Қавлаи таъолӣ : мо кони аллоҳи лизри алмؤмнин . . . Алоиаҳи сабаби нузули ин оят бар қавл садӣ онаст ки : расӯли худо ( с ) гуфта буд : « арзати алии умматии фии суварҳо фии алтини комаи арзати алии одам ( ъ ) ,у аъламати ман иؤмн бе ва ман икФри алҳдиси батӯлиа . . .

قوله تعالی: ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ... الآیة سبب نزول این آیت بر قول سدی آنست که: رسول خدا (ص) گفته بود: «عرضت علیّ امّتی فی صورها فی الطّین کما عرضت علی آدم (ع)، و اعلمت من یؤمن بی و من یکفر الحدیث بطوله...

Гуфт : уммати маро бар ман арз доданд дар сӯратҳои хеш , андари миёни гул , ҳам чунон ки бар одам ( ъ ) арза карданд . Ва маро хабар доданд азишон ки имони оранду бмни бгрўнд , ва эшон ки имон наёранд ва кофар шаванд . Ин хабар бмноФқон расед эшон бостҳзо гуфтанд : Муҳамад ( с ) мегуяд ки : ман медонам ки муъмин ки хоҳад буду кофар ки хоҳад буд , то бқёмт , чунаст ки аз адам хабар медиҳад ? ва азишон ки ҳануз дар офариниш наомаданд , ва худро намешиносанд ки бо ваии мирўим ва менишинем ? брсўл худо расед ки мунофиқон чунин гуфтанд , бархест ва ба минбари баромаду худоиро ъзу ҷли ситоиш ва сано кард , он гуҳ гуфт : « мо боли ақвоми ҷҳлўнӣу тънўои фии илмӣ , лои тсأлўнии ани шайъи ءи Фимои бинкму байни алсоъаҳи алои анбأткм ба . Фқоми абди аллоҳи бен ҳзоФаҳи алсҳмӣ , Фқол : ё расӯли аллоҳ ! ман абӣ ! қол : ҳзоФаҳ . Фқоми умри бен улхитобу қол : ё расӯли аллоҳ ! рзинои биллоҳи рибо ,у болосломи дино , ва бк набиё ,у болқрони амомо , ФоъФ , ъФои аллоҳи ънк . Фқол алнабӣ : Фҳли أнтми мнтҳўн ? Фҳли антми мнтҳўн ? сам назул ани алмнбр , Фأнзли аллоҳ : мо кони аллоҳи лизри алмؤмнини алии мо أнтми алайҳ . . Алоиаҳ .

گفت: امّت مرا بر من عرض دادند در صورتهای خویش، اندر میان گل، هم چنان که بر آدم (ع) عرضه کردند. و مرا خبر دادند ازیشان که ایمان آرند و بمن بگروند، و ایشان که ایمان نیارند و کافر شوند. این خبر بمنافقان رسید ایشان باستهزا گفتند: محمد (ص) میگوید که: من میدانم که مؤمن که خواهد بود و کافر که خواهد بود، تا بقیامت، چونست که از عدم خبر میدهد؟ و ازیشان که هنوز در آفرینش نیامدند، و خود را نمی‌شناسند که با وی میرویم و می‌نشینیم؟ برسول خدا رسید که منافقان چنین گفتند، برخاست و به منبر برآمد و خدای را عزّ و جلّ ستایش و ثنا کرد، آن گه گفت: «ما بال اقوام جهّلونی و طعنوا فی علمی، لا تسألونی عن شی‌ء فیما بینکم و بین السّاعة الّا انبأتکم به. فقام عبد اللَّه بن حذافة السهمی، فقال: یا رسول اللَّه! من ابی! قال: حذافة. فقام عمر بن الخطاب و قال: یا رسول اللَّه! رضینا باللَّه ربّا، و بالاسلام دینا، و بک نبیّا، و بالقرآن اماما، فاعف، عفا اللَّه عنک. فقال النبی: فهل أنتم منتهون؟ فهل انتم منتهون؟ ثمّ نزل عن المنبر، فأنزل اللَّه: ما کانَ اللَّهُ لِیَذَرَ الْمُؤْمِنِینَ عَلی‌ ما أَنْتُمْ عَلَیْهِ.. الآیة.

Аҳл маъонӣ гуфтанд : ин хитоб бо мؤмнонст , яъне : мо кони аллоҳи лизркм ё мъшри алмؤмнин , алии мо أнтми алайҳи ман алтбоси алмноФқи болмؤмн ,у алмؤмни болмноФқ , ҳатто имизи алмноФқи ман алмؤмн . Мегуяд : худо бар он нест ки шумо ки муъминонед омехта бо мунофиқони баҳам фурӯ гузорад , тмиизи нокарда яъне баронаст ки тмииз кунад ,у мунофиқ аз муъмин ҷудо кунад , ва ин тмииз онаст ки таклиф ҷиҳод кунад ,у бнсрту тақвияти дайн ислом фармоед , то ҳар чаҳ мунофиқ буд Фопс нишнид аз расӯли худо ( с ) , ва ҷиҳод накунад .

اهل معانی گفتند: این خطاب با مؤمنانست، یعنی: ما کان اللَّه لیذرکم‌ یا معشر المؤمنین، علی ما أنتم علیه من التباس المنافق بالمؤمن، و المؤمن بالمنافق، حتّی یمیز المنافق من المؤمن. میگوید: خدا بر آن نیست که شما که مؤمنان‌اید آمیخته با منافقان بهم فرو گذارد، تمییز ناکرده یعنی بران است که تمییز کند، و منافق از مؤمن جدا کند، و این تمییز آنست که تکلیف جهاد کند، و بنصرت و تقویت دین اسلام فرماید، تا هر چه منافق بود فاپس نشنید از رسول خدا (ص)، و جهاد نکند.

Ва ҳар чаҳ муъмин буд бо расӯли худо ( с ) бархезад ва бо аъдоء дайн бакӯшад . Раби Алъоламин ин бигуфт ва биҷой оварад рӯзи аҳад , ки мунофиқони нифоқи хеш изҳор карданд он рӯз , ва аз ҷиҳод тахаллуф намуданд . Ибн кисон гуфт : маънӣ оят онаст ки худо бар он нест ки шуморо боқарори муҷарради фурӯгузорад ,у Фроӣзу воҷиботи дайн бар шумо наниҳода ,у бҷҳод ва қаттол нафармӯда яъне ҷиҳод фармоеду Фроӣзи тоъот бар шумо наад то пайдо гардад ки поянда бар имон ва барқарор кист ?у боз пас нашунида аз имон кист ? заҳҳок гуфт : ин хитоб бо мунофиқону мшрконст , мегуяд : худо бар он нест ки муъминони фарзандони шумо дар аслоби мардону арҳоми занони шумо омехтаи фурӯгузорад , балки ҷудои афканди миёни шумоу миёни муъминон ки дар аслобу арҳом занон шумоанд .

و هر چه مؤمن بود با رسول خدا (ص) برخیزد و با اعداء دین بکوشد. رب العالمین این بگفت و بجای آورد روز احد، که منافقان نفاق خویش اظهار کردند آن روز، و از جهاد تخلف نمودند. ابن کیسان گفت: معنی آیت آنست که خدا بر آن نیست که شما را باقرار مجرد فروگذارد، و فرائض و واجبات دین بر شما ننهاده، و بجهاد و قتال نفرموده یعنی جهاد فرماید و فرائض طاعات بر شما نهد تا پیدا گردد که پاینده بر ایمان و برقرار کیست؟ و باز پس نشنیده از ایمان کیست؟ ضحاک گفت: این خطاب با منافقان و مشرکانست، میگوید: خدا بر آن نیست که مؤمنان فرزندان شما در اصلاب مردان و ارحام زنان شما آمیخته فروگذارد، بلکه جدایی افکند میان شما و میان مؤمنان که در اصلاب و ارحام زنان شمااند.

Ҳатто имизи алхбиси қроءти Ҳамза ,у алӣ ,у ёқӯб бтшдидасту бзм ё ,у боқии бтхФиФу насб ё хонанд ,у маънӣ ҳар ду луғат яксонаст . Иқоли мзти алшии ء амизаҳ мезо ,у мизтаҳи тмиизо . Гуфтаанд ки : « хабис » ӣнҷо гуноҳаст ва « таййиб » муъмин , яъне ки раби Алъоламин аз муъмини гуноҳи фурӯ наад , бмҳнтҳо ва мусӣбатҳо ва билетҳо ки дар дунёи буии расонад . Азинҷои Мустафо ( с ) гуфт : « мо исиби алмؤмну сб ,у лои насб ,у лои суқм ,у лои азӣ ,у лои ҳузн , ҳатто илоҳами иҳмаҳ , алои куфри аллоҳ ба хатоёа » .

حَتَّی یَمِیزَ الْخَبِیثَ قراءت حمزه، و علی، و یعقوب بتشدید است و بضم یا، و باقی بتخفیف و نصب یا خوانند، و معنی هر دو لغت یکسان است. یقال مزت الشّی‌ء امیزه میزا، و میّزته تمییزا. گفته‌اند که: «خبیث» اینجا گناه است و «طیّب» مؤمن، یعنی که ربّ العالمین از مؤمن گناه فرو نهد، بمحنتها و مصیبتها و بلیّتها که در دنیا بوی رساند. ازینجا مصطفی (ص) گفت: «ما یصیب المؤمن و صب، و لا نصب، و لا سقم، و لا اذی، و لا حزن، حتّی الهمّ یهمّه، الّا کفّر اللَّه به خطایاه».

Аммо вуҷӯҳ « таййиб » дар қуръон чаҳораст : яке бмънии муъмин , чунон ки дарин оят ва дар сӯраи алонФол : лимизи аллоҳи алхбиси ман алтиб . Дигари бмънӣ « ҳалол » чунон ки дар сӯра алнсоء гуфт :у лои ттбдлўои алхбиси болтиб яънеулҳаром болҳлол . Ва дар сӯра алмоӣдаҳ гуфт : лои истўии алхбису алтиб . Ҷой дигар гуфт : Фонкҳўои мо тоби лакам яъне мо ҳали лаками ман алнсоء . Сдигри ваҷҳи бмънӣ « ҳасан »аст , чунон ки дар сӯра алмлоӣкаҳ гуфт : إлиаҳи исъди алкулами алтиб эй алкломи алҳсн ,у ҳаии шҳодаҳи ани лои илоҳи алои аллоҳ .

اما وجوه «طیّب» در قرآن چهار است: یکی بمعنی مؤمن، چنان که درین آیت و در سورة الانفال:لِیَمِیزَ اللَّهُ الْخَبِیثَ مِنَ الطَّیِّبِ. دیگر بمعنی «حلال» چنان که در سورة النّساء گفت: وَ لا تَتَبَدَّلُوا الْخَبِیثَ بِالطَّیِّبِ یعنی الحرام بالحلال. و در سورة المائدة گفت: لا یَسْتَوِی الْخَبِیثُ وَ الطَّیِّبُ. جای دیگر گفت: فَانْکِحُوا ما طابَ لَکُمْ یعنی ما حلّ لکم من النّساء. سدیگر وجه بمعنی «حسن» است، چنان که در سورة الملائکة گفت: إِلَیْهِ یَصْعَدُ الْکَلِمُ الطَّیِّبُ ای الکلام الحسن، و هی شهادة ان لا اله الّا اللَّه.

Ва алъамали алсолҳи ирФъаҳ яъне ва ба иқбли алъамали алсолҳ . Ҳамонаст ки дар сӯра иброҳӣм гуфт : أи ламтар Киеви зарби аллоҳи Маслан калимаи тайиба . . . эй калимаи ҳасана ,у ҳаии шҳодаҳи أни лои илоҳи алои аллоҳ . Ваҷҳи чаҳоруми бмънӣ « тоҳир »аст чунон ки гуфт ъзу ъло : Фтиммўои съидои тибо эй тоҳро .

وَ الْعَمَلُ الصَّالِحُ یَرْفَعُهُ یعنی و به یقبل العمل الصّالح. همانست که در سورة ابراهیم گفت: أَ لَمْ تَرَ کَیْفَ ضَرَبَ اللَّهُ مَثَلًا کَلِمَةً طَیِّبَةً... ای کلمة حسنة، و هی شهادة أن لا اله الّا اللَّه. وجه چهارم بمعنی «طاهر» است چنان که گفت عزّ و علا: فَتَیَمَّمُوا صَعِیداً طَیِّباً ای طاهرا.

Ва мо кони аллоҳи литлъкми алии алғиби ин радаст бар эмомён ки эмомро даъвии илм ғайб мекунанд . Раби Алъоламин нафй кард илми ғайб аз халқи хеши алии алъмўм , беастсноء , магари пайғомбариро ки бўҳии поки вайро илм ғайб диҳад . Пас ҳар ки на пайғомбару соҳиби ваҳй буд вайро илм ғайб набӯд , ва агар чаҳ эмом буд . Ҳамонаст ки раб Алъоламин гуфт : олами алғиби Флои изҳри алии ғайбаи أҳдои إлои ман артзии ман расӯл ва ва мо кони аллоҳи литлъкми алӣ алғиб мегуяд : худо бар он нест ки шуморо дидор диҳад то фарои илму ҳукми пӯшида вай бибинед , яъне ки шумо муъмину мунофиқ аз ҳам боз нашносед пеш аз онкии мо тмииз кунем ,у пӯшидаи беруни орем .

وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ این ردّ است بر امامیان که امام را دعوی علم غیب میکنند. ربّ العالمین نفی کرد علم غیب از خلق خویش علی العموم، بی استثناء، مگر پیغامبری را که بوحی پاک وی را علم غیب دهد. پس هر که نه پیغامبر و صاحب وحی بود وی را علم غیب نبود، و اگر چه امام بود. همانست که رب العالمین گفت: عالِمُ الْغَیْبِ فَلا یُظْهِرُ عَلی‌ غَیْبِهِ أَحَداً إِلَّا مَنِ ارْتَضی‌ مِنْ رَسُولٍ و وَ ما کانَ اللَّهُ لِیُطْلِعَکُمْ عَلَی الْغَیْبِ میگوید: خدا بر آن نیست که شما را دیدار دهد تا فرا علم و حکم پوشیده وی ببینید، یعنی که شما مؤمن و منافق از هم باز نشناسید پیش از آنکه ما تمییز کنیم، و پوشیده بیرون آریم.

Ва локини аллоҳи иҷтбии ман расӯлаи ман ишоء эйу локини аллоҳи ихтори лмърФаҳи злки ман ишоءи ман алрсл . Ва кони Муҳамад ( с ) ммни астФоаҳи аллоҳи лиҳозои алълм .

و لکن اللَّه یجتبی من رسوله من یشاء ای و لکنّ اللَّه یختار لمعرفة ذلک من یشاء من الرّسل. و کان محمد (ص) ممّن اصطفاه اللَّه لهذا العلم.

Фомнўои биллоҳу расӯлау ани тؤмнўоу ттқўои фалаками аҷри азим то ӣнҷои ҳама дар ғзоء аҳадаст . Пас азин , чаҳор оят оризаст дар шани ҷуҳудон ва пас аз он чаҳор оят , ду ояти дигар : кули нафас . . . Ва лтблўн . . . Ҳам дар ғзоء аҳадасту тамомии он қисса , чунон ки шарҳ он карда ояд ани шоءи аллоҳ .

فآمنوا باللَّه و رسوله و ان تؤمنوا و تتقوا فلکم اجر عظیم تا اینجا همه در غزاء احد است. پس ازین، چهار آیت عارض است در شان جهودان و پس از آن‌ چهار آیت، دو آیت دیگر: کُلُّ نَفْسٍ... و لَتُبْلَوُنَّ... هم در غزاء احد است و تمامی آن قصّه، چنان که شرح آن کرده آید ان شاء اللَّه.

Қавла :у лои иҳсбни аллазӣнаи ибхлўн . . . Ибн аббос гуфт : ин оят дар шаъни аҳбор ҷуҳудон омад , ки сифату наъти набуввати Мустафо ( с )ро бпўшиднд . Ва маънӣ « бухл » ӣнҷои китмон илмаст ки аллоҳи эшонро дода буд ва эшон бпўшиднду бгрдониднд .

قوله: وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذِینَ یَبْخَلُونَ... ابن عباس گفت: این آیت در شأن احبار جهودان آمد، که صفت و نعت نبوت مصطفی (ص) را بپوشیدند. و معنی «بخل» اینجا کتمان علم است که اللَّه ایشان را داده بود و ایشان بپوشیدند و بگردانیدند.

Ва назир ин онаст ки дар сӯра алнсоء гуфт : аллазӣнаи ибхлўну иأмрўни анноси болбхлу иктмўни мо отоҳми аллоҳи ман фазла . Ва барин қавли маънӣ « ситўқўн » онаст ки : иҳмлўни аъиммау визра , кқўлаҳи иҳмлўни أўзорҳми алии зҳўрҳм .

و نظیر این آنست که در سورة النّساء گفت: الَّذِینَ یَبْخَلُونَ وَ یَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ یَکْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ. و برین قول معنی «سیطوّقون» آنست که: یحملون ائمه و وزره، کقوله یَحْمِلُونَ أَوْزارَهُمْ عَلی‌ ظُهُورِهِمْ.

Ва бештарин муфассирон гӯйанд ки : ин оят дар шаън эшон омад ки зкоаҳ аз мол берун накунанд . Ва фазли ӣнҷои нассоб зкоаҳаст аз зрўби амвол . Ва бухли боз гирифтани зкоаҳ .

و بیشترین مفسران گویند که: این آیت در شأن ایشان آمد که زکاة از مال بیرون نکنند. و فضل اینجا نصاب زکاة است از ضروب اموال. و بخل باز گرفتن زکاة.

«у лои тҳсбн » бетаи қроءт Ҳамзааст , яъне :у лои тҳсбн ё Муҳамад ! бухли аллазӣнаи ибхлўни ҳўи хайри ?лаам . Ва боқӣ биё хонанд , яъне :у лои иҳсбни албохлўни бмои отоҳми аллоҳ , албхли хайри ?лаам , бали ҳўи шари ?лаам , лأнҳми истҳқўни бзлки алъзоб .

«و لا تحسبن» بتا قراءت حمزه است، یعنی: و لا تحسبنّ یا محمد! بخل الّذین یبخلون هو خیر لهم. و باقی بیا خوانند، یعنی: و لا یحسبنّ الباخلون بما آتاهم اللَّه، البخل خیر لهم، بل هو شرّ لهم، لأنّهم یستحقّون بذلک العذاب.

Ситўқўни мо бхлўо ба явми алқёмаҳи фардои қиёмати раби Алъоламин он мол ки аз он зкоаҳ берун накунанд Марӣ гирданд дар гардани соҳиби моли овехта , ва аз фарқи сар ӯ то бқдм май гзоид , ва меранҷоанд , ва бо вай мегуяд : ман он моли туам , ман он канзи туами бойени сифати вайро мебаранд то бдўзх .

سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ فردای قیامت ربّ العالمین آن مال که از آن زکاة بیرون نکنند ماری گرداند در گردن صاحب مال آویخته، و از فرق سر او تا بقدم می‌گزاید، و می‌رنجاند، و با وی میگوید: من آن مال توام، من آن کنز توام باین صفت وی را می‌برند تا بدوزخ.

Рӯй абӯи ҳрираҳи қоли қоли расӯли аллоҳ ( с ) : мо ман раҷули икўни ?лаи мол , Фимнъаҳи ман ҳуққа ,у изъаҳи фии ғайри ҳуққа , ало мисли явми алқёмаҳи шҷоъои ақръи мнтни алриҳ , лои имри бأҳди ало астъоз манеҳ . Фиҷии ء ҳатто иднўи ман соҳибаи Фозои роаҳ астъоз манеҳ . Фиқўл : мо тстъизи манӣ !у أнои молики алзии канти тдхрнии фии алднё . Фитўқаҳи фии ънқаҳ , Флои изоли фии ънқаҳ ҳатто идхли маъааи ҷаҳаннам . Қол :у тасдиқи злки фии китоби аллоҳи ъзу ҷл : ситўқўни мо бхлўо ба явми алқёмаҳ .

روی ابو هریرة قال قال رسول اللَّه (ص): ما من رجل یکون له مال، فیمنعه من حقّه، و یضعه فی غیر حقه، الّا مثل یوم القیامة شجاعا اقرع منتن الرّیح، لا یمرّ بأحد الّا استعاذ منه. فیجی‌ء حتّی یدنو من صاحبه فاذا رآه استعاذ منه. فیقول: ما تستعیذ منّی! و أنا مالک الّذی کنت تدّخرنی فی الدّنیا. فیطوّقه فی عنقه، فلا یزال فی عنقه حتّی یدخل معه جهنّم. قال: و تصدیق ذلک فی کتاب اللَّه عزّ و جلّ: سَیُطَوَّقُونَ ما بَخِلُوا بِهِ یَوْمَ الْقِیامَةِ.

Иброҳӣм нахаъе гуфт : « ситўқўн » маънӣ онаст ки : рӯзи қиёмати тавқи оташин дар гардани он кас кунанд ки зкоаҳи надиҳад , то ҳам чунон ки тавқ аз гардан холӣ набӯд оташ аз вай холӣ набӯд . Мустафо ( с ) гуфт : « монеъи алзкоаҳи фии алнор »у қол : « лои тхолти алсдқаҳи молои алои аҳлктаҳ » ,у қол : « мо ҳабси қавми алзкоаҳи алои ҳабси анҳуам алқтр » , вқол « лои иқбли аллоҳи алоямону лои алслоаҳи алои болзкоаҳ » .

ابراهیم نخعی گفت: «سیطوّقون» معنی آنست که: روز قیامت طوق آتشین در گردن آن کس کنند که زکاة ندهد، تا هم چنان که طوق از گردن خالی نبود آتش از وی خالی نبود. مصطفی (ص) گفت: «مانع الزّکاة فی النّار»و قال: «لا تخالط الصدقة مالا الّا اهلکته»،و قال: «ما حبس قوم الزّکاة الّا حبس عنهم القطر»، وقال «لا یقبل اللَّه الایمان و لا الصّلاة الّا بالزّکاة».

Ва ллаҳи мироси алсмоўот ва алأрз ҳамонаст ки ҷой дигар гуфт : إнои нҳни нрси алأрз ва ман алайҳо яъне иФнии аҳлҳо ,у тбқии алأмўолу алأмлок ,у лои молики алои аллоҳи ъзу ҷл .

وَ لِلَّهِ مِیراثُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ همانست که جای دیگر گفت: إِنَّا نَحْنُ نَرِثُ الْأَرْضَ وَ مَنْ عَلَیْها یعنی یفنی اهلها، و تبقی الأموال و الأملاک، و لا مالک الّا اللَّه عزّ و جلّ.

Ва аллоҳи бмои тъмлўни хабири ?маккейу басарӣ биё хонанд . Хитоб бо эшон ки ситўқўн сифат эшонаст . Ва боқии бета мухотаба хонанд , ҳмлои алии қавлау إни тؤмнўоу ттқўо . . . .

وَ اللَّهُ بِما تَعْمَلُونَ خَبِیرٌ مکی و بصری بیا خوانند. خطاب با ایشان که سَیُطَوَّقُونَ صفت ایشانست. و باقی بتا مخاطبه خوانند، حملا علی قوله وَ إِنْ تُؤْمِنُوا وَ تَتَّقُوا....

Қавлаи таъолӣ : лақади самъи аллоҳи қавли аллазӣнаи қолўои إни аллоҳи фақиру нҳни أғнёء . . .

قوله تعالی: لَقَدْ سَمِعَ اللَّهُ قَوْلَ الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ فَقِیرٌ وَ نَحْنُ أَغْنِیاءُ...

Ин ҷуҳудонанд ки чун аллоҳи таъолии сухан аз қарз гуфт дар қуръон ,у злки фии қавла : ман зои алзии иқрзи аллоҳи қрзои ҳусно эшон гуфтанд : пас дарвешаст ва мо бенёзоним ! раби Алъоламин бар сиблат тҳдд бигуфт : снктби мо қолўои оре бар эшон нависем ончӣ гуфтанд . Яъне ҳифзаро Фрмоӣим то банависанд , он гуҳи эшонро бон уқубат кунем .

این جهودان‌اند که چون اللَّه تعالی سخن از قرض گفت در قرآن، و ذلک فی قوله: مَنْ ذَا الَّذِی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً ایشان گفتند: پس درویش است و ما بی‌نیازانیم! ربّ العالمین بر سبیل تهدّد بگفت: سَنَکْتُبُ ما قالُوا آری بر ایشان نویسیم آنچه گفتند. یعنی حفظه را فرمائیم تا بنویسند، آن گه ایشان را بآن عقوبت کنیم.

Ва қтлҳми алأнбёءи бғири ҳақи ӣнҷо мзмраст ки :у илму раъии қатли алأнбёءи бғири ҳақ . Яъне : қавли эшонро шуниду куштани анбёءро бидид ва бидонаст .

وَ قَتْلَهُمُ الْأَنْبِیاءَ بِغَیْرِ حَقٍّ اینجا مضمر است که: و علم و رأی قتل الأنبیاء بغیر حق. یعنی: قول ایشان را شنید و کشتن انبیاء را بدید و بدانست.

Ва нақавл зўқўои азоби алҳриқ яъне хзнаҳи ҷаҳаннами фардо бо эшон гӯйанд : зўқўои азоби алҳриқи ин калима бо касе гӯйанд ки вайро аз афв навмед кунанд , гӯйанд : зқи мо أнти фӣае лсти бмтхлси анҳу .

وَ نَقُولُ ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ یعنی خزنة جهنم فردا با ایشان گویند: ذُوقُوا عَذابَ الْحَرِیقِ این کلمه با کسی گویند که وی را از عفو نومید کنند، گویند: ذق ما أنت فیه ای لست بمتخلص عنه.

Қроءти Ҳамза « сиктб » бёء мзмўмаҳаст , «у қтлҳм » бзми лоам . Ва « иқўли зўқўо » биё .

قراءت حمزه «سیکتب» بیاء مضمومه است، «و قتلهم» بضم لام. و «یقول ذوقوا» بیا.

Злк эй злки алъзоби бмои қидмати أидикми ман алкФру алткзиби фии дори алднё . Ва أни аллоҳ эй :у бони аллоҳи лӣси бзломи ллъбиди Фиъоқбҳми ман ғайри ҷурм .

ذلِکَ ای ذلک العذاب بِما قَدَّمَتْ أَیْدِیکُمْ من الکفر و التکذیب فی دار الدّنیا. وَ أَنَّ اللَّهَ ای: و بانّ اللَّه لَیْسَ بِظَلَّامٍ لِلْعَبِیدِ فیعاقبهم من غیر جرم.

Он гуҳи ҳоли эшонро шарҳи афзуд , гуфт : аллазӣнаи қолўои إни аллоҳи аҳди إлино яъне :у самъи аллоҳи қавли аллазӣнаи қолўо , ва ҳам алиҳўд : каъби бен ашраф , молики бен алзиФу асҳобҳмо .

آن گه حال ایشان را شرح افزود، گفت: الَّذِینَ قالُوا إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَیْنا یعنی: و سمع اللَّه قول الّذین قالوا، و هم الیهود: کعب بن اشرف، مالک بن الضیف و اصحابهما.

Гуфтанд : эй Муҳамад ! ту май гӯйӣ ки пайғомбарам ,у аллоҳи моро фармӯда дар китоби хеши таврот ки : ҳеҷ пайғомбарро тасдиқ накунем бончаҳ гуяд , то нахуст қурбонӣ биорад ки оташи онро бихӯрад .

گفتند: ای محمد! تو می‌گویی که پیغامبرم، و اللَّه ما را فرموده در کتاب خویش تورات که: هیچ پیغامبر را تصدیق نکنیم بآنچه گوید، تا نخست قربانی بیارد که آتش آن را بخورد.

Агар биорӣ қурбонӣ ки оташи онро бихӯрад , ночори туро тасдиқ кунем . Муфассирон гуфтанд ки : ин аҳд бо банӣ Исроил дар таврот рафт . Аммо ҷуҳудони тамоми бнгФтнд . Ва тамомӣ онаст ки : ҳатто иأтикми алмсиҳу Муҳамад . Фозои атёкми Фомнўои бҳмои Фонҳмои иأтёни бғири қурбон .

اگر بیاری قربانی که آتش آن را بخورد، ناچار ترا تصدیق کنیم. مفسران گفتند که: این عهد با بنی اسرائیل در تورات رفت. اما جهودان تمام بنگفتند. و تمامی آنست که: حتی یأتیکم المسیح و محمد. فاذا اتیاکم فآمنوا بهما فانهما یأتیان بغیر قربان.

Ва шарҳ ин онаст ки : банӣ Исроилро қурбону моли ғанимат ҳалол набӯдӣ қурбону моли ғанимати бнҳодндӣ ,у нишони қабулаши он будӣ ки оташии сипед бедӯд аз осмон биёмадӣ . Онро бархонӣу овозии сахт будӣ , дар он афтодӣ то бсухтӣ . Ва агар он қурбонӣ мақбул набӯдӣ , оташ наомадӣ ва он бар ҳол хеш бимонадӣ . Ва гуфтаанд ки : аломати набуввату беъсати пайғомбарон дар он замони он буд ки пайғомбари гӯшти қурбонӣ бар даст наҳодӣ , оташ аз осмон биёмадӣ ва он гӯштро бар даст вай бсухтӣ ва дасташ насӯхтӣ . Ва ин оташ омадану қурбон хӯрдан то брўзгори исо ( ъ ) буд . Раби Алъоламин банӣ Исроилро фармуд ки : исо ( ъ )у Муҳамад ( с )ро ки фиристем , беқурбон фиристем , боишон имон ореду бгрўид . Пас ҷуҳудони дурӯғи зани гаштанд бончаҳ гуфтанд : إни аллоҳи аҳди إлинои أлои нؤмни лрсўл ҳатто иأтинои бқрбони тأклаҳи алнор . Он гуҳи иқомати ҳуҷҷатро бар эшон гуфт : қул ё Муҳамади қади ҷоءкми русули ман қаблии болбиноту болзии қиллатами Флми қтлтмўҳми ани кантами содиқин ? пеш аз ман расӯлон бшмо омаданд бо ҳуҷҷатҳоу мъҷзтҳои равшан ,у бойени қурбон ки шумо гуфтед , пас чаро киштед эшонро агар рости гўӣид ?у муроди бойени хитоб , аслоф эшонанд , ки эшон буданд ки пайғомбаронро киштанд , чун закариё ( ъ )у яҳё ( ъ )у ғайриҳумо . Аммо ҷуҳудон ки бзоҳри ин хитоб бо эшонаст , бФъли аслофи хеш меризо доданд , ва он қатл кардан эшон меписандиданд . Ва он кас ки ббдӣ ризо дод , ҳамчун он касаст ки бадӣ кард . Азин ҷиҳати азоФти қатл бо эшон кард .

و شرح این آنست که: بنی اسرائیل را قربان و مال غنیمت حلال نبودی قربان و مال غنیمت بنهادندی، و نشان قبولش آن بودی که آتشی سپید بی‌دود از آسمان بیامدی. آن را برخوانی و آوازی سخت بودی، در آن افتادی تا بسوختی. و اگر آن قربانی مقبول نبودی، آتش نیامدی و آن بر حال خویش بماندی. و گفته‌اند که: علامت نبوت و بعثت پیغامبران در آن زمان آن بود که پیغامبر گوشت قربانی بر دست نهادی، آتش از آسمان بیامدی و آن گوشت را بر دست وی بسوختی و دستش نسوختی. و این آتش آمدن و قربان خوردن تا بروزگار عیسی (ع) بود. رب العالمین بنی اسرائیل را فرمود که: عیسی (ع) و محمد (ص) را که فرستیم، بی‌قربان فرستیم، بایشان ایمان آرید و بگروید. پس جهودان دروغ زن گشتند بآنچه گفتند: إِنَّ اللَّهَ عَهِدَ إِلَیْنا أَلَّا نُؤْمِنَ لِرَسُولٍ حَتَّی یَأْتِیَنا بِقُرْبانٍ تَأْکُلُهُ النَّارُ. آن گه اقامت حجت را بر ایشان گفت: قُلْ یا محمد قد جاءکم رسل من قبلی بالبیّنات و بالّذی قلتم فلم قتلتموهم ان کنتم صادقین؟ پیش از من رسولان بشما آمدند با حجتها و معجزتهای روشن، و باین قربان که شما گفتید، پس چرا کشتید ایشان را اگر راست گوئید؟ و مراد باین خطاب، اسلاف ایشان‌اند، که ایشان بودند که پیغامبران را کشتند، چون زکریا (ع) و یحیی (ع) و غیرهما. اما جهودان که بظاهر این خطاب با ایشان است، بفعل اسلاف خویش می‌رضا دادند، و آن قتل کردن ایشان می‌پسندیدند. و آن کس که ببدی رضا داد، همچون آن کس است که بدی کرد. ازین جهت اضافت قتل با ایشان کرد.

Он гуҳи таслияти Мустафо ( с )роу ороми дили вайро гуфт : Фإни кзбўки Фқди кизби русули ман қблк . ё Муҳамад ! агар турои дурӯғ зан гирифтанд . Дил танг макун ! ки пеши ту басои пайғомбаронро дурӯғ зан гирифтанд . Ҷой дигар гуфт :у лақади кизбати русули ман қблки Фсбрўои алии мо кзбўоу أўзўо ҳатто أтоҳми нсрно . Яъне : чунон ки эшон сабр карданд , ту низ сабр кун , то нусрати мо дар расад .

آن گه تسلیت مصطفی (ص) را و آرام دل وی را گفت: فَإِنْ کَذَّبُوکَ فَقَدْ کُذِّبَ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ. یا محمد! اگر ترا دروغ زن گرفتند. دل تنگ مکن! که پیش تو بسا پیغامبران را دروغ‌زن گرفتند. جای دیگر گفت: وَ لَقَدْ کُذِّبَتْ رُسُلٌ مِنْ قَبْلِکَ فَصَبَرُوا عَلی‌ ما کُذِّبُوا وَ أُوذُوا حَتَّی أَتاهُمْ نَصْرُنا. یعنی: چنان که ایشان صبر کردند، تو نیز صبر کن، تا نصرت ما در رسد.

Ҷоؤи болбиноту алзбр эй : алктби алмзбўраҳ ,у ҳаии алмктўбаҳ , иқоли збўру зибри крсўлу русул , бқроءти шомӣ . Ва дар мсоҳФи шомён « бо » дар афзуданд . Ва болзбр маънӣ ҳамонаст , аммо таъкӣд дар сухани афзуд .

جاؤُ بِالْبَیِّناتِ وَ الزُّبُرِ ای: الکتب المزبورة، و هی المکتوبة، یقال زبور و زبر کرسول و رسل، بقراءت شامی. و در مصاحف شامیان «با» در افزودند. وَ بِالزُّبُرِ معنی همانست، اما تأکید در سخن افزود.

Ва алкитоби алмнир эй алҳодии ило алҳақ .

وَ الْکِتابِ الْمُنِیرِ ای الهادی الی الحق.