи дайн ,у ?лаи аёл , Фқол : أи лои ахбрки мо кулами аллоҳи аҳдои қти алои ман вроءи ҳиҷоб ,у кулами абоки кФоҳо ? Фқол : ё абди аллоҳи тмни алии аътк , Фқол : ё раби атмнии алейк ани трднии илои алднё ҳатто ақтли Фики ассонӣа , Фқол : анаи сабақи ман алқўл : أнҳми إлинои лои ирҷъўн . Қол : ё раб ! Фблғи ании асҳобӣ . Қол : ФФиаҳи нзлт :у лои тҳсбни аллазӣнаи қтлўои алоиаҳ .

و خبر درست است از جابر بن عبد اللَّه، گفت: روز احد پدرم کشته شد، و من دلتنگ و رنجور نشسته بودم، مصطفی (ص) بمن برگذشت، گفت: مالی اراک مکتئبا حزینا؟ قلت: یا رسول اللَّه قتل أبی و علیه دین، و له عیال، فقال: أ لا اخبرک ما کلّم اللَّه احدا قطّ الّا من وراء حجاب، و کلّم اباک کفاحا؟ فقال: یا عبد اللَّه تمنّ علیّ اعطک، فقال: یا ربّ اتمنّی علیک ان تردّنی الی الدّنیا حتّی اقتل فیک الثّانیة، فقال: انّه سبق من القول: أَنَّهُمْ إِلَیْنا لا یُرْجَعُونَ. قال: یا ربّ! فبلّغ عنّی اصحابی. قال: ففیه نزلت: وَ لا تَحْسَبَنَّ الَّذِینَ قُتِلُوا الآیة.

Қроءти шомӣ « қтлўо » мшддаст бар маънии маболиғат , яъне : бзорӣ киштанд эшонро , ва он Ҳамза буд ки шикам вай бшикофтанд ,у ҷигар берун кашиданд .

قراءت شامی «قتّلوا» مشدّد است بر معنی مبالغت، یعنی: بزاری کشتند ایشان را، و آن حمزه بود که شکم وی بشکافتند، و جگر بیرون کشیدند.

Бали أҳёءи эшонро « аҳёء » хонд , ки арвоҳи эшонро дар шикамҳои мурғон аз миваи биҳишти рӯзии мирсоннди рӯзии муқаддар дар вақти муайян , ҳам чунон ки зиндагонро бошад . Ва гуфтаанд ки : эшонро « аҳёء » хонд аз баҳри онкии арвоҳи эшон то бқёмт ҳар шаби зери арши Маҷид бсҷўд даройанд , ҳамчун арвоҳи зиндагони муъминони он гуҳ ки бўзў дар хоб шаванд . Ва гуфтаанд : шаҳидонро то бқёмт ҳар соли савоб ғзўӣ банависанд аз онкии суннат ҷиҳод биниҳоданд , пас эшонро « аҳёء » бидон хонд ки ҳам чунон ки зиндагонро дар ҷиҳод савоб нависанд эшонро низ менависанд . Ва гуфтаанд : эшонро ншўинд ва бо ҷома хеш бигузоранд чунон ки зиндагонро .

بَلْ أَحْیاءٌ ایشان را «احیاء» خواند، که ارواح ایشان را در شکمهای مرغان از میوه بهشت روزی میرسانند روزی مقدر در وقت معین، هم چنان که زندگان را باشد. و گفته‌اند که: ایشان را «احیاء» خواند از بهر آنکه ارواح ایشان تا بقیامت هر شب زیر عرش مجید بسجود درآیند، همچون ارواح زندگان مؤمنان آن گه که بوضو در خواب شوند. و گفته‌اند: شهیدان را تا بقیامت هر سال ثواب غزوی بنویسند از آنکه سنّت جهاد بنهادند، پس ایشان را «احیاء» بدان خواند که هم چنان که زندگان را در جهاد ثواب نویسند ایشان را نیز می‌نویسند. و گفته‌اند: ایشان را نشویند و با جامه خویش بگذارند چنان که زندگان را.

Қол ( с ) : « змлўҳми бдмоӣҳму клўмҳм , Фонҳми иҳшрўни явми алқёмаҳи бдмоӣҳм , аллўни лавни алдм ,у алриҳи риҳи алмск . »

قال (ص): «زمّلوهم بدمائهم و کلومهم، فانّهم یحشرون یوم القیامة بدمائهم، اللّون لون الدّم، و الرّیح ریح المسک.»

Ва гуфтаанд ки : хок нахурд эшонро дар гӯр , чунон ки зиндагонро нахурд .

و گفته‌اند که: خاک نخورد ایشان را در گور، چنان که زندگان را نخورد.

Дар осори биоранд ки : чаҳор кас онанд ки хок нахурд эшонро баъд аз марг : анбёء , уламо , шуҳадоъ ,у ҳофизон яъне ҳамлаи қуръон . Ва дарин маънӣ овараданд ки Амри бен алҷмўҳу абди аллоҳи бен Амри бен ҳзом ҳар ду рӯзи аҳади шаҳиди гаштанд , ва ҳар дуро дар як гӯр ниҳоданд ,у гӯри эшон бар гузаргоҳи сайл буд . Баъд аз чиҳил ва шаш соли сари эшон боз карданд , то биҷои дигар нақл кунанд аз бими сайл , эшонро тозаи диданд .

در آثار بیارند که: چهار کس آنند که خاک نخورد ایشان را بعد از مرگ: انبیاء، علماء، شهداء، و حافظان یعنی حمله قرآن. و درین معنی آوردند که عمرو بن الجموح و عبد اللَّه بن عمرو بن حزام هر دو روز احد شهید گشتند، و هر دو را در یک گور نهادند، و گور ایشان بر گذرگاه سیل بود. بعد از چهل و شش سال سر ایشان باز کردند، تا بجای دیگر نقل کنند از بیم سیل، ایشان را تازه دیدند.

Чунон ки гӯйии як рӯз гузаштааст то эшонро дафн кардаанд ,у хоки эшонро нохӯрдау табоҳи нокарда .

چنان که گویی یک روز گذشته است تا ایشان را دفن کرده‌اند، و خاک ایشان را ناخورده و تباه ناکرده.

Қавла : ъанд рбҳми ирзқўн эй ман смори алҷнаҳ ва туҳафҳо . Ризқ номӣаст чизеро муқаддар дар вақте муайяни чунон ки ҷой дигар гуфт :у ?лаами рзқҳми фӣҳо бикрау ъшё . Фараҳин бмои отоҳми аллоҳи ман фазлаи фазли худои ӣнҷо « қатл »аст дар роҳи худо , ки фазл дорад бар марг дар тоъат беқатл . Ва гуфтаанд ки : « Наим » биҳиштасту ризоу лқоءи ҳақ .

قوله: عِنْدَ رَبِّهِمْ یُرْزَقُونَ ای من ثمار الجنّة و تحفها. رزق نامی است چیزی را مقدّر در وقتی معیّن چنان که جای دیگر گفت: وَ لَهُمْ رِزْقُهُمْ فِیها بُکْرَةً وَ عَشِیًّا. فَرِحِینَ بِما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ فضل خدا اینجا «قتل» است در راه خدا، که فضل دارد بر مرگ در طاعت بی‌قتل. و گفته‌اند که: «نعیم» بهشت است و رضا و لقاء حق.

Ва истбшрўни болзини лами илҳқўои баҳам эй бкромтҳм . Ва шодӣ мебаранд бародарону касони эшон ки ҳануз зиндаанд ,у бони пойгоҳ ки эшон расида анд нарасидаанд , аммо бшрФи пойгоҳ , ӣнонро дар эшон расониданд , ва ҳануз зиндаанд аз пас эшон .

وَ یَسْتَبْشِرُونَ بِالَّذِینَ لَمْ یَلْحَقُوا بِهِمْ ای بکرامتهم. و شادی میبرند برادران و کسان ایشان که هنوز زنده‌اند، و بآن پایگاه که ایشان رسیده‌اند نرسیده‌اند، امّا بشرف پایگاه، اینان را در ایشان رسانیدند، و هنوز زنده‌اند از پس ایشان.

Ва фии маъноа

و فی معناه‌

Қавл алнабӣ ( с ) : ишФъи алшҳиди фии сабъин ман ақорбаҳ .

قول النبی (ص): یشفع الشّهید فی سبعین من اقاربه.

Сами қол : أлои хавфи алайҳиму лои ҳам иҳзнўн эй : бأни лои хавфи алии ахўонҳми алмؤмнини азои лҳқўои баҳам . Қоли Ассадӣ : иؤтии алшҳиди бктоби фӣаи мо иқдми алайҳи ман ихвонау аҳла , Фиқоли иқдми алейк фалони явми кзоу кзо ,у иқдми алейк фалони явми кзоу кзо , Фистбшри ҳайни иқдмўни алайҳи комаи истбшри аҳли алғоӣби бқдўмаҳи фии алднё .

ثمّ قال: أَلَّا خَوْفٌ عَلَیْهِمْ وَ لا هُمْ یَحْزَنُونَ ای: بأن لا خوف علی اخوانهم المؤمنین اذا لحقوا بهم. قال السدی: یؤتی الشّهید بکتاب فیه ما یقدم علیه من اخوانه و اهله، فیقال یقدم علیک فلان یوم کذا و کذا، و یقدم علیک فلان یوم کذا و کذا، فیستبشر حین یقدمون علیه کما یستبشر اهل الغائب بقدومه فی الدّنیا.

Истбшрўни бнъмаҳи ман аллоҳу фазл агар касе гуяд Фоӣдаҳи ин астбшор дар он ҷаҳон чист чун дар дунёи худ дониста буданд ? ва аз фазлу неъмати аллоҳ огоҳ буданд ?

یَسْتَبْشِرُونَ بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ اگر کسی گوید فائده این استبشار در آن جهان چیست چون در دنیا خود دانسته بودند؟ و از فضل و نعمت اللَّه آگاه بودند؟

На чизеи бенанд ки надониста буданд , то бон шод шаванд ? ҷавоб онаст ки : дар дунё ҳар чанд дониста буданд аммо аз роҳи хабару истидлол дониста буданд , на аз роҳи кашфу муъоина , ва « лӣси алхбри колмъоинаҳ » . Чун он хабар аён гардад ,у умед нақд шавад ,у андозаи савоби бҳди истеҳқоқу умед дар гузарад , шодии эшон биафзояд , ва музоъаф шавад . Ва низ шодии дунё бо хавфи хотима омехта шаваду шодии уқбо аз омиғи хавфу андӯҳ пазируфтан пок бошад , ва то азин омиғ пок нашавад бҳд камол нарасад .

نه چیزی بینند که ندانسته بودند، تا بآن شاد شوند؟ جواب آنست که: در دنیا هر چند دانسته بودند اما از راه خبر و استدلال دانسته بودند، نه از راه کشف و معاینه، و «لیس الخبر کالمعاینة». چون آن خبر عیان گردد، و امید نقد شود، و اندازه ثواب بحدّ استحقاق و امید در گذرد، شادی ایشان بیفزاید، و مضاعف شود. و نیز شادی دنیا با خوف خاتمه آمیخته شود و شادی عقبی از آمیغ خوف و اندوه پذیرفتن پاک باشد، و تا ازین آمیغ پاک نشود بحدّ کمال نرسد.

Ва أни аллоҳ эй :у бони аллоҳ , атфаст бар бнъмаҳи ман аллоҳ . Мегуяд : шодии брндбнъмту фазли худоӣ ,у бонкаҳи худои фазлу неъмати хеш бар эшон тамом кард , ва аз музди эшон ҳеҷ чиз боз нагирифт , ва низ биФзўд . Қроءти ксоиӣу أни аллоҳи бкср алифаст бар маънии истиноф ,у тарғиби дигарон боямону талаби савоби он , Фкأнаҳи қол :у аллоҳи лои изиъи аҷри алмؤмнин . Ва фии баёни савоби алшҳдоءи мо рӯй алии бен Мӯсои алрзои ани абӣаи Мӯсои бен ҷаъфар , ани абӣаи ҷаъфари бен Муҳамад , ани абӣаи Муҳамади бен алӣ , ани абӣаи алии бен ҳусайн , ани абӣаи ҳусайни бен алӣ ( ъ ) қол : бинмои алии бен абии толиб ( ъ ) ихтби анносу иҳсҳми алии алҷҳод , ази қоми илайҳи шобу қол : ё амири алмؤмнини ахбрнии ани фазли алғзоаҳи фии сиблати аллоҳ . Фқол : канти радифи расӯли аллоҳ ( с ) алии ноқаи алъзбоء ,у нҳни мқФлўни ман ғазва , Фсأлтаҳи ъмои сأлтнии анҳу , Фқол алнабӣ ( с ) : « ани алғзоаҳи азои ҳамвои болғзўи кутуби аллоҳи ?лаами броءаҳи ман алнор ,у азои тҷҳзўои лғзўҳми боҳаии аллоҳи баҳами алмлоӣкаҳ ,у азои вдъҳми аҳлўҳми бкти алайҳими алҳитону албиўт ,у ихрҷўни ман знўбҳми комаи тхрҷи алҳиаҳи ман слхҳо ,у иўкли аллоҳи ъзу ҷли лкл раҷул манеҳам арбаъӣни алифи малики иҳФзўнаҳ , ман байни идиаҳ ва ман халафау ани яминау шимола ,у лои иъмли ҳасанаи алои азъФти ?ла ,у иктби ?лаи ибодаи алифи раҷули иъбдўни аллоҳи ъзу ҷли алифи сана , кули санаи слосмоӣаҳу сутуни иўмо ,у алиўм мисли умри алднё . Ва азои сорўои бҳзраҳи ъдўҳм , анқтъи илми аҳли алднёи ани савоби аллоҳи аёҳм , Фозои брзўои лъдўҳму ашръти алои санау фавқати асҳом ,у тақаддуми алрҷли илои алрҷл , ҳФтҳми алмлоӣкаҳи бأҷнҳтҳо ,у идъўни аллоҳи ?лаами болнсру алтсбит ,у нодаии мнод : « алҷнаҳи таҳти зилоли алсиўФ » . Фткўни алтънаҳу алзрбаҳи алии алшҳиди аҳўни ман шурби алмоءи алборди фии алиўми алсоӣФ ,у азои золи алшҳиди ани фарсаи бтънаҳ ӯ зарбаи лами исли илои алأрз ҳатто ибъси аллоҳи илайҳи зўҷтаҳи ман алҳўри алъайн , Фтбшраҳи бмои аъди аллоҳи ?лаи ман алкромаҳу азои васли илои алأрзи тқўли ?лаи аларз : марҳабои болрўҳи алтибаҳи алтии ахрҷти ман албдни алтиб . Абшри ?фони лаки мо лои айни рأт ,у лои изни самъат ,у лои хатари алии қалби башар !у иқўли аллоҳи таъолӣ : أнои хлиФтаҳи фии аҳла , ва ман арзоҳми Фқди أрзонӣ , ва ман асхтҳми Фқди асхтнӣ . Ва иҷъли аллоҳи таъолии рӯҳаи фии ҳўосли тайри Хизри тсрҳи фии алҷнаҳи ҳайси тшоء ,у тأкли ман сморҳо ,у тأўии илои қнодили ман зҳби муъаллақаи болърш .

وَ أَنَّ اللَّهَ ای: و بانّ اللَّه، عطف است بر بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ. میگوید: شادی برندبنعمت و فضل خدای، و بآنکه خدای فضل و نعمت خویش بر ایشان تمام کرد، و از مزد ایشان هیچ چیز باز نگرفت، و نیز بیفزود. قراءت کسایی وَ أَنَّ اللَّهَ بکسر الف است بر معنی استیناف، و ترغیب دیگران بایمان و طلب ثواب آن، فکأنّه قال: و اللَّه لا یضیع اجر المؤمنین. و فی بیان ثواب الشّهداء ما روی علی بن موسی الرضا عن ابیه موسی بن جعفر، عن ابیه جعفر بن محمد، عن ابیه محمد بن علی، عن ابیه علی بن حسین، عن ابیه حسین بن علی (ع) قال: بینما علی بن ابی طالب (ع) یخطب الناس و یحثّهم علی الجهاد، اذ قام الیه شابّ و قال: یا امیر المؤمنین اخبرنی عن فضل الغزاة فی سبیل اللَّه. فقال: کنت ردیف رسول اللَّه (ص) علی ناقة العضباء، و نحن مقفلون من غزوة، فسألته عمّا سألتنی عنه، فقال النّبی (ص): «انّ الغزاة اذا همّوا بالغزو کتب اللَّه لهم براءة من النّار، و اذا تجهّزوا لغزوهم باهی اللَّه بهم الملائکة، و اذا ودّعهم اهلوهم بکت علیهم الحیطان و البیوت، و یخرجون من ذنوبهم کما تخرج الحیّة من سلخها، و یوکّل اللَّه عزّ و جلّ لکلّ رجل منهم اربعین الف ملک یحفظونه، من بین یدیه و من خلفه و عن یمینه و شماله، و لا یعمل حسنة الّا اضعفت له، و یکتب له عبادة الف رجل یعبدون اللَّه عزّ و جلّ الف سنة، کلّ سنة ثلاثمائة و ستّون یوما، و الیوم مثل عمر الدّنیا. و اذا صاروا بحضرة عدوّهم، انقطع علم اهل الدّنیا عن ثواب اللَّه ایّاهم، فاذا برزوا لعدوّهم و اشرعت الا سنّة و فوّقت اسهام، و تقدّم الرّجل الی الرّجل، حفّتهم الملائکة بأجنحتها، و یدعون اللَّه لهم بالنّصر و التّثبیت، و نادی مناد: «الجنّة تحت ظلال السّیوف». فتکون الطعنة و الضّربة علی الشّهید اهون من شرب الماء البارد فی الیوم الصائف، و اذا زال الشهید عن فرسه بطعنه او ضربة لم یصل الی الأرض حتّی یبعث اللَّه الیه زوجته من الحور العین، فتبشّره‌ بما اعدّ اللَّه له من الکرامة و اذا وصل الی الأرض تقول له الارض: مرحبا بالرّوح الطّیّبة الّتی اخرجت من البدن الطیّب. ابشر فانّ لک ما لا عین رأت، و لا اذن سمعت، و لا خطر علی قلب بشر! و یقول اللَّه تعالی: أنا خلیفته فی اهله، و من ارضاهم فقد أرضانی، و من اسخطهم فقد اسخطنی. و یجعل اللَّه تعالی روحه فی حواصل طیر خضر تسرح فی الجنّة حیث تشاء، و تأکل من ثمارها، و تأوی الی قنادیل من ذهب معلّقة بالعرش.

Қавла : аллазӣнаи астҷобўои ллаҳ ва алрасул . . . Алоиаҳи муҷоҳиду мақотил ва ъкрмаҳ гуфтанд : ин оёт дар ғазваи бадари алсғрӣ фурӯ омад , ва қисса онаст ки рӯзи аҳади баъд аз онкии ҳазимату шикастагӣ бар мусулмонон афтод абӯ Сафён гуфт : ё Муҳамади бинноу бинки мавсими бадари алсғрии ани шӣт . ё Муҳамад ( с ) ! азин пас агар хоҳӣ ба бадари суғро бо ҳам оӣим ва ҷанг кунем . Ва бадари суғрои обӣ буду марғзорӣ банӣ кунонаро , ва дар ҷоҳилияти бозоргоҳи эшон буд ҳар сол чанд рӯзи онҷои рафтандӣ ва бозаргонӣ кардандӣ . Чун абӯи Сафёни он сухан гуфт , расӯли худо ( с ) ҷавоб дод : оре чунин кунам , ваъдаи гоҳ мо онҷост . Пас дигари соли абӯи Сафёну аҳли Маккаи бўъдаҳ берун омаданд то ба мари алзҳрони расиданд . Раби Алъоламин руъбӣу бимӣ дар дили эшон афканд , ҳам аз онҷои абӯи Сафён ҳиммат кард ки ба Макка боз шавад . Бар Наими бен масъӯд алошҷъӣ расед ки аз Макка меомад ,у қасд Мадина дошт , гуфт : ё Наим ваъда дорам бо Муҳамад ( с ) ки ббдри суғро ҷанг кунем , ва акнӯн сози ҷангу вақт он надорам , ва мехоҳам ки бимика боз шавам , аммо май андешам ки Муҳамад ( с ) берун ояд бўъдаҳи гоҳ , ва моро наёбад , бар мо далер шавад ,у халаф аз ҷиҳат мо бинад , агар ту тадбирисозӣ ва эшонро дафъ кунӣ то аз Мадинаи беруни нёинд ,у халаф аз ҷиҳати эшон буд ман турои даҳ уштури даҳум . Ва инак Суҳайли бен Амр зоминаст то бтўи расонад . Наими бен масъӯд бо абӯи Сафёни ин қарор бидод , ва бтъҷил рафт то дар Мадина шуд .

قوله: الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ... الآیة مجاهد و مقاتل و عکرمه گفتند: این آیات در غزوة بدر الصغری فرو آمد، و قصه آنست که روز احد بعد از آنکه هزیمت و شکستگی بر مسلمانان افتاد ابو سفیان گفت: یا محمد بیننا و بینک موسم بدر الصّغری ان شئت. یا محمد (ص)! ازین پس اگر خواهی به بدر صغری با هم آئیم و جنگ کنیم. و بدر صغری آبی بود و مرغزاری بنی کنانه را، و در جاهلیت بازارگاه ایشان بود هر سال چند روز آنجا رفتندی و بازرگانی کردندی. چون ابو سفیان آن سخن گفت، رسول خدا (ص) جواب داد: آری چنین کنم، وعده‌گاه ما آنجاست. پس دیگر سال ابو سفیان و اهل مکه بوعده بیرون آمدند تا به مر الظهران رسیدند. رب العالمین رعبی و بیمی در دل ایشان افکند، هم از آنجا ابو سفیان همت کرد که به مکه باز شود. بر نعیم بن مسعود الاشجعی رسید که از مکه می‌آمد، و قصد مدینه داشت، گفت: یا نعیم وعده دارم با محمد (ص) که ببدر صغری جنگ کنیم، و اکنون ساز جنگ و وقت آن ندارم، و می‌خواهم که بمکه باز شوم، اما می‌اندیشم که محمد (ص) بیرون آید بوعده‌گاه، و ما را نیابد، بر ما دلیر شود، و خلف از جهت ما بیند، اگر تو تدبیری سازی و ایشان را دفع کنی تا از مدینه بیرون نیایند، و خلف از جهت ایشان بود من ترا ده اشتر دهم. و اینک سهیل بن عمرو ضامن است تا بتو رساند. نعیم بن مسعود با ابو سفیان این قرار بداد، و بتعجیل رفت تا در مدینه شد.

Қавмро дид ки ҷангро таҷҳиз мекарданд ,у меоди абӯи Сафёнро кори мисохтнд . Наим гуфт бдроиӣ ки рой шумоаст ! порсол дидед ки бдёру ватану қароргоҳи шумо дар омаданд ва карданд ончӣ карданд , акнӯн шумо бетони хеш зулм мекунед ки бар эшон мешавед , ва худро дар мӯҳлика меафканед . Ман бӯи Сафёнро дидам бо ҷамъии анбӯҳу лашкарии фаровони беруни омада ,у сози ҷанг ва қатл карда . Асҳоби расӯл ( с ) ки ин хабар шуниданд бсҳмиднд , ва чун имтиноъӣ бинмуданд расӯли худо ( с ) гуфт :у алзии нафасии бедаи лأхрҷну луи вҳдӣ .

قوم را دید که جنگ را تجهیز میکردند، و میعاد ابو سفیان را کار میساختند. نعیم گفت بدرایی که رای شما است! پارسال دیدید که بدیار و وطن و قرارگاه شما در آمدند و کردند آنچه کردند، اکنون شما بتن خویش ظلم میکنید که بر ایشان می‌شوید، و خود را در مهلکه می‌افکنید. من بو سفیان را دیدم با جمعی انبوه و لشکری فراوان بیرون آمده، و ساز جنگ و قتل کرده. اصحاب رسول (ص) که این خبر شنیدند بسهمیدند، و چون امتناعی بنمودند رسول خدا (ص) گفت: و الّذی نفسی بیده لأخرجنّ و لو وحدی.

Пас ҳар чаҳ бади дил ва мунофиқ буданд бимонаданд , ва ҳар чаҳ мусулмонон ва диловар буданд бо сози қаттолу суҳбати расӯл ( с ) берун шуданд , ва гуфтанд : ҳсбнои аллоҳу нъми алўкил . Ва бароа ҳар ки бар эшон расед аз мушрикон , мегуфт : « ани анноси қади ҷмъўои лаками Фохшўҳм » ва муъминон мегуфтанд : « ҳсбнои аллоҳу нъми алўкил » то ббдри алсғрии расиданд , бӯи Сафёни ҳамон ки руъб дар дили аўФтод ба Маккаи бозрФт . Ва аҳли Макка « ҷяши алсўиқ » бар эшон ниҳоданд , яъне ки : « анмои хрҷтми тшрбўни алсўиқ » . Пас расӯли худоу ёрони як ду рӯзи онҷои бистоднд ва тиҷорат карданд , пас ба Мадинаи бози рафтанд бо саломату ғанимат . Ва Ҷабраили амин аз даргоҳи иззат дар он ҳол фурӯ омад ва оят оварад ки : аллазӣнаи астҷобўои ллаҳ ва алрасул ман баъди мо أсобҳми алқрҳ эй алҷроҳоти ллзин أҳснўо манеҳам бтоъаҳ алрасулу атқўои мухолифата « أҷри азим » яъне алҷнаҳи аллазӣна яъне алмؤмнин . Қоли ?лаами аннос яъне Наими бен масъӯд : إни аннос яъне абои Сафёну асҳобаи қади ҷмъўои лаками Фохшўҳму лои тأтўҳм .

پس هر چه بد دل و منافق بودند بماندند، و هر چه مسلمانان و دلاور بودند با ساز قتال و صحبت رسول (ص) بیرون شدند، و گفتند: حَسْبُنَا اللَّهُ وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ. و براه هر که بر ایشان رسید از مشرکان، میگفت: «انّ النّاس قد جمعوا لکم فاخشوهم» و مؤمنان می‌گفتند: «حسبنا اللَّه و نعم الوکیل» تا ببدر الصغری رسیدند، بو سفیان همان که رعب در دل اوفتاد به مکه بازرفت. و اهل مکه «جیش السّویق» بر ایشان نهادند، یعنی که: «انّما خرجتم تشربون السّویق». پس رسول خدا و یاران یک دو روز آنجا بیستادند و تجارت کردند، پس به مدینه باز رفتند با سلامت و غنیمت. و جبرئیل امین از درگاه عزت در آن حال فرو آمد و آیت آورد که: الَّذِینَ اسْتَجابُوا لِلَّهِ وَ الرَّسُولِ مِنْ بَعْدِ ما أَصابَهُمُ الْقَرْحُ ای الجراحات لِلَّذِینَ أَحْسَنُوا مِنْهُمْ بطاعة الرّسول وَ اتَّقَوْا مخالفته «أَجْرٌ عَظِیمٌ» یعنی الجنّة الَّذِینَ یعنی المؤمنین. قالَ لَهُمُ النَّاسُ یعنی نعیم بن مسعود: إِنَّ النَّاسَ یعنی ابا سفیان و اصحابه قَدْ جَمَعُوا لَکُمْ فَاخْشَوْهُمْ و لا تأتوهم.

Фзодҳм яъне злки алқўли إимоно эй сботои фии динҳму иқомаи алии насраи нбиҳм . Фзодҳми إимоно далеласт ки дар имони зиёдат ва нуқсон ояд , ва ин рад мрҷӣонаст ки эшон гӯйанд : имони ниФзоид ва накоҳад , ки имони бнздик эшон гуфтӣу ақдӣ муҷаррадаст беаъмол ва бе иктисоби тоъот . То агар касе бзбон бигӯеду бадали бидонад ки аллоҳ мавҷӯдаст , ва он гуҳи ҳеҷ тоъат дигар накунаду мҳзўроти шаръи бакори орад , эшон гӯйанд : ӯ муъминаст , ва вале худо ,у мустуҷиби биҳишт . Ва он гуҳи тафозулу тафовут дар миён муъминон набенанд , ва дар тоъату маъсияти асари зиёдату нуқсон бар имон эътиқод надоранд .

فَزادَهُمْ یعنی ذلک القول إِیماناً ای ثباتا فی دینهم و اقامة علی نصرة نبیّهم. فَزادَهُمْ إِیماناً دلیل است که در ایمان زیادت و نقصان آید، و این رد مرجئان است که ایشان گویند: ایمان نیفزاید و نکاهد، که ایمان بنزدیک ایشان گفتی و عقدی مجرد است بی اعمال و بی‌اکتساب طاعات. تا اگر کسی بزبان بگوید و بدل بداند که اللَّه موجود است، و آن گه هیچ طاعت دیگر نکند و محظورات شرع بکار آرد، ایشان گویند: او مؤمن است، و ولی خدا، و مستوجب بهشت. و آن گه تفاضل و تفاوت در میان مؤمنان نبینند، و در طاعت و معصیت اثر زیادت و نقصان بر ایمان اعتقاد ندارند.

Ва мнсўсоти қуръону ахбору осору завоҳири он далолат мекунад бар бутлони эътиқоду хбси мақолати эшон . Қоли аллоҳи ъзу ҷл : أми ҳасби аллазӣнаи аҷтрҳўои алсиӣоти أни нҷълҳми колзини омнўоу ъмлўои алсолҳот .

و منصوصات قرآن و اخبار و آثار و ظواهر آن دلالت میکند بر بطلان اعتقاد و خبث مقالت ایشان. قال اللَّه عزّ و جلّ: أَمْ حَسِبَ الَّذِینَ اجْتَرَحُوا السَّیِّئاتِ أَنْ نَجْعَلَهُمْ کَالَّذِینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ‌.

Ва қоли таъолӣ : أм наҷаъл аламтқин колФҷору лои истўии мнкми ман أнФқи ман қабл алФтҳу қотил . . . Алоиаҳу лои истўии алқоъдўни ман алмؤмнини ғайри أўлии алзрру алмҷоҳдўни фии сиблати аллоҳи бأмўолҳму أнФсҳм . Алоиаҳ . Ва сҳи фии алхбр : ани аллоҳи ъзу ҷли иқўли явми алқёмаҳи фии боби алшФоъаҳ : ахрҷўои ман кони фии қалбаи вазни динори ман алоямон , сами ман кони фии қалбаи вазни нисфи динор , ҳатто иқўл : ва ман кони фии қалбаи вазни зарра .

و قال تعالی: أَمْ نَجْعَلُ الْمُتَّقِینَ کَالْفُجَّارِ و لا یَسْتَوِی مِنْکُمْ مَنْ أَنْفَقَ مِنْ قَبْلِ الْفَتْحِ وَ قاتَلَ... الآیة و لا یَسْتَوِی الْقاعِدُونَ مِنَ الْمُؤْمِنِینَ غَیْرُ أُولِی الضَّرَرِ وَ الْمُجاهِدُونَ فِی سَبِیلِ اللَّهِ بِأَمْوالِهِمْ وَ أَنْفُسِهِمْ. الآیة. و صحّ فی الخبر: انّ اللَّه عزّ و جلّ یقول یوم القیامة فی باب الشفاعة: اخرجوا من کان فی قلبه وزن دینار من الایمان، ثم من کان فی قلبه وزن نصف دینار، حتی یقول: و من کان فی قلبه وزن ذرة.

Ва қол ( с ) : « бинмои أнои ноӣми раъйати анноси иързўни алӣу алайҳими қмс , минҳои мо иблғи алсдӣ ,у минҳои мо иблғи дуни злк . Ва арзи алии умри бен улхитобу алайҳи қмиси иҷраҳ , қолўо : « Фмои зои аввалат ё расӯли аллоҳ ? » қол : « аддӣн » .

و قال (ص): «بینما أنا نائم رأیت النّاس یعرضون علیّ و علیهم قمص، منها ما یبلغ الثّدی، و منها ما یبلغ دون ذلک. و عرض علیّ عمر بن الخطاب و علیه قمیص یجرّه، قالوا: «فما ذا اوّلت یا رسول اللَّه؟» قال: «الدّین».

Ва қоли умр : луи вазни имони абии бикр боямон аҳли алأрз , ӯ қол боямон ҳзаҳи алأмаҳ , лрҷҳ ба » . Ин оёту ахбор далеланд ки дар имони тафовут ва тафозул ҳаст . Ва бади мардони ҳаргизи бдрҷаҳи нек мардон набошанд .

و قال عمر: لو وزن ایمان ابی بکر بایمان اهل الأرض، او قال بایمان هذه الأمّة، لرجح به». این آیات و اخبار دلیل‌اند که در ایمان تفاوت و تفاضل هست. و بد مردان هرگز بدرجه نیک مردان نباشند.

Ва осии бдрҷаҳ мутӣъ набошад . Ва он кас ки имони вай заъиф бошад ҳаргизи баробари он кас набӯд ки имони вай қавӣ бошад . Ва ин заъфу қӯти имон аз тоъату маъсияти хезад , ҳар крои тоъату аъмоли хайри тамомтар , имони ваии қавитар . Ва ҳар крои маъсияти бештар ва бар тоъати ғолибтар , имони ваии заъифтару камтар . Ибн умр гуфт : аз расӯли худо ( с ) пурсидам ки имон афзоеду коҳад ? расӯли худо ( с ) ҷавоб дод : « нъм , язид ҳатто идхли соҳибаи алҷнаҳ ,у инқс ҳатто идхли соҳибаи алнор » ,у қоли алӣ ( ъ ) : ани алоямони ибдўи лмзаҳи бизоءи фии алқлб , клмои аздоди алоямони аздодти бёзо , ҳатто ибизи алқлби каллау ани алнФоқи ибдўи лмзаҳи сўдоءи фии алқлб , клмои аздоди алнФоқи аздодти сўодо ҳатто исўди алқлби калла . Ва алзии нафасии бедаи луи шққтми ани қалби муъмини вҷдтмўаҳи абизи алқлб ,у луи шққтми ани қалби мунофиқи вҷдтмўаҳи асвади алқлб .

و عاصی بدرجه مطیع نباشد. و آن کس که ایمان وی ضعیف باشد هرگز برابر آن کس نبود که ایمان وی قوی باشد. و این ضعف و قوت ایمان از طاعت و معصیت خیزد،هر کرا طاعت و اعمال خیر تمامتر، ایمان وی قوی‌تر. و هر کرا معصیت بیشتر و بر طاعت غالب‌تر، ایمان وی ضعیف‌تر و کمتر. ابن عمر گفت: از رسول خدا (ص) پرسیدم که ایمان افزاید و کاهد؟ رسول خدا (ص) جواب داد: «نعم، یزید حتّی یدخل صاحبه الجنّة، و ینقص حتّی یدخل صاحبه النّار»، و قال علی (ع): انّ الایمان یبدو لمظة بیضاء فی القلب، کلّما ازداد الایمان ازدادت بیاضا، حتی یبیضّ القلب کلّه و انّ النّفاق یبدو لمظة سوداء فی القلب، کلّما ازداد النّفاق ازدادت سوادا حتّی یسودّ القلب کلّه. و الّذی نفسی بیده لو شققتم عن قلب مؤمن وجدتموه ابیض القلب، و لو شققتم عن قلب منافق وجدتموه اسود القلب.

Ва сӣли алии бен абди аллоҳи алмдинии ани алоямони Фқол : қавлу амалу неа . Қил : أи интқсу издод ? қол : нъм , издоду интқс ҳатто ло ибқӣ манеҳ шайъи ء . Ва қили лбъзҳм : мо зёдтаҳу нақсона ? қол : азои зкрнои рбноу хшиноаҳи Фзлки зёдтаҳ ,у азои ағФлно ва насиноу зиъно , Фзлки нақсона .

و سئل علی بن عبد اللَّه المدینی عن الایمان فقال: قول و عمل و نیّة. قیل: أ ینتقص و یزداد؟ قال: نعم، یزداد و ینتقص حتی لا یبقی منه شی‌ء. و قیل لبعضهم: ما زیادته و نقصانه؟ قال: اذا ذکرنا ربّنا و خشیناه فذلک زیادته، و اذا اغفلنا و نسینا و ضیّعنا، فذلک نقصانه.

Ва қолўои ҳсбнои аллоҳ эй алзии икФинои амрҳми аллоҳ . Ва нъми алўкилу злки амони лкли хоӣФ . Ва қол ( с ) : « ман қоли ҳасбии аллоҳу нъми алўкил , алайҳи таваккулату ҳўи раби алърши алъзим , иқўли аллоҳи таъолӣ : « локФини абдӣ , содқои кон ӯ козбо » .

وَ قالُوا حَسْبُنَا اللَّهُ ای الّذی یکفینا امرهم اللَّه. وَ نِعْمَ الْوَکِیلُ و ذلک امان لکلّ خائف. و قال (ص): «من قال حسبی اللَّه و نعم الوکیل، علیه توکّلت و هو ربّ العرش العظیم، یقول اللَّه تعالی: «لاکفینّ عبدی، صادقا کان او کاذبا».

Ва қол ( с ) : охири мо такаллум ба иброҳӣм ( ъ ) ҳайни алқии фии алнор : ҳасбии аллоҳу нъми алўкил .

و قال (ص): آخر ما تکلّم به ابراهیم (ع) حین القی فی النّار: حسبی اللَّه و نعم الوکیل.

Фонқлбўои бнъмаҳи ман аллоҳу фазл . . . Алоиаҳ бозгаштанд , яъне расӯли худо ( с )у муъминон ки аз бадар бозгаштанд бъоФиту роҳату афзӯнӣ аз тиҷорат , ҳеҷ мушрики нодида , ва ҳеҷ ранҷ боишон норасида , ва он гуҳи савоби ғзўи эшонро ҳосил шуда ,у бтоъти дории расӯли худо ( с ) брзоу хўшнўдии ҳақи расида . Инаст ки раб Алъоламин гуфт : лами имссҳми сӯъу атбъўои ризвони аллоҳу аллоҳи зўи фазли азим .

فَانْقَلَبُوا بِنِعْمَةٍ مِنَ اللَّهِ وَ فَضْلٍ... الآیة بازگشتند، یعنی رسول خدا (ص) و مؤمنان که از بدر بازگشتند بعافیت و راحت و افزونی از تجارت، هیچ مشرک نادیده، و هیچ رنج بایشان نارسیده، و آن گه ثواب غزو ایشان را حاصل شده، و بطاعت داری رسول خدا (ص) برضا و خوشنودی حق رسیده. این است که رب العالمین گفت:لَمْ یَمْسَسْهُمْ سُوءٌ وَ اتَّبَعُوا رِضْوانَ اللَّهِ وَ اللَّهُ ذُو فَضْلٍ عَظِیمٍ.

إнмои злкми алшитони он соҳиби хабари Наими бен масъӯд ки гуфт : бӯи Сафён бо мушрикон ба бадар рафт , худ дев мардумаст , ва ончӣ гуфт дев дар даҳан вай афганда буд .

إِنَّما ذلِکُمُ الشَّیْطانُ آن صاحب خبر نعیم بن مسعود که گفت: بو سفیان با مشرکان به بدر رفت، خود دیو مردم است، و آنچه گفت دیو در دهن وی افگنده بود.

ИхўФи أўлёءаҳи авлиёъи худро тарсанд , яъне мунофиқон ки ҳақиқат имон надоранд ва дар залолат қарин деванд . Ва қили маъноа : ихўФи боўлёءаҳ , яъне ихўФи алмؤмнини болкФор .

یُخَوِّفُ أَوْلِیاءَهُ اولیاء خود را ترساند، یعنی منافقان که حقیقت ایمان ندارند و در ضلالت قرین دیواند. و قیل معناه: یخوّف باولیاءه، یعنی یخوّف المؤمنین بالکفّار.

Флои тхоФўҳму хоФўни إни кантами муъминин : эй Мусаддиқин бўъдӣ .

فَلا تَخافُوهُمْ وَ خافُونِ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ: ای مصدّقین بوعدی.

Ва ло иҳзнк мегуяд : андўҳгни мнмоёи туро . Ва бар қроءти нофеъу лои иҳзнки бзм ё ,у касри зо . Маънӣ онаст ки андўҳгн магузор турои ғоӣб бӯдан эшон ки дар нусрат куфр мешитобанд , ва баҷанг аҳад наомаданд , ва шуморо фурӯ гузоштанд , аз мунофиқону ҷуҳудону мушрикон .

وَ لا یَحْزُنْکَ میگوید: اندوهگن منمایا ترا. و بر قراءت نافع وَ لا یَحْزُنْکَ بضم یا، و کسر زا. معنی آنست که اندوهگن مگذار ترا غائب بودن ایشان که در نصرت کفر می‌شتابند، و بجنگ احد نیامدند، و شما را فرو گذاشتند، از منافقان و جهودان و مشرکان.

إнҳми лни изрўои аллоҳи шиӣо эй лни изрўои авлиёъи аллоҳи шиӣо ,у анмои иъўду боли злки алайҳим . Эшон аз ёрӣ ки аллоҳи туроу муъминонро дод ҳеҷ чизи бнкоҳнд ,у ваболи он ҳам боишон боз гардад . Ва қил : إнҳми лни изрўои аллоҳи шиӣо эй лни инқсўои аллоҳи шиӣои ман малакау султона , анҳми изрўни анФсҳми бзлк .

إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً ای لن یضرّوا اولیاء اللَّه شیئا، و انّما یعود و بال ذلک علیهم. ایشان از یاری که اللَّه ترا و مؤمنان را داد هیچ چیز بنکاهند، و وبال آن هم بایشان باز گردد. و قیل: إِنَّهُمْ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً ای لن ینقصوا اللَّه شیئا من ملکه و سلطانه، انّهم یضرّون انفسهم بذلک.

Ириди аллоҳи أлои иҷъли ?лаами ҳзои фии алохраҳи ин оят радаст бар қадарён ки мегӯйанд : бандаро қудратасту иститоат бар феъли пеш аз феъл . Ва маълумаст ки иродати аллоҳ дар ҳурмони эшон аз ҳаззи охират , эшонро аз имону тоъат боз дошт , то натавонистанду қудрат тоъат надоштанд , ва чигуна қудрати онро доранд ва худоӣ мехоҳад ки надоранд . Ва назири ин оят дар қуръон фаровонаст , минҳо : қавлаи таъолии караи аллоҳи анбъосҳми Фсбтҳм , лами ирди аллоҳи أни итҳри қлўбҳм , кзлки нслкаҳи фии қулӯби алмҷрмини лои иؤмнўн ба ,у ҷълнои алии қлўбҳми أкнаҳи أни иФқҳўаҳу фии озонҳми вқро , ва ман ирди аллоҳи Фтнтаҳи Флни тамаллуки ?лаи ман аллоҳи шиӣо ,у лни тсттиъўои أни тъдлўои байни алнсоءу луи ҳрстм ,у сдўои ани алсбилу аллоҳи арксҳми бмои ксбўо , Фأсмҳму أъмии أбсорҳм , إни ҳаии إлои Фтнтки тзли баҳои ман тшоءу тҳдии ман тшоءи илои ғайри злки ман алоёти алдолаҳи алии ани алҳодӣу алмзли ҳўи аллоҳи таъолӣ ,у алқдрау алмшиӣаҳу алородаҳи кулҳо ллаҳи таъолӣ . Ва фии алхбри أн алнабӣ ( с ) қол : « атқўои ҳозои алқдри ?фонаи шуъбаи ман алнсрониаҳ » .

یُرِیدُ اللَّهُ أَلَّا یَجْعَلَ لَهُمْ حَظًّا فِی الْآخِرَةِ این آیت ردّ است بر قدریان که می‌گویند: بنده را قدرت است و استطاعت بر فعل پیش از فعل. و معلوم است که ارادت اللَّه در حرمان ایشان از حظ آخرت، ایشان را از ایمان و طاعت باز داشت، تا نتوانستند و قدرت طاعت نداشتند، و چگونه قدرت آن را دارند و خدای می‌خواهد که ندارند. و نظیر این آیت در قرآن فراوان است، منها: قوله تعالی کَرِهَ اللَّهُ انْبِعاثَهُمْ فَثَبَّطَهُمْ، لَمْ یُرِدِ اللَّهُ أَنْ یُطَهِّرَ قُلُوبَهُمْ، کَذلِکَ نَسْلُکُهُ فِی قُلُوبِ الْمُجْرِمِینَ لا یُؤْمِنُونَ بِهِ‌، وَ جَعَلْنا عَلی‌ قُلُوبِهِمْ أَکِنَّةً أَنْ یَفْقَهُوهُ وَ فِی آذانِهِمْ وَقْراً، وَ مَنْ یُرِدِ اللَّهُ فِتْنَتَهُ فَلَنْ تَمْلِکَ لَهُ مِنَ اللَّهِ شَیْئاً، وَ لَنْ تَسْتَطِیعُوا أَنْ تَعْدِلُوا بَیْنَ النِّساءِ وَ لَوْ حَرَصْتُمْ، و صدوا عن السبیل و اللَّه ارکسهم بما کسبوا، فَأَصَمَّهُمْ وَ أَعْمی‌ أَبْصارَهُمْ، إِنْ هِیَ إِلَّا فِتْنَتُکَ تُضِلُّ بِها مَنْ تَشاءُ وَ تَهْدِی مَنْ تَشاءُ الی غیر ذلک من الآیات الدّالة علی انّ الهادی و المضلّ هو اللَّه تعالی، و القدرة و المشیئة و الارادة کلّها للَّه تعالی. و فی الخبر أنّ النّبی (ص) قال: «اتّقوا هذا القدر فانّه شعبة من النصرانیة».

Қоли бъзҳм : маъноа ,у аллоҳи аълам , ани алнсории тзъми ани исои имлки алнФъу алзрри маъаи аллоҳ , комаи имлкаҳи аллоҳ , ФкФрўои бأни ҷълўои маъаи аллоҳи шрико ӯ шарикин ,у алқдриаҳи тзъми ани алхлқи каллаами шуракои ллаҳ , имлкўни алзру алнФъ , ани шоؤўои зрўои анФсҳм ,у ани шоؤўои нФъўҳо ,у ани шоؤўои астқомўо ,у ани шоؤўои аъўҷўо , ман ғайри أни иҳтоҷўни илои тавфиқ , ӯ илҳқҳми хизлон , ӯ сабақи бхирҳму шрҳми китоб , ӯ ткўни Фиҳми мшиӣаҳи тғлби ародтҳму лои иғлбўнҳо .

قال بعضهم: معناه، و اللَّه اعلم، انّ النّصاری تزعم انّ عیسی یملک النّفع و الضّرر مع اللَّه، کما یملکه اللَّه، فکفروا بأن جعلوا مع اللَّه شریکا او شریکین، و القدریة تزعم انّ الخلق کلّهم شرکاء للَّه، یملکون الضّر و النّفع، ان شاؤوا ضرّوا انفسهم، و ان شاؤوا نفعوها، و ان شاؤوا استقاموا، و ان شاؤوا اعوجّوا، من غیر أن یحتاجون الی توفیق، او یلحقهم خذلان، او سبق بخیرهم و شرّهم کتاب، او تکون فیهم مشیئة تغلب ارادتهم و لا یغلبونها.

Қавлаи таъолӣ : إни аллазӣнаи аштрўои алкФри болإимони лни изрўои аллоҳи шиӣои ҳайни боъўои алоямони болкФр .

قوله تعالی: إِنَّ الَّذِینَ اشْتَرَوُا الْکُفْرَ بِالْإِیْمانِ لَنْ یَضُرُّوا اللَّهَ شَیْئاً حین باعوا الایمان بالکفر.

Анмои изрўни анФсҳми бзлку ?лаами азоби أлим .

انما یضرون انفسهم بذلک وَ لَهُمْ عَذابٌ أَلِیمٌ.

Ва лои иҳсбни аллазӣнаи кФрўои қроءти Ҳамза биёаст бар тақдир :у лои иҳсбни алкФори ани амлоءнои аёҳми хайри ?лаам . Ва дигарон бета хонанд хитоб бо расӯлу таслияти муъминону ваъиди кофарон , яънеу лои тҳсбн ё Муҳамади аллазӣнаи кФрўо . . . « ани мо » ду калимааст . Намиллӣ ?лаами хайри лأнФсҳм . « анмо » ин , як калимаи тавон ниҳод , ва ду тавон ниҳод намиллӣ ?лаам яъне нмҳлҳми лиздодўои асмои бмъондтҳм алҳақу хлоФҳм алрасул . Ин оят дар шаъни қавмӣ кофарон омад ки : аллоҳи таъолии бълми қадим худ донист ки эшон ҳаргиз имон наёранд ,у зиндагии эшон эшонро куфр ва ширк афзоед .

وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا قراءت حمزه بیا است بر تقدیر: و لا یحسبنّ الکفّار انّ املاءنا ایّاهم خیر لهم. و دیگران بتا خوانند خطاب با رسول و تسلیت مؤمنان و وعید کافران، یعنی و لا تحسبن یا محمد الذین کفروا... «ان ما» دو کلمه است. نُمْلِی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ. «انما» این، یک کلمه توان نهاد، و دو توان نهاد نُمْلِی لَهُمْ یعنی نمهلهم لیزدادوا اثما بمعاندتهم الحقّ و خلافهم الرّسول. این آیت در شأن قومی کافران آمد که: اللَّه تعالی بعلم قدیم خود دانست که ایشان هرگز ایمان نیارند، و زندگی ایشان ایشان را کفر و شرک افزاید.

Сӣл алнабӣ ( с ) : эй анноси хайр ? қол : ман толи умра ,у ҳасани амала . Қил : Фأии анноси шар ? қоли ман толи умра ,у соءи амала .

سئل النبی (ص): ایّ النّاس خیر؟ قال: من طال عمره، و حسن عمله. قیل: فأیّ النّاس شرّ؟ قال من طال عمره، و ساء عمله.

Ва қоли ибни масъӯд : мо ман нафаси баррау лои фоҷираи алоу аламути хайри лҳо , аммо алФоҷри Фмстроҳи минҳо ,у қрأ :у лои иҳсбни аллазӣнаи кФрўо أнмо намиллӣ ?лаами алоиаҳ , ва аммо албраҳи Фмстриҳи минҳо ,у қрأ : нзло ман ъанд аллоҳ ва мо ъанд аллоҳи хайри ллأброр .

و قال ابن مسعود: ما من نفس برّة و لا فاجرة الّا و الموت خیر لها، امّا الفاجر فمستراح منها، و قرأ: وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلِی لَهُمْ الآیة، و امّا البرّة فمستریح منها، و قرأ: نُزُلًا مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ ما عِنْدَ اللَّهِ خَیْرٌ لِلْأَبْرارِ.