Чун ки шинохтӣ ки ҳаёти абад ,у саодати сармад , аз барои инсон мавқуфаст ба дафъи ахлоқи змимаҳу авсофи разила ,у касби маликоти мулкӣау сифоти қудсӣа , ва ин муяссар намешавад магар ба шинохтани рзоӣли сифоту фазоъили маликот ,у тамизи неку бади онҳо аз якдигар , ва донистани мъолҷотӣ ки дар илми ахлоқ аз барои таҳзиби нафас муқарараст , маълум мешавад ки шарафи ин илм аз соири улӯми бартар ,у самару фоидааш бештараст .

چون که شناختی که حیات ابد، و سعادت سرمد، از برای انسان موقوف است به دفع اخلاق ذمیمه و اوصاف رذیله، و کسب ملکات ملکیه و صفات قدسیه، و این میسر نمی شود مگر به شناختن رذائل صفات و فضائل ملکات، و تمیز نیک و بد آنها از یکدیگر، و دانستن معالجاتی که در علم اخلاق از برای تهذیب نفس مقرر است، معلوم می شود که شرف این علم از سایر علوم برتر، و ثمر و فایده اش بیشتر است.

Ва чигуна чунин набошад ,у ҳоли онкии шарофат ҳар илмӣ ба шарофати мавзӯ онасту мавзӯи ин илм , нафаси нотиқа инсонӣааст , ки ашрафи анвоъи коиноту афзали тавоиф мумкинотаст , ва ба воситаи ин илм аз ҳазизи мартабаи бҳоӣм ба авҷи олами малоикаи урӯҷ май намояд .

و چگونه چنین نباشد، و حال آنکه شرافت هر علمی به شرافت موضوع آن است و موضوع این علم، نفس ناطقه انسانیه است، که اشرف انواع کائنات و افضل طوایف ممکنات است، و به واسطه این علم از حضیض مرتبه بهائم به اوج عالم ملائکه عروج می نماید.

Балӣ , аз барои банӣ навъи инсон ва арзӣаст ариз , аввали он фурӯтар аз олами чаҳорпоён ,у охираши бартар аз иқлӣми Фариштагон дар ҳақи аввалаши фармӯда : « ани ҳам алои колонъоми бали ҳам азли сбило » яъне « нестанд эшон магар монанди чаҳорпоён , балки пасти рутбатар ва гумроҳ таранд » ва ба ин ҷиҳат мегӯйанд : « ё литнии канти тробо » яъне : « кош ки ман хок будамӣ » ва дар шаъни охираши расида « лўлоки лмои хилқати алأФлок » яъне « агар мақсӯд ту набӯдӣ осмонҳоро халқи нкрдмӣ » .

بلی، از برای بنی نوع انسان و عرضی است عریض، اول آن فروتر از عالم چهارپایان، و آخرش برتر از اقلیم فرشتگان در حق اولش فرموده: «ان هم الا کالانعام بل هم اضل سبیلا» یعنی «نیستند ایشان مگر مانند چهارپایان، بلکه پست رتبه تر و گمراه ترند» و به این جهت می گویند: «یا لیتنی کنت ترابا» یعنی: «کاش که من خاک بودمی» و در شأن آخرش رسیده «لولاک لما خلقت الأفلاک» یعنی «اگر مقصود تو نبودی آسمان ها را خلق نکردمی».

Ва ба ин ҷиҳатаст ки Сайиди русули слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фармӯда : « анӣу занати бأмтии Фрҷҳти баҳам » яъне « маро бо тамоми уммат мувозина намуданд ман бар ҳамаи роҷҳи омадам » ва ин , худ зоҳир ва равшанаст ки ин тафовуту ихтилоф дар миёни афроди ин навъ , на аз ҷиҳати ҷисмяту лўоҳқ онаст , зеро ки ҳама дар ин шарик ҳастанд , балки ба ҷиҳати ихтилоф дар ахлоқ ва сифотаст , ва ин илми боис расӣдан ба аълои маротиб онасту кадоми илм , ашраф аз илмӣаст ки пасттарин мавҷӯдотро ба ашрафи коинот май расонад ? ва ба ин ҷиҳат , ҳукамои салафи номи илмро ба ғайр аз « илми ахлоқ » ҳқиқто итлоқ намекарданд , ва ба ин сабаби онро « эксири аъзам » май номиданд , ва онро таълими худ қарор дода буданд ,у аввал ба шогирдони худ ин илмро меомухтанду таҳсили соири улӯмро аз барои касе ки таҳзиб ахлоқ накарда бесамар медонистанд .

و به این جهت است که سید رسل صلی الله علیه و آله و سلم فرموده: «انی و زنت بأمتی فرجحت بهم» یعنی «مرا با تمام امت موازنه نمودند من بر همه راجح آمدم» و این، خود ظاهر و روشن است که این تفاوت و اختلاف در میان افراد این نوع، نه از جهت جسمیت و لواحق آن است، زیرا که همه در این شریک هستند، بلکه به جهت اختلاف در اخلاق و صفات است، و این علم باعث رسیدن به اعلا مراتب آن است و کدام علم، اشرف از علمی است که پست ترین موجودات را به اشرف کاینات می رساند؟ و به این جهت، حکمای سلف نام علم را به غیر از «علم اخلاق» حقیقتا اطلاق نمی کردند، و به این سبب آن را «اکسیر اعظم» می نامیدند، و آن را تعلیم خود قرار داده بودند، و اول به شاگردان خود این علم را می آموختند و تحصیل سایر علوم را از برای کسی که تهذیب اخلاق نکرده بی ثمر می دانستند.

Оре , ҳамчунон ки баданӣ ки маводи фосида ва « ахлоти радия » дар он муҷтамаъанд , аз касрати ғизои биҷузи фасоди ахлоту зёдтии мараз ҳосил набинад , ҳамчунин нафасӣ ки муҷтамаъи ахлоқи змимаҳу сифот разила бошад , аз таҳсили улӯми биҷузи шару фасод самарӣ набинад

آری، همچنان که بدنی که مواد فاسده و «اخلاط ردیه» در آن مجتمع اند، از کثرت غذا بجز فساد اخلاط و زیادتی مرض حاصل نبیند، همچنین نفسی که مجتمع اخلاق ذمیمه و صفات رذیله باشد، از تحصیل علوم بجز شر و فساد ثمری نبیند

Ва аз ин рӯаст ки бештари касоне ки мулаббас ба либос уламо гаштаанд , ва худро аз зумраи аҳл илм мешимуранд , ба маротиби ҳоли эшон аз авоми бадтар ,у дили эшон сиёҳ тараст моҳу сол дар ҷамъи мол , хоҳи ҳарому хоҳи ҳалол ,у рӯзу шаб дар таҳсили ҷоҳу мансаб , ва инро тарвиҷи дайн ва мазҳаб медонанд бо амсолу ақрон дар мроءу ҷидол , то изҳори фазилати худ бар ҷамъӣ аз авом кунанд , пои эътиқоди эшон суст ,у усӯли ақоидашони нодуруст , русуми шаръу миллатро давр андохта ,у бидъатӣ чанд аз барои худ сохтау пардохта , ва онро муқтазои ҳикмат номида ғофиланд аз инки ҳикмат , ҳқиқто ҳамонаст ки дар шариъат набуйа муқарари фармӯда ва надонистаанд ки илм бидӯни амали гумроҳӣу залол ,у тааллум бидӯни тоъат , хусрон ва ваболаст .

و از این روست که بیشتر کسانی که ملبس به لباس علماء گشته اند، و خود را از زمره اهل علم می شمرند، به مراتب حال ایشان از عوام بدتر، و دل ایشان سیاه‌تر است ماه و سال در جمع مال، خواه حرام و خواه حلال، و روز و شب در تحصیل جاه و منصب، و این را ترویج دین و مذهب می دانند با امثال و اقران در مراء و جدال، تا اظهار فضیلت خود بر جمعی از عوام کنند، پای اعتقاد ایشان سست، و اصول عقایدشان نادرست، رسوم شرع و ملت را دور انداخته، و بدعتی چند از برای خود ساخته و پرداخته، و آن را مقتضای حکمت نامیده غافلند از اینکه حکمت، حقیقتا همان است که در شریعت نبویه مقرر فرموده و ندانسته‌اند که علم بدون عمل گمراهی و ضلال، و تعلم بدون طاعت، خسران و وبال است.

Ҳамоно қавли пайғамбари слии аллоҳи алайҳу ?алау силамро нашунидаанд ки « алблоҳаҳи аднии إлии алхлоси ман Фтонаҳи бтроء » яъне « аблаҳӣу нодонӣ ба наҷот наздиктараст аз зиракии ноқису нотамом » .

همانا قول پیغمبر صلی الله علیه و آله و سلم را نشنیده اند که «البلاهه ادنی إلی الخلاص من فطانه بتراء» یعنی «ابلهی و نادانی به نجات نزدیکتر است از زیرکی ناقص و ناتمام».

Ва гуё ба гӯш эшон нарасида ки ҳазрати расӯли слии аллоҳи алайҳу ?алау силами фармӯда : « қсми зуҳрии раҷулон : олами мтҳтку ҷоҳили мтнск » яъне « ду нафари пушти марои шикастанд : яке олимӣ ки пардаи шариъатро дард ва ба илми худ амал накунад ,у дайгарии ҷоҳилӣ ки одоби ибодатро надонад ва бидӯни илм ибодат кунад » .

و گویا به گوش ایشان نرسیده که حضرت رسول صلی الله علیه و آله و سلم فرموده: «قصم ظهری رجلان: عالم متهتک و جاهل متنسک» یعنی «دو نفر پشت مرا شکستند: یکی عالمی که پرده شریعت را درد و به علم خود عمل نکند، و دیگری جاهلی که آداب عبادت را نداند و بدون علم عبادت کند».