Ва ҳўи Каҳфи алҳоҷи ҳоҷии зини алъобдин бен муллои Искандари Ширвонӣ . Муваллидаш дар санаи 1193 ва дар дороломораҳи шмохӣ воқеъ гардӣда . Баъд аз чанд соли волидаш бо аёл ба атаботи олиёти арши дараҷоти рафта , фӯт гардид . Вай дар ҳамон ҷои таҳсили улӯм мутадовила мекарду табъаш ба фуқарои моил буд . Билохира аз таъсири суҳбати машойихи муосирин тарки таҳсили нмўдўи пой саёҳат гушӯд . Ба Бағдоди рафта аз онҷо ба Ироқи аҷам ва аз онҷо ба Гелон , аз онҷо ба Ширвону мўғону толишу Озарбойҷону табаристону қаҳистону хуросону Зобулстону кобулу Ҳиндӯстон ва дар панҷобу деҳлӣу илоҳи ободу гҷроту дкни муддатҳо таваққуф намӯд вабо ҳар тайифа муошират фармуд . Он гоҳ ба ҷазоири Ҳиндӯстону Сӯдону Мочӣни рафта аз банодири заҳмат бисёр кашид ва ба Кашмӣри омада , аз роҳи мзФрободу кобул ба вилоёти тхорстону турону туркистону Бадахшон . Баъдҳо аз роҳи хуросону Ироқ ба Форси рафта , пас аз Аммон ба ҳиҷозу бтҳоу шому вилоёти рӯму дигари бора ба Эрон муроҷиат намӯд . Ғараз , саёҳат маъқӯлӣ карда ва бо тавоифу милали мухталифа муошират намӯда . Ҷамъии мақару мункири атроф ӯро гирифта ҳар як суханони мухталифи ронданд . Фақири мукаррар ба суҳбаташи расида ва маҷоласт ваии гузида . Алҳақ мардии огоҳ ва бо хабару фозилии зии ҷоҳу дидаи вар буд . Китобӣ дар баёни ақолиму адёну таърихи мулӯки бостони мсмӣ ба риёз алсёҳаҳ менагорд ки ниҳоят тозагӣ дораду ҳамаи машойихи муосиринро дида . Ихлосу иродати ҷаноби ғўси алъорФини ҳоҷии Муҳамади ҷаъфари ҳамадониро гузида . Гоҳе фикр шеърӣ мекарда . Аз ӯст :

و هُوَ کهف الحاج حاجی زین العابدین بن ملا اسکندر شیروانی. مولدش در سنهٔ ۱۱۹۳ و در دارالامارهٔ شماخی واقع گردیده. بعد از چند سال والدش با عیال به عتبات عالیات عرش درجات رفته، فوت گردید. وی در همان جا تحصیل علوم متداوله می‌کرد و طبعش به فقرا مایل بود. بالاخره از تأثیر صحبت مشایخ معاصرین ترک تحصیل نمودو پای سیاحت گشود. به بغداد رفته از آنجا به عراق عجم و از آنجا به گیلان، از آنجا به شیروان و موغان و طالش و آذربایجان و طبرستان و قهستان و خراسان و زابلستان و کابل و هندوستان و در پنجاب و دهلی و اله آباد و گجرات و دکن مدتها توقف نمود وبا هر طایفه معاشرت فرمود. آن گاه به جزایر هندوستان و سودان و ماچین رفته از بنادر زحمت بسیار کشید و به کشمیر آمده، از راه مظفرآباد و کابل به ولایات طخارستان و توران و ترکستان و بدخشان. بعدها از راه خراسان و عراق به فارس رفته، پس از عمان به حجاز و بطحا و شام و ولایات روم و دیگر باره به ایران مراجعت نمود. غرض، سیاحت معقولی کرده و با طوایف و ملل مختلفه معاشرت نموده. جمعی مُقر و منکر اطراف او را گرفته هر یک سخنان مختلف راندند. فقیر مکرر به صحبتش رسیده و مجالست وی گزیده. الحق مردی آگاه و با خبر و فاضلی ذی جاه و دیده ور بود. کتابی در بیان اقالیم و ادیان و تاریخ ملوک باستان مسمی به ریاض السیاحه می‌نگارد که نهایت تازگی دارد و همهٔ مشایخ معاصرین را دیده. اخلاص و ارادت جناب غوث العارفین حاجی محمد جعفر همدانی را گزیده. گاهی فکر شعری می‌کرده. از اوست:

Ман ғазалиёта

مِن غزلیّاته

Онкӣ дар даври ҷаҳон дар талабаш гардидам

آنکه در دور جهان در طلبش گردیدم

Аз азали ҳамраҳи ман буд чаҳ некӯ дидам

از ازل همره من بود چه نیکو دیدم

Шамс чун ҷилва кунад зарра шавад саргардон

شمس چون جلوه کند ذرّه شود سرگردان

Манам он зарра ки саргаштаи он хуршедам

منم آن ذرّه که سرگشتهٔ آن خورشیدم

Нестам муътақиди тақвои худ дар раҳи дӯст

نیستم معتقد تقوی خود در رهِ دوست

Лек бар лутф азал ҳаст басии умедам

لیک بر لطف ازل هست بسی امیدم

Ҳарчанд ки чун сӯрат девор хамӯшам

هرچند که چون صورت دیوار خموشم

Аз ёд касе ҳаст даруни пари зи хурӯшам

از یاد کسی هست درون پر ز خروشم

Аз тӯҳмату таънам чаҳ аз ин шаҳр бароне

از تهمت و طعنم چه از این شهر برانی

Зоҳиди зи ту ин хона ки ман хона бадушам

زاهد ز تو این خانه که من خانه بدوشم

Басии диёри бгштми басӣ макон дидам

بسی دیار بگشتم بسی مکان دیدم

зи зарраи зарра ба сӯяти раҳе ниҳон дидам

ز ذرّه ذرّه به سویت رهی نهان دیدم

Ҷаҳони тамом чу исму ҷаҳонён чун ҷисм

جهان تمام چو اسم و جهانیان چون جسم

Ҷаҳонёни ҳамаи ҷисму туро чу ҷон дидам

جهانیان همه جسم و ترا چو جان دیدم

Аҷоиботи ҷаҳон дидаам басии лекин

عجایبات جهان دیده‌ام بسی لیکن

зи худ аҷибтарӣ кӣ дарин ҷаҳон дидам

ز خود عجیب‌تری کی درین جهان دیدم

Андари паии инсони ҳамаи офоқи бгштм

اندر پی انسان همه آفاق بگشتم

Бисёр бидидам ман ва бисёр надидам

بسیار بدیدم من و بسیار ندیدم

Тамкин ба ки гӯям ғами дили рака ба гетӣ

تمکین به که گویم غم دل راکه به گیتی

Ҷуз ёр надидам ман ва он ёр надидам

جز یار ندیدم من و آن یار ندیدم

Ҷҳонбоно макун изҳори шавкат бо ҷаҳони байнон

جهانبانا مکن اظهار شوکت با جهان بینان

Ки назд мо ҷаҳони бинии накӯтар аз ҷҳонбонӣ

که نزد ما جهان بینی نکوتر از جهانبانی

Маро агар зи сафари ҳеҷ ҳосилӣ набӯд

مرا اگر ز سفر هیچ حاصلی نبود

Ҳамин на бас ки ним пои банд дар ҷое

همین نه بس که نیم پای بند در جایی

Гуфтам ки ҷаҳону ҳамаи авзоъ ҷаҳон чист

گفتم که جهان و همه اوضاع جهان چیست

Пер хирадам гуфт ки хобӣу хаёлӣ

پیر خردم گفت که خوابی و خیالی

Зоҳид ба ман аз тарки муҳаббат ҷадалат чист

زاهد به من از ترک محبت جدلت چیست

Бархез ки моро ба касе нест ҷидолӣ

برخیز که ما را به کسی نیست جدالی

Бас роҳ супурдему камоли ҳамаи кас ро

بس راه سپردیم و کمال همه کس را

Дидему биҷуз ишқ надидем камолӣ

دیدیم و بجز عشق ندیدیم کمالی

рубоӣ

رباعی

Дар фақр бидидаем мо шоҳӣ ро

در فقر بدیده‌‌ایم ما شاهی را

Вндри ғами ишқи роҳи огоҳӣ ро

وندر غم عشق راه آگاهی را

Ҳар силсилау тариқаи дидем вале

هر سلسله و طریقه دیدیم ولی

Ҷустем тариқи неъмати аллоҳӣ ро

جستیم طریق نعمت اللهی را

Тамкин дидӣ ва ҷумла дидӣу гузашт

تمکین دیدی و جمله دیدی و گذشت

Рафтӣу расонадӣ ва раседӣу гузашт

رفتی و رساندی و رسیدی و گذشت

Ғамнок машав ки зоҳидат кофар хонд

غمناک مشو که زاهدت کافر خواند

Пиндор ки ин низ шунидӣу гузашт

پندار که این نیز شنیدی و گذشت

Қавмӣ ба влои мо ҷаҳон додау ҷоҳ

قومی به ولای ما جهان داده و جاه

Як қавми зи инкор фиғон кардау оҳ

یک قوم ز انکار فغان کرده و آه

Мо оина рӯй сифедему сиёҳ

ما آینهٔ روی سفیدیم و سیاه

Дар оина ҳар касе ба худ карда нигоҳ

در آینه هر کسی به خود کرده نگاه

Тамкини ту ба сӯрат ар чаҳ аз ширвонӣ

تمکین تو به صورت ار چه از شروانی

Дар ҷон бингар ки аз ҷаҳони ҷонӣ

در جان بنگر که از جهان جانی

Ҳар кас ба тасаввури з ту гуяд суханӣ

هر کس به تصور ز تو گوید سخنی

Инҳо суханаст кончаҳи донеи онӣ

اینها سخن است کانچه دانی آنی